เคลียร์กฎหมาย: ร้านค้าออนไลน์ (พรีออเดอร์, บนแพลตฟอร์ม) เข้าข่าย “ตลาดแบบตรง” หรือไม่?

การขายสินค้าออนไลน์กำลังเป็นที่นิยมอย่างสูง แต่คำถามสำคัญที่ผู้ประกอบการจำนวนมากยังคาใจ คือ ร้านค้าของตน—ไม่ว่าจะเป็นแม่ค้าออนไลน์ทั่วไป ร้านรับพรีออเดอร์ หรือร้านที่เปิดบนแพลตฟอร์มอย่าง Shopee, Lazada—เข้าข่ายที่ต้องจดทะเบียน “ตลาดแบบตรง” กับสำนักงานคณะกรรมการคุ้มครองผู้บริโภค (สคบ.) และต้องวางหลักประกันหรือไม่?

ก่อนอื่น ต้องเข้าใจนิยามของ “ตลาดแบบตรง” (Direct Marketing) ตาม พ.ร.บ. ขายตรงและตลาดแบบตรง พ.ศ. 2545 ซึ่งหมายถึง การทำการตลาดผ่านสื่อต่าง ๆ เพื่อเสนอขายสินค้าโดยตรงต่อผู้บริโภคที่อยู่ห่างไกลกัน โดยผู้ซื้อและผู้ขายไม่ได้พบกัน และมีช่องทางให้ผู้บริโภคตอบกลับ เพื่อสั่งซื้อสินค้าหรือบริการเช่น การขายผ่านโซเชียลมีเดีย (Facebook, IG, TikTok) หรือเว็บไซต์ ซึ่ง การขายของออนไลน์ส่วนใหญ่จัดอยู่ในประเภทนี้ ตามหลักการ ผู้ประกอบการที่เข้าข่าย “ตลาดแบบตรง” มีหน้าที่ต้องยื่นจดทะเบียนการประกอบธุรกิจกับ สคบ. และต้อง “วางหลักประกัน” เพื่อคุ้มครองผู้บริโภค

อย่างไรก็ตาม หัวใจสำคัญอยู่ที่ “ข้อยกเว้น” กฎกระทรวงได้กำหนดข้อยกเว้นให้ผู้ประกอบการรายย่อย ไม่ต้องจดทะเบียนธุรกิจตลาดแบบตรง โดยข้อยกเว้นที่สำคัญที่สุดสำหรับผู้ค้าออนไลน์ คือ บุคคลธรรมดา ที่มีรายได้จากการขายสินค้าหรือบริการเกิน 1.8 ล้านบาทต่อปี จากหลักการและข้อยกเว้นนี้ เราสามารถพิจารณากรณีตัวอย่างที่พบบ่อยได้ ดังนี้:

กรณีตัวอย่างที่ 1: “แม่ค้าออนไลน์” ทั่วไป (ขายผ่าน Facebook, IG, TikTok)

• เข้าข่ายหรือไม่?
  • ไม่เข้าข่าย (ไม่ต้องจด): หากผู้ขายเป็น บุคคลธรรมดา และมียอดขาย (รายได้) ไม่เกิน 1.8 ล้านบาทต่อปี
  • เข้าข่าย (ต้องจด): หากเป็น บุคคลธรรมดา ที่มียอดขาย เกิน 1.8 ล้านบาทต่อปี หรือ หากจดทะเบียนในนาม บริษัท (นิติบุคคล) (ซึ่งต้องจดทะเบียนเสมอ ไม่ว่าจะมียอดขายเท่าใดก็ตาม)

กรณีตัวอย่างที่ 2: “ร้านพรีออเดอร์” (Pre-order)

• เข้าข่ายหรือไม่?
  • รูปแบบการขาย (พรีออเดอร์ หรือ พร้อมส่ง) ไม่มีผลต่อการตีความกฎหมายนี้ เพราะยังถือเป็นการเสนอขายสินค้าผ่านสื่อให้ผู้บริโภคที่อยู่ห่างไกล
  • หลักการพิจารณาจึงเหมือนกับ “แม่ค้าออนไลน์” ทั่วไป คือ หากเป็นบุคคลธรรมดารายได้ไม่เกิน 1.8 ล้านบาท ก็จะได้รับยกเว้น

กรณีตัวอย่างที่ 3: “ร้านค้าบนแพลตฟอร์ม” (Shopee, Lazada, TikTok Shop)

• เข้าข่ายหรือไม่?
  • ตัวแพลตฟอร์ม (เช่น Shopee, Lazada) ถือเป็น “สื่อกลาง” หรือ “ผู้ให้บริการระบบตะกร้า”

หากตัวแพลตฟอร์ม จดทะเบียนการประกอบธุรกิจตลาดแบบตรงกับสคบ.แล้ว ร้านค้าแพลตฟอร์มนั้น ไม่ต้องจดทะเบียนตลาดแบบตรงอีก

หากผู้ประกอบการที่เข้าข่ายต้องจดทะเบียน (เช่น บุคคลธรรมดารายได้เกิน 1.8 ล้าน หรือ นิติบุคคล) แต่ไม่ดำเนินการให้ถูกต้องตามกฎหมาย จะมีโทษจำคุกไม่เกิน 1 ปี หรือปรับไม่เกิน 100,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ และยังมีโทษปรับรายวันอีกวันละ 10,000 บาท ตลอดเวลาที่ยังฝ่าฝืน

ในส่วนของผู้บริโภค กฎหมายนี้ให้สิทธิในการ “เลิกสัญญา” ภายใน 7 วัน นับแต่วันที่ได้รับสินค้าหรือบริการ โดยสามารถส่งหนังสือแสดงเจตนาไปยังผู้ประกอบธุรกิจ และผู้ประกอบธุรกิจมีหน้าที่ต้องคืนเงินเต็มจำนวนภายใน 15 วัน นับแต่วันที่ผู้บริโภคใช้สิทธิในการคืนสินค้า

หากผู้ประกอบการที่ไม่แน่ใจว่าธุรกิจของตนเข้าข่ายหรือไม่ หรือผู้บริโภคที่ต้องการตรวจสอบรายชื่อผู้ประกอบการที่จดทะเบียนถูกต้อง หรือร้องเรียนปัญหา สามารถติดต่อ สคบ. ได้ที่ สายด่วน: 1166  เว็บไซต์: www.ocpb.go.th และ แอปพลิเคชัน: OCPB Connect