วิถีชุมชนคน’ด่านซ้าย’
สืบทอดศิลปะ-จิตวิญญาณ
งานประเพณีการละเล่นผีตาโขน
ทุกๆ ปีที่ อ.ด่านซ้าย จ.เลย จะมีกิจกรรมประเพณีบุญหลวงและการละเล่นผีตาโขน เป็นกิจกรรมยิ่งใหญ่และสำคัญของจังหวัด สำหรับปีนี้จัดงาน 3 วัน ระหว่างวันที่ 28-30 มิถุนายน เพื่ออนุรักษ์ สืบสานศิลปวัฒนธรรมและประเพณีอันดีงามของท้องถิ่น ส่งเสริมความรักความสามัคคี ส่งเสริมอาชีพ สร้างรายได้ให้ชาวด่านซ้าย ปีนี้แว่วว่าจะมีกองทัพผีตาโขนไม่น้อยกว่า 2,000-3,000 ตัว ร่วมสร้างสีสันความสนุกสนานในขบวนแห่พระเวสสันดร
“ผีตาโขน” ถือเป็นสัญลักษณ์แทนคนป่า หรือภูตผีที่ศรัทธาพระบารมีขององค์พระเวสสันดร เมื่อพระเวสสันดรเสด็จกลับเข้าเมือง เหล่าผีตาโขน หรือผีตามคน จึงตามมาส่ง จึงเกิดการละเล่น “ผีตาโขน” สืบมา ไฮไลต์ของทุกปีคือ ลวดลายสีสันบนหน้ากากผีตาโขนอันเกิดจากความเชื่อ ศรัทธาในพระพุทธศาสนา เป็นศิลปะที่สร้างสรรค์ขึ้นเป็นเอกลักษณ์เฉพาะท้องถิ่น ใช้วัสดุในท้องถิ่นที่แสดงถึงภูมิปัญญา อัตลักษณ์ของคนเมืองด่านซ้ายที่มีเพียงหนึ่งเดียวในโลก ที่สำคัญช่วยเพิ่มสีสัน ความสนุกสนานให้การละเล่นผีตาโขน ที่ดึงประชาชน นักท่องเที่ยวไทยและต่างชาติมาเที่ยวชมขบวนแห่ผีตาโขนน้อย ผีตาโขนใหญ่ ขบวนนางรำจากตำบลต่างๆ ทั่ว อ.ด่านซ้าย ในทุกๆ ปี
ก่อนงานประเพณีจะพบชุมชนหมู่บ้าน กลุ่มชาวบ้านต่างเร่งทำหน้ากากผีตาโขน โดยเฉพาะที่ชุมชนบ้านปากหมัน มีกลุ่มวัยรุ่นใช้เวลาที่เว้นว่างจากงาน หรือการเรียนมารวมตัวกันทำหน้ากากผีตาโขน และชุดผีในรูปแบบต่างๆ ภายใต้ชื่อกลุ่ม “กระจอกศิลป์” ซึ่งปีนี้ใช้ธีมผีตาโขนย้อนยุค ใช้ชุดจากเศษผ้าพระเก่าๆ ทำเป็นเสื้อคลุมย้อมด้วยสีโบราณ ส่วนหน้ากากผีตาโขนใช้หวดนึ่งข้าวเหนียวดัดแปลงขึ้นรูปทรงคล้ายหมวก และนำกาบมะพร้าวมาทำส่วนหน้ากาก เจาะช่องตา ตกแต่ง แต้มสีสันและรายละเอียดตามไอเดีย จินตนาการของแต่ละคน ที่เน้นความสวยงาม หลากหลาย ไม่ซ้ำแบบใคร แต่ยังคงลวดลายของหน้ากากผีตาโขนดั้งเดิม
“ธวัทชัย ชมเมือง” หัวหน้ากลุ่มกระจอกศิลป์ แห่งบ้านปากหมัน ต.ปากหมัน อ.ด่านซ้าย เล่าว่า ทำหน้ากากผีตามโขนและของชำร่วยผีตาโขนมาหลายปีแล้ว ปัจจุบันมีลูกศิษย์และกลุ่มเด็กวัยรุ่นเยาวชนมาร่วมกันทำหน้ากากผีตาโขน เพื่อสืบทอดประเพณีวัฒนธรรม ไม่ให้สูญหาย
“ปีนี้คาดว่ามีหน้ากากเข้าร่วมงานจำนวนมาก เฉพาะใน อ.ด่านซ้าย มีประมาณ 60 กลุ่ม กลุ่มละ 30-50 ตัว หรือประมาณ 1,800 ตัว นอกจากนี้ มีกลุ่มอิสระ ท้องที่ท้องถิ่นอีก คาดว่าไม่ต่ำกว่า 2,500-3,000 ตัว”
“ธรรมนูญ ภาคธูป” ผู้จัดการสำนักงานพื้นที่พิเศษเพื่อการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืนเลย กล่าวว่า อพท.เข้ามาส่งเสริมกิจกรรมของกลุ่มกระจอกศิลป์ บ้านปากหมัน ในการท่องเที่ยวเชิงสร้างสรรค์ (creative tourism) และกิจกรรมใช้หน้ากากผีตาโขนพัฒนาเป็นของฝากของที่ระลึกสัญลักษณ์ของผีตาโขน
“ปีนี้การละเล่นผีตาโขนจัดในช่วงวันที่ 28-30 มิถุนายน จากนั้นในวันที่ 5 กรกฎาคม จะมีงานวันไหลของผีตาโขน โดยการละเล่นยังคงอนุรักษ์และจำลองแบบพื้นบ้านย้อนยุค เน้นตํานานเก่าแก่ดั้งเดิมของประเพณีผีตาโขนในยุคของบรรพชน”
