น้ำโขงลดต่ำ ชาวบ้านพากันลงร่อนทองริมฝั่ง โกยรายได้ช่วงทองแพง

เมื่อวันที่ 16 กุมภาพันธ์ ผู้สื่อข่าวรายงานจาก จ.หนองคาย จากการที่ระดับในแม่น้ำโขงมีระดับต่ำ ได้ส่งผลกระทบกับวิถีชาวบ้านที่ประกอบอาชีพจับปลาในแม่น้ำโขง ทำให้จับปลาได้น้อย ชาวบ้านในเขตตำบลบ้านม่วง อ.สังคม จ.หนองคาย ได้พลิกวิกฤตให้เป็นโอกาส โดยได้นำอาชีพและภูมิปัญญาของบรรพบุรุษที่สืบทอดกันมา คือ การเล่นคำ (ทองคำ) หรือ การร่อนทองในแม่น้ำโขง กลับมาสร้างโอกาสและรายได้เพื่อเลี้ยงครอบครัว ซึ่งแม่น้ำโขงได้ไหลผ่านสายแร่ทองคำมาตกตะกอนตามจุดต่างๆ โดยเฉพาะในเขตตำบลบ้านม่วง อำเภอสังคม ที่มีโขดหินที่เรียกกันว่า พันโขดแสนไคร้ เป็นระยะทางยาวกว่า 6 กิโลเมตร ส่งผลให้หลายจุดมีลักษณะของน้ำวน ตะกอนของแร่ทองคำก็ได้ปนอยู่กับตะกอนดังกล่าว บรรพบุรุษของชาวตำบลบ้านม่วงจึงได้ลงร่อนทองในแม่น้ำโขงเป็นอาชีพเสริมยามว่างจากงานประจำ

อาชีพร่อนทองในแม่น้ำโขง

มีมายาวนานกว่าร้อยปี ซึ่งการร่อนหาทองคำที่ริมแม่น้ำโขงนี้บรรพบุรุษได้ทำสืบต่อกันมานานแล้ว อุปกรณ์สำคัญในการร่อนทองประกอบด้วย จอบขนาดเล็ก ถังหรือตะกร้าที่จะใส่หินดินทรายที่จะนำมาร่อนทอง และมีบ่างที่ทำจากไม้เนื้อแข็งชิ้นเดียวลักษณะเป็นเหมือนรูปกรวยก้นแหลม จากนั้นเอาหินดินทรายมาใส่บ่างแล้วร่อนในแม่น้ำโขง จนกว่าจะเห็นทองคำที่เป็นโลหะที่หนักที่สุดจะอยู่ที่ก้นของบ่าง ชาวบ้านที่ร่อนทองก็จะสาดน้ำโขงให้ไหลผ่านดินทรายก็จะเห็นทองที่ปนอยู่ คนที่โชคดีก็จะเห็นเม็ดทองขนาดใหญ่ จากนั้นก็เอารวมกันไว้ก่อนเอาปรอทมาดูเอาทองคำที่ปนอยู่ ซึ่งเป็นภูมิปัญญาของชาวบ้านที่มาร่อนทองได้สืบทอดบอกต่อกันมา

สมัยก่อนการร่อนทองคำ ภาษาอีสานจะเรียกว่า การเล่นคำ (ทองคำ) ไม่ใช่อาชีพหลัก แต่เป็นอาชีพที่ทำเมื่อมีเวลาว่างจากอาชีพหลักที่ส่วนใหญ่ทำการเกษตร การเล่นคำถือว่าไม่มีอะไรแน่นอนแล้วแต่โชค บางคนโชคดีได้ทองคำมากก็ร่ำรวยไป คนที่โชคไม่ดีก็พอมีรายได้เลี้ยงครอบครัว ถือเป็นภูมิปัญญาชาวบ้านที่มีสืบทอดกันมานาน จะร่อนทองกันในช่วงฤดูแล้งที่น้ำโขงลดต่ำ ปีต่อไปอาจจะไม่ใช่จุดนี้ หากมีชาวบ้านไปร่อนทองในจุดอื่นแล้วพบว่ามีทองคำเป็นจำนวนมาก ก็จะตามกันไปที่จุดใหม่ อยู่ที่ว่าจุดไหนที่น้ำโขงพัดตะกอนแร่ทองคำมาทับถมไว้

ปีนี้จุดที่ชาวบ้านได้ลงมาร่อนทองกันมีหลายจุด โดยเฉพาะจุดที่อยู่ในเขตบ้านม่วง หมู่ 2 ต.บ้านม่วง อ.สังคม จะมีชาวบ้านลงมาร่อนทองกันมากกว่าจุดอื่นๆ วันละไม่ต่ำกว่า 10 คน บางวันมากกว่า 20 คน เนื่องจากก่อนหน้านี้ได้มีชาวบ้านกลุ่มแรกๆ ได้ลงมาร่อนทองในจุดนี้แล้วพบว่ามีปริมาณทองคำในตะกอนทรายและตามพื้นดินริมฝั่งเป็นจำนวนมาก เนื่องจากจุดนี้เป็นจุดที่น้ำโขงกระทบกับโขดหินแล้วเกิดน้ำวน ส่งผลในแร่ทองคำมาตกตะกอนในจุดนี้หนาแน่น ซึ่งทองคำที่ร่อนได้จะมีกรรมวิธีที่เป็นภูมิปัญญาชาวบ้านที่สืบทอดกันมาตั้งแต่บรรพบุรุษ ตั้งแต่การเลือกดินที่นำมาร่อน การใช้สารปรอดดูดทองคำให้แยกออกจากดิน และการเผาทองคำให้แยกออกจากปรอทที่หุ้มทองคำอยู่ ทองคำที่ได้ก็จะนำไปขายให้กับร้านทองในอำเภอปากชม จังหวัดเลย ซึ่งช่วงนี้ทองคำมีราคาสูง ทำให้ขายได้สูงกรัมละ 4,100 บาท สามารถสร้างรายได้ให้กับชาวบ้านที่พากันมาร่อนทอง วันละ 800-2,000 บาทขึ้นไป โดยจะสามารถร่อนทองในแม่น้ำโขงได้จนกว่าระดับน้ำโขงจะท่วมถึงฝั่ง ซึ่งคาดว่าคงอีกหลายเดือน เนื่องจากระดับน้ำโขงช่วงนี้มีระดับที่ต่ำมาก

การเลือกดินที่จะนำมาร่อนทอง

ต้องเลือกในจุดที่เป็นตะกอน มีกรวด มีเปลือกหอยปนอยู่ด้วย ถือเป็นดินที่มีโอกาสจะเจอทองคำมากกว่า ดินที่อยู่บนโขดหินหรือดินในจุดที่อยู่สูงที่ถือเป็นดินที่เบาจะไม่มีทองคำ ซึ่งทองคำจะมีน้ำหนักมากกว่าทรายทั่วไป สังเกตได้จากช่วงที่ร่อนทองจะอยู่ต่ำที่สุด คืออยู่ในส่วนก้นของบ่าง หรือถาดร่อนทอง ถ้าเป็นโขดหินก็ขอให้เป็นร่องที่ตะกอนมาตกทับถม จุดไหนที่น้ำโขงคดเคี้ยว ก็จะทำให้กระแสน้ำพัดทองคำมาไว้ในบริเวณนั้น

ขั้นตอนในการร่อนทอง

จะเริ่มจากเลือกจุดขุดหาดินแล้วนำมาใส่ตะแกรงร่อนเพื่อคัดหิน ดิน ออกจากกัน จากนั้นก็จะนำดินที่ได้มาใส่ถาดร่อนทอง แล้วร่อนเอาทรายออกจนให้เหลือตะกอนส่วนที่หนักสุดที่มีสีดำ แล้วนำสารปรอทมาดูดเอาทองคำที่ปนอยู่ออก จากนั้นเอาปรอทไปเผาแยกเอาทองคำออก ก่อนจะเอาทองคำไปขาย หรือจะเอาไปทั้งปรอทให้ร้านทองเผาเอาทองคำเองก็ได้

นางสาวเด็ด พรมสังขาล อายุ 47 ปี และนางแสงทอง ผิวมะลิ อายุ 58 ปี ชาวบ้านม่วง บอกว่า การที่มาเลือกร่อนทางที่จุดพื้นที่บ้านม่วง หมู่ 2 ต.บ้านม่วงนี้ เนื่องจากเป็นจุดที่มีทองมาก มาร่อนทองแล้วทำให้ตนมีรายได้ ซึ่งปกติจะเริ่มร่อนทางกันได้ตั้งแต่เดือนตุลาคม ที่น้ำโขงเริ่มลดต่ำพอที่จะร่อนทองได้ ชาวบ้านก็จะออกมาร่อนทองกัน ที่ตนสามารถร่อนทองได้ เนื่องจากพ่อแม่ ตายาย และปู่ย่าพาทำ

การร่อนทองทำได้ไม่ยาก เลือกพื้นที่ขุดดิน นำดินหินมาแยกที่ตะแกรง ก่อนนำดินที่แยกมาร่อนในถาดร่อนทอง ขั้นสุดท้ายคือนำสารปรอทมาดูดเอาทองคำ ทุกขั้นตอนใช้เวลาประมาณ 30 นาที ซึ่งตนจะใช้เวลาประมาณ 2-3 วัน ก็จะสามารถร่อนทองได้ประมาณ 1 กรัม ส่วนการเลือกดินที่จะนำมาร่อนนั้น ต้องมีซอกหินที่ร่องน้ำไหลผ่าน สายทองที่ อ.สังคม จะเป็นสายทองเดียวกันกับที่ จ.เลย และ สปป.ลาว ทองที่ได้จะเป็นทองคำ 99-100% นำไปขายที่ร้านทองใน อ.ปากชม จ.เลย ซึ่งจะเผาก่อนนำไปขายเพื่อแยกทองคำออกจากสารปรอท ช่วงนี้ทองคำมีราคาสูง จะได้ขายกรัมละ 4,100 บาท ร้านทองจะชอบมาก หากเป็นทองที่ร่อนในเขต อ.สังคม เนื่องจากเป็นทองบริสุทธิ์และให้สีทองเหลืองอร่ามมาก เมื่อเทียบกับการปลูกพืชแล้ว ตนคิดว่าร่อนทองดีกว่า คนที่จะมาศึกษาเรียนรู้ ชาวบ้านก็พร้อมฝึกให้ทุกคน เวลาในการร่อนทองคือตั้งแต่ช่วงเช้า 07.00 น. จนถึงเย็น

ทั้งนี้ ผู้ที่อยากสัมผัสและชมวิถีชีวิตของชาวบ้านริมฝั่งแม่น้ำโขง ที่ร่อนทองคำในแม่น้ำโขง ก็แวะพูดคุยทักทายกับชาวบ้าน ที่มีอัธยาศัยใจคอดี ยิ้มแย้มแจ่มใส ได้ที่ริมฝั่งแม่น้ำโขง ในเขตตำบลบ้านม่วง อ.สังคม จังหวังหนองคาย