“ฝนร้อยปี” อาจซ้ำทุก 20 ปี ชู 3 โจทย์ใหญ่ น้ำ-ชุมชน-คนอยู่อาศัย รับมือภัยพิบัติสุดขั้ว

ภาพจำของคำว่า “มหาอุทกภัย” ที่เคยถูกมองว่าเป็นเหตุการณ์ประวัติศาสตร์ กำลังถูกลบเลือนด้วยความแปรปรวนของสภาพภูมิอากาศโลก ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา ประเทศไทยเผชิญหน้ากับอุทกภัยที่เกิดถี่ขึ้นและทวีความรุนแรงขึ้นในแทบทุกภูมิภาค ตั้งแต่พื้นที่ต้นน้ำ อย่างแม่สาย เชียงราย และน่าน ลามถึงลุ่มน้ำภาคกลางอย่างกรุงเทพมหานคร ไล่ลงไปถึงพื้นที่ภาคใต้อย่างเหตุการณ์น้ำท่วมหาดใหญ่

สัญญาณเตือนภัยนี้ไม่ได้เป็นเพียงความรู้สึก แต่ได้รับการยืนยันผ่านแบบจำลองคาดการณ์สภาพภูมิอากาศระดับนานาชาติโดย Dr. Sai Ravela, Principal Research Scientist, Earth, Atmospheric and Planetary Sciences, (EAPS), MIT

ซึ่งชี้ให้เห็นว่าเหตุการณ์ฝนตกหนักระดับ “ฝนร้อยปี” มีแนวโน้มจะเกิดขึ้นถี่ขึ้นเป็นทุกๆ 20 ปี พร้อมกับปริมาณน้ำฝนที่เพิ่มขึ้นอีก 20-40 เปอร์เซ็นต์

โจทย์ใหญ่ของประเทศไทยในวันนี้จึงไม่ใช่การตั้งคำถามว่าน้ำจะท่วมอีกหรือไม่ แต่เป็นการหาคำตอบว่าผู้คนและเมืองจะปรับตัวอย่างไรให้อยู่รอดและฟื้นตัวได้เร็วที่สุด เพื่อการวิเคราะห์อย่างรอบด้านในงาน Sustainability Expo 2026 มหกรรมด้านความยั่งยืนที่ใหญ่ที่สุดในอาเซียน จึงเปิดเวทีเสวนาในหัวข้อ “น้ำ-ชุมชน-คนอยู่อาศัย: อุทกภัยในประเทศไทย ผลกระทบ และการปรับตัวของคนในอนาคตอันใกล้” โดยคณาจารย์ผู้เชี่ยวชาญจากสาขาวิชาวิศวกรรมสิ่งแวดล้อมและการจัดการภัยพิบัติ มหาวิทยาลัยมหิดล ร่วมด้วยข้อเสนอแนะเชิงนโยบายจากนักวิชาการด้านวิศวกรรมแหล่งน้ำ

มิติน้ำและการบริหารจัดการเชิงระบบ (Water Dimension)

ผศ.ดร.ยุทธนา พันธุ์กมลศิลป์ อาจารย์ประจำสาขาวิชาวิศวกรรมสิ่งแวดล้อมและการจัดการภัยพิบัติ มหาวิทยาลัยมหิดล วิทยาเขตกาญจนบุรี ชี้ให้เห็นว่าหัวใจของปัญหาน้ำท่วมเมืองเกิดจากการที่มนุษย์เข้าไปแทรกแซงวัฏจักรน้ำตามธรรมชาติ การขยายตัวของเมืองทำให้ผิวดินถูกแทนที่ด้วยคอนกรีตและถนน ส่งผลให้อัตราการซึมผ่านผิวดินลดลงจนเกือบเป็นศูนย์ น้ำฝนทั้งหมดจึงแปรสภาพเป็นน้ำท่าบนผิวดินที่ไหลทะลักเข้าสู่ระบบระบายน้ำส่วนกลางพร้อมกันในเวลาอันรวดเร็ว ขณะที่โครงสร้างทางกายภาพของไทยมีลำน้ำหลักกว่า 30 สายไหลจากภาคเหนือลงสู่แอ่งกระทะภาคกลางและออกสู่ทะเล โดยมีเพียงลำน้ำยมที่ยังคงไหลอย่างอิสระไร้เขื่อนควบคุม ทำให้พื้นที่ลุ่มต่ำอย่างสุโขทัยต้องเผชิญภาวะน้ำท่วมขังยาวนาน

การทุ่มงบประมาณมหาศาลเพื่อขยายท่อระบายน้ำสาธารณะให้รองรับปริมาณน้ำสูงสุดเพียงอย่างเดียวจึงไม่ใช่คำตอบที่ยั่งยืน ทว่าทางออกที่ทำได้จริงและทำได้ทันที คือการชะลอน้ำต้นทางในระดับครัวเรือน ด้วยการติดตั้งรางน้ำฝนเชื่อมต่อกับถังเก็บน้ำหรือโอ่งขนาด 1-2 ลูกบาศก์เมตรต่อคน ซึ่งข้อมูลจากแบบจำลองทางอุทกวิทยายืนยันว่าสามารถลดอัตราการไหลสูงสุดของน้ำหลากเข้าสู่ระบบระบายน้ำสาธารณะได้จากร้อยละ 60 เหลือร้อยละ 40 ควบคู่ไปกับการปรับปรุงการออกแบบเมือง เช่น การใช้ร่องระบายน้ำแบบ Slot Drain และการปูบล็อกพื้นชนิดซึมน้ำได้เพื่อคืนพื้นที่ซับน้ำกลับสู่ชั้นใต้ดิน

มิติชุมชนและผลกระทบลูกโซ่ต่อสาธารณูปโภค (Community & Infrastructure)

เมื่อมวลน้ำทะลักเข้าสู่เขตชุมชน ผลกระทบที่ตามมาไม่ได้หยุดอยู่ที่ความเสียหายทางกายภาพ แต่จะลุกลามเป็นผลกระทบแบบลูกโซ่ กชกร ครุฑพงษ์ อาจารย์ประจำสาขาวิชาวิศวกรรมสิ่งแวดล้อมและการจัดการภัยพิบัติ มหาวิทยาลัยมหิดล วิทยาเขตกาญจนบุรี อธิบายว่าทันทีที่เกิดน้ำท่วมสูง การตัดกระแสไฟฟ้าเพื่อความปลอดภัยจะส่งผลให้เสาสัญญาณสื่อสารล่มและระบบผลิตน้ำประปาหยุดชะงัก ตามมาด้วยปัญหาขยะและน้ำเสียเน่าขังที่ก่อให้เกิดโรคระบาด ขณะที่เส้นทางคมนาคมที่ถูกตัดขาดทำให้การเคลื่อนย้ายผู้ป่วยติดเตียงและกลุ่มเปราะบางเป็นไปอย่างยากลำบาก

การสร้างความยืดหยุ่นให้ชุมชนจึงต้องอาศัยกรอบ 4R ได้แก่ Robustness ความทนทานของโครงสร้างพื้นฐาน, Redundancy การมีระบบสำรองและความซ้ำซ้อน, Resourcefulness ความคล่องตัวในการจัดการทรัพยากร และ Rapidity การฟื้นตัวอย่างรวดเร็วหลังเกิดภัย เพื่อให้ระบบสำคัญยังดำเนินต่อไปได้หรือกลับมาใช้งานได้เร็วที่สุด นอกจากนี้ สังคมเมืองชั้นในยังต้องตระหนักถึงความเท่าเทียมและความเห็นอกเห็นใจต่อชุมชนในพื้นที่ทุ่งรับน้ำ ซึ่งต้องแบกรับภาวะน้ำท่วมขังนานนับเดือนเพื่อปกป้องพื้นที่เศรษฐกิจ โดยภาครัฐต้องจัดสรรมาตรการเยียวยาทางเศรษฐกิจและดูแลสุขภาวะพื้นฐานของคนต้นน้ำอย่างเป็นธรรม

มิติคนอยู่อาศัยและการประเมินความเสี่ยง (Residents & Risk Management)

ในมุมมองของการจัดการภัยพิบัติ ดร.วิมลมาศ บุญยั่งยืน หัวหน้าสาขาวิชาวิศวกรรมสิ่งแวดล้อมและการจัดการภัยพิบัติ มหาวิทยาลัยมหิดล วิทยาเขตกาญจนบุรี เน้นย้ำว่าความเสี่ยงของแต่ละครัวเรือนไม่ได้ขึ้นอยู่กับปริมาณน้ำฝนเพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นอยู่กับความเปราะบางทางกายภาพและสังคม เช่น ลักษณะบ้านชั้นเดียว หรือการมีผู้สูงอายุ เด็ก และผู้ป่วยติดเตียงอาศัยอยู่ ผลการศึกษาผ่านแบบจำลองพฤติกรรมมนุษย์พบว่า แม้ประชาชนส่วนใหญ่จะอพยพขึ้นสู่พื้นที่ปลอดภัยได้เมื่อเกิดภัย แต่จะมีกลุ่มเปราะบางส่วนหนึ่งที่ตกค้างและอพยพไม่ทันเนื่องจากขาดข้อมูลข่าวสารและเครื่องมือช่วยเหลือ

ดังนั้น การวางแผนรับมือในระดับพื้นที่จึงไม่อาจพึ่งพาเพียงแบบจำลองทางคณิตศาสตร์หรือแอปพลิเคชันพยากรณ์อากาศ แต่ต้องผสานเข้ากับภูมิปัญญาท้องถิ่นและข้อมูลหน้างานของปราชญ์ชาวบ้านและอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน ดังเช่นกรณีศึกษาในอำเภอไทรโยค จังหวัดกาญจนบุรี ที่คนในพื้นที่รู้ลึกถึงทิศทางกระแสน้ำเชี่ยวและพิกัดของกลุ่มเปราะบางรายหลังคาเรือน ขณะเดียวกัน หน่วยงานพยากรณ์ต้องเร่งปรับปรุงการสื่อสารความเสี่ยงด้วยการแปลภาษาทางวิชาการ เช่น การอธิบายว่าปริมาณฝน 100 มิลลิเมตร เมื่อตกลงในพื้นที่ลุ่มต่ำจะเกิดการสะสมตัวจนระดับน้ำท่วมสูงกว่า 10 เซนติเมตรหลายเท่าตัว เพื่อให้ประชาชนประเมินความเสี่ยงและตัดสินใจอพยพได้ทันท่วงที

ความมั่นคงทางน้ำ ก้าวต่อไปของประเทศไทย

เพื่อเชื่อมโยงองค์ความรู้ทั้งหมดสู่การปฏิบัติจริงในระดับนโยบาย ผศ.ดร.พงษ์ศักดิ์ สุทธินนท์ จากคณะวิศวกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ได้สรุปแนวทางเร่งด่วน 3 ประการที่ต้องลงมือทำทันที ประการแรกคือการทดสอบความพร้อมของระบบระบายน้ำที่มีอยู่จริง ประการที่สอง คือการจัดลำดับการลงทุนโครงสร้างพื้นฐานตามระดับความเสี่ยง โดยต้องมองภาพรวมเชิงระบบที่เชื่อมโยงกรุงเทพมหานครเข้ากับจังหวัดปริมณฑลอย่างนนทบุรี ปทุมธานี และสมุทรปราการ แทนการแยกส่วนบริหารจัดการตามงบประมาณรายพื้นที่ และประการที่สาม คือการซักซ้อมแผนอพยพระดับพื้นที่ให้ประชาชนรู้เส้นทางหนีภัยที่ชัดเจน

การเปลี่ยนผ่านวิกฤตอุทกภัยให้กลายเป็นความมั่นคงทางเศรษฐกิจและสังคมของประเทศในระยะยาว จำเป็นต้องยกระดับเรื่องน้ำให้เป็นวาระแห่งชาติที่มีศูนย์บัญชาการและแผนหลักที่ชัดเจน ควบคู่ไปกับการสร้างโครงสร้างพื้นฐาน (Blue Infrastructure) ที่ออกแบบเมืองให้รู้จักเก็บ หน่วง ซึม และระบายน้ำร่วมกันระหว่างภาครัฐและเอกชน เพราะในยุคที่สภาพภูมิอากาศไม่เหมือนเดิม การลงทุนป้องกันและปรับตัวตั้งแต่วันนี้ ย่อมมีต้นทุนต่ำกว่าการตามฟื้นฟูความเสียหายหลังพายุผ่านพ้นไปเสมอ