แม้จะเป็นชุมชนเล็กๆ และอยู่ในจังหวัดที่เป็นเพียงระดับ “เมืองรอง” แห่งการท่องเที่ยว
แต่บ้านโนนสว่าง ต.พรหมสวัสดิ์ อ.พยุห์ จ.ศรีสะเกษ กลับเป็นชุมชนที่เลื่องชื่อในเรื่องการทอผ้าไหมมัดหมี่ย้อมสีจากธรรมชาติ สืบทอดวัฒนธรรมจากรุ่นสู่รุ่น ตั้งแต่สมัยบรรพบุรุษมาจนถึงปัจจุบัน มีขนบธรรมเนียมประเพณี และวิถีชีวิตที่เรียบง่าย แสดงถึงความเป็นอยู่ของชนเผ่าลาวที่โดดเด่น โดยเฉพาะการแต่งกายที่เป็นเอกลักษณ์
ชาวบ้านโนนสว่างส่วนใหญ่ประกอบอาชีพทำนาควบคู่ไปกับการทอผ้า แต่ด้วยวิถีชีวิตที่ผูกพันกับการทอผ้าที่เห็นกันมาตั้งแต่เกิด หลังจากการทำนาเสร็จจึงหันมารวมกลุ่มกันทอผ้า และทำผ้ามัดย้อม สร้างรายได้เสริม โดยยึดการทอด้วยกี่โบราณ กระบวนการทุกขั้นตอนล้วนมาจากธรรมชาติ สร้างความรู้ ความเข้าใจ ในการอนุรักษ์กระบวนการผลิต และลวดลายที่เป็นเอกลักษณ์ของชนเผ่าลาว
กระบวนการทำผ้าไหมแบบวิถีชาวบ้าน จะเริ่มตั้งแต่การปลูกหม่อนซึ่งเป็นพืชที่ต้องใช้ระยะเวลาในการปลูก อีกทั้งยังต้องคำนึงถึงความสมบูรณ์ของดินและพันธุ์ ถึงจะได้ต้นหม่อนที่มีคุณภาพ เพื่อนำใบหม่อนไปเป็นอาหารให้กับตัวไหม ในส่วนการเลี้ยงตัวไหมยังคงไว้ซึ่งการเลี้ยงไหมแบบพื้นบ้าน มีการถ่ายทอดวิชาความรู้เทคนิคต่อจากบรรพบุรุษ เป็นการนำเอาผีเสื้อตัวผู้กับตัวเมียมาผสมพันธุ์กันแล้วออกลูกมาเป็น “ตัวหม่อน” หรือ “หนอนไหม” ซึ่งมีลักษณะคล้ายคลึงกับตัวหนอน โดยมีกระบวนการเก็บหลังจากตัวหม่อนพ่นใยจนเต็มเครือ จะใช้วิธีแบบโบราณ คือการใช้หม้อต้มด้วยถ่าน ใช้ไม้ค่อยๆ เคี่ยวและคนอย่างช้าๆ เสร็จแล้วจึงนำเส้นไหมที่ต้มมาจัดวางทีละเส้น และนำเข้าสู่กระบวนการการย้อมสี การทอผ้ามัดหมี่โบราณนิยมการย้อมสีด้วยสีธรรมชาติ จากการนำเอาเปลือกไม้ พันธุ์ไม้นานาชนิดมาเคี่ยว โทนสีหลักๆ ที่ใช้มี 3 สี ได้แก่ โทนสีแดง ได้จากครั่ง โทนสีเหลือง ได้จากแก่นขนุน โทนสีน้ำตาล ได้จากเปลือกมะม่วง
นางนอง คำนุ ในวัย 64 ปี ผู้อาวุโสคนหนึ่งในชุมชนบ้านโนนสว่าง มีอาชีพทอผ้ามานานหลายสิบปี เล่าถึงประวัติความเป็นมาในการทอผ้าไหมมัดหมี่ ที่เกิดจากการรวมตัวกันของกลุ่มแม่บ้าน โดยทางภาครัฐได้จัดงบมาให้ส่งเสริมอาชีพ เลี้ยงหม่อน ทอผ้าไหมมัดหมี่ เป็นหนึ่งในชุมชนท่องเที่ยว โอท็อป นวัตวิถี โดยสินค้าทั้งหมดเป็นฝีมือของชาวบ้านที่ทำเองทุกขั้นตอน โดยเฉพาะการทอผ้าไหมมัดหมี่ ที่เริ่มจากการการปลูกหม่อน เลี้ยงไหม ย้อมไหมจากสีธรรมชาติที่หาตามชุมชน ทอด้วยกี่โบราณ ลวดลายของผ้าในแต่ละผืนแต่ละลายนั้นล้วนมีความหมาย และคุณค่าในตัวเอง เป็นสินค้าขึ้นชื่อและสร้างรายได้ให้กับชุมชน อีกทั้งยังเป็นการถ่ายทอดวัฒนธรรมเผ่าลาว ที่ดำรงไว้ซึ่งการสืบสานการทอผ้าไหมมัดหมี่ที่ไม่อยากให้เลือนหายไป
ด้าน นางอ้วน สุวรรณพัฒน์ ในวัย 60 ปี ผู้มีอาชีพทอผ้าและทำผ้ามัดย้อม เล่าเสริมถึงกรรมวิธีการทำสีธรรมชาติจากแก่นขนุน เปลือกมะม่วง และครั่ง ซึ่งมีส่วนผสม ได้แก่ ใบมะขาม สารส้ม ต้มน้ำเคี่ยวจนได้น้ำข้นๆ จากนั้นนำผ้าที่ต้องการ “มัดย้อม” ใส่ลงในหม้อ หากต้องการสีที่เข้มชัดให้ทิ้งไว้ประมาณ 1 ชั่วโมง ในส่วนของ “ผ้าไหม” จะใช้ระยะเวลาเฉพาะในการเคี่ยวประมาณ 1 วัน พอได้สีตามที่ต้องการแล้ว จึงเอาเส้นไหมแช่ไว้เป็นระยะเวลา 1 วัน 1 คืน แล้วนำไปตากแห้ง
“การทอผ้าไหมด้วยกี่โบราณ” เป็นขั้นตอนที่สำคัญก่อนจะได้เห็นผ้าไหมที่สวยงาม ซึ่งถือเป็นศิลปะอย่างหนึ่งที่ต้องใช้ฝีมือ ความรู้ ความชำนาญ สมาธิ รวมไปถึงความอดทน เนื่องจากผ้าไหมแต่ละผืนใช้เวลานาน ขึ้นอยู่กับความยากง่ายของลวดลาย และขนาดผ้า ที่ต้องอาศัยความอดทนของคนทอ รูปแบบของการทอแต่ละท้องถิ่นแต่ล่ะเผ่าจะมีลวดลายที่แตกต่างกันที่เป็นเอกลักษณ์ของชนเผ่านั้นๆ จึงทำให้ผ้าไหมหมัดหมี่บ้านโนนสว่าง โดยเฉพาะ “ผ้าลายลูกแก้ว” เป็นหนึ่งในสินค้า โอท็อป นวัตวิถี ที่ขึ้นชื่อเป็นของดีจังหวัดศรีสะเกษ
ขณะที่ นางวิลาวรรณ รุนคำโต ในวัย 49 ปี บอกว่าตั้งแต่จำความได้ เกิดมาก็เจอกับการทอผ้า ที่พ่อแม่สืบทอดกันมาตั้งแต่สมัยบรรพบุรุษ เป็นอาชีพเสริมหลังจากการทำนาสามารถสร้างรายได้ให้กับครอบครัว โดยมีชาวบ้านในชุมชนรวมกลุ่มกันประมาณเกือบร้อยหลังคาเรือน “ทอผ้าทุกวัน” ซึ่งพัฒนาเป็นกลุ่มธุรกิจชุมชนที่ทำการทอผ้า มีทั้ง ผ้าไหม ผ้าถุง ผ้าโสร่ง ผ้าขาวม้า อีกทั้งยังมีกระเป๋าสตางค์ลายผ้าไทย ที่นำมาประยุกต์ให้เข้ากับยุคสมัยเป็นสินค้าโอท็อป ที่ได้รับความนิยมอย่างมากในกลุ่มนักท่องเที่ยว เมื่อถึงเวลาจัดแสดงสินค้าชาวบ้านจะมารวมตัวกันจำหน่าย รวมถึงสาธิตการทอ การปั่นไหม และการย้อมสี ให้ความรู้ในทุกขั้นตอนแก่นักท่องเที่ยวได้สัมผัสของจริง ทำจริง ทอจริง ณ ศูนย์เรียนรู้ชุมชนบ้านโนนสว่าง ตั้งอยู่หมู่ 6 ต.พรหมสวัสดิ์
ปัจจุบันผ้ามัดหมี่มีการทำกันอย่างแพร่หลาย โดยเฉพาะผ้าไหมที่มีความสวยงาม ลวดลายและสีสันยังเป็นปัจจัยที่ช่วยสร้างความสวยงามให้มากยิ่งขึ้น การอนุรักษ์ลวดลายโบราณ และนำมาประยุกต์ใช้ จึงเป็นสิ่งที่น่าส่งเสริมพัฒนาเป็นอย่างยิ่ง เป็นงานศิลป์ที่มีคุณค่า สานต่อจากรุ่นสู่รุ่น ผ่านกาลเวลา การพัฒนามาอย่างต่อเนื่อง ลายทุกลายที่ทอขึ้นล้วนทอด้วยภูมิปัญญาของชาวบ้าน ประสบการณ์ และเรื่องราวต่างๆ ที่ล้วนแต่มีความหมาย มีคุณค่า มีความประณีต…
จนกลายมาเป็นเอกลักษณ์แห่งผืนผ้า!
