เปิดเบื้องหลังชีวิตสัตว์ป่าในกรงเลี้ยง ภารกิจสัตวแพทย์และการจัดการสุขภาพสัตว์ป่า
ปัจจุบันข่าวสัตว์ป่าที่ได้รับความสนใจจากสังคมมีให้เห็นอยู่บ่อยๆ อย่างกรณี “เจ้าบุญทิ้ง” นากแสนรู้ที่ตายหลังย้ายไปอยู่ศูนย์ช่วยเหลือสัตว์ป่าฯ ลูกช้างป่าบาดเจ็บจากบ่วงและพลัดหลงติดอวน รวมถึงสัตว์ป่าที่ตกเป็นเหยื่อของขบวนการลักลอบค้าข้ามประเทศ
เหตุการณ์เหล่านี้ชวนให้ตั้งคำถามว่า เมื่อสัตว์ป่าได้รับบาดเจ็บ พลัดหลง หรือถูกนำออกจากพื้นที่ธรรมชาติแล้ว พวกมันจะถูกส่งไปอยู่ที่ไหน และต้องได้รับการดูแลอย่างไรต่อไป?
สัตวแพทย์สัตว์ป่า งานรักษาที่มากกว่าการตรวจ
น.สพ. นราธิป วรวัฒนธรรม สัตวแพทย์ประจำส่วนอนุรักษ์สัตว์ป่า กล่าวว่า การทำงานของสัตวแพทย์สัตว์ป่ามีพื้นฐานไม่ต่างจากสัตวแพทย์ทั่วไป ทั้งการตรวจร่างกาย การรักษาโรค และการป้องกันการแพร่ระบาด แต่สิ่งที่แตกต่างคือการเข้าถึงตัวสัตว์ เพราะสัตว์ป่าส่วนใหญ่ไม่ได้คุ้นเคยกับคน บางชนิดมีสัญชาตญาณระแวดระวังสูง และอาจแสดงพฤติกรรมก้าวร้าวเมื่อรู้สึกว่ากำลังถูกคุกคาม
การทำงานหลายจึงจำเป็นต้องใช้อุปกรณ์เฉพาะ เช่น ปืนยิงยาสลบ รวมถึงยาซึมและยาสลบ เพื่อให้สามารถเข้าถึงตัวสัตว์และดำเนินการตรวจรักษาได้อย่างปลอดภัย อีกทั้งยังต้องอาศัยประสบการณ์ของสัตวแพทย์และการทำงานร่วมกับสัตวบาลและเจ้าหน้าที่ผู้ดูแลสัตว์

สพ.ญ.ลักษณา ประสิทธิชัย นายสัตวแพทย์ชำนาญการพิเศษ กล่าวถึงการทำงานในพื้นที่ภาคตะวันตก ว่า ในช่วง 3 ปีที่ผ่านมา มีกรณีช่วยเหลือสัตว์ป่าประมาณ 1,700 กรณี โดยปี 2569 มีจำนวนมากที่สุดกว่า 700 กรณี จังหวัดราชบุรีเป็นพื้นที่ที่พบสัตว์ป่าสร้างความเดือดร้อนหรือได้รับบาดเจ็บมากที่สุด
สำหรับสัตว์ขนาดเล็ก เจ้าหน้าที่จะให้การช่วยเหลือเบื้องต้นก่อนนำส่งศูนย์ช่วยเหลือสัตว์ป่าหรือสถานีเพาะเลี้ยงสัตว์ป่าที่อยู่ใกล้เคียง แต่หากเป็นสัตว์ขนาดใหญ่ เช่น ช้าง จะไม่สามารถเคลื่อนย้ายออกมารักษานอกพื้นที่ได้ง่าย ทีมสัตวแพทย์จึงต้องหารือและวางแผนร่วมกันล่วงหน้า ทั้งการเตรียมอุปกรณ์ ยา และวิธีเข้าถึงตัวสัตว์
สพ.ญ.ลักษณา กล่าวต่อว่า ในส่วนของขั้นตอนการรับสัตว์ป่าเข้ามาที่ศูนย์ฯ คือเมื่อสัตว์ป่าถูกนำส่งถึงศูนย์ช่วยเหลือแล้ว ยังต้องผ่านกระบวนการรับมอบและตรวจสอบข้อมูลอย่างเป็นระบบ ตั้งแต่การลงทะเบียนบันทึกรายละเอียดทางกายภาพ อาการบาดเจ็บ ประวัติการรักษา และยาที่จำเป็นต้องได้รับอย่างต่อเนื่อง
จากนั้นจะเข้าสู่ขั้นตอนตรวจสุขภาพและกักกันโรคก่อนนำเข้าสู่พื้นที่ดูแล โดยสัตว์ที่ไม่แสดงอาการเจ็บป่วยจะต้องกักกันอย่างน้อย 5-7 วัน ส่วนสัตว์ที่มีอาการป่วยจะต้องแยกพื้นที่ดูแลอย่างชัดเจนและเฝ้าติดตามอาการอย่างน้อย 14 วัน เมื่อผ่านกระบวนการดังกล่าวจึงส่งต่อให้เจ้าหน้าที่ผู้ดูแลสัตว์ป่ารับผิดชอบต่อไป

สัตว์ป่า ภารกิจดูแลตลอดชีวิต
อีกหนึ่งภารกิจที่สำคัญคือการดูแลสัตว์ป่าของกลาง ซึ่งส่วนหนึ่งมาจากการตรวจยึดในคดีลักลอบค้าสัตว์ป่า โดยเฉพาะสัตว์ต่างประเทศที่ไม่สามารถนำกลับไปปล่อยคืนธรรมชาติในประเทศไทยได้
นายชุมพล แก้วเกตุ หัวหน้าศูนย์ช่วยเหลือสัตว์ป่าที่ 3 (เขาประทับช้าง) กล่าวว่า ปัจจุบันศูนย์ฯ มีสัตว์ป่าในความดูแลรวม 2,513 ตัว จาก 170 ชนิด ครอบคลุมทั้งสัตว์ป่าของกลาง สัตว์ที่พลัดหลง สัตว์ที่ได้รับบาดเจ็บ และสัตว์ป่าที่รบกวน สร้างความเดือดร้อนให้ชาวบ้าน โดยสัตว์ป่าที่มีจำนวนมากที่สุด 3 อันดับ ได้แก่ อีกัวนา นกปรอดหัวโขน และลิงแสม รวมกัน 1,757 ตัว หรือประมาณ 69% ของสัตว์ทั้งหมด
นอกจากนี้ยังมีสัตว์ป่าหลากหลายชนิด ทั้งเสือโคร่ง เสือดำ ชะมด อีเห็น เก้ง กวาง และนกเงือก รวมถึงหมีควายและหมีหมาที่ได้รับความช่วยเหลือจากเหตุไฟไหม้ป่า 3 ตัว ได้แก่ ภูกระดึง กันเอง และบ้านคา ซึ่งเจ้าหน้าที่ดูแลมาตั้งแต่วัยเด็กจนปัจจุบันมีอายุประมาณ 5 ปี
ส่วนสัตว์ป่าต่างประเทศ ศูนย์ฯ เคยรับดูแลลิงอุรังอุตังจากคดีที่ใช้เวลานานกว่า 10 ปี ก่อนทยอยส่งกลับประเทศอินโดนีเซียแล้ว 78 ตัว ขณะที่ในช่วง 4-5 ปีที่ผ่านมา ยังพบแนวโน้มการลักลอบนำเข้าสัตว์ต่างประเทศเพื่อเลี้ยงเป็นสัตว์สวยงามเพิ่มขึ้น ทั้งงู เต่าอินเดีย ลิงมาโมเสท ลิงทามารินหัวปุยฝ้าย ลีเมอร์ และแรคคูน
หนึ่งในกรณีที่ยังอยู่ระหว่างดำเนินการคือ “อานัว” ควายป่าสุลาเวสี หรือ Anoa ควายแคระสายพันธุ์เฉพาะถิ่นในบัญชี 1 ไซเตส และจัดเป็นสัตว์ใกล้สูญพันธุ์ (Endangered) ตามบัญชีของ IUCN หลังถูกตำรวจตรวจยึดจากการลักลอบขนส่งทางเรือ ปัจจุบันศูนย์ฯ ดูแลมาแล้วประมาณ 5 ปี และอยู่ระหว่างประสานสถานทูตอินโดนีเซียเพื่อดำเนินการส่งกลับประเทศถิ่นกำเนิด
อย่างไรก็ตาม ไม่ใช่สัตว์ทุกตัวจะสามารถกลับคืนสู่ธรรมชาติได้ นายชุมพล ระบุว่า สัตว์ของกลางที่ได้รับการปล่อยคืนธรรมชาติประมาณ 40% เป็นกลุ่มนก ส่วนสัตว์ที่มีความพิการหรือไม่สามารถดำรงชีวิตตามธรรมชาติได้จำเป็นต้องได้รับการดูแลต่อไป และการปล่อยสัตว์คืนธรรมชาติต้องประเมินสภาพแวดล้อม แหล่งอาหาร แหล่งน้ำ และความปลอดภัยของพื้นที่


งบประมาณและสวัสดิภาพจึงเป็นเรื่องสำคัญ
นายชุมพลกล่าวว่า ศูนย์ช่วยเหลือสัตว์ป่าที่ 3 ได้รับงบประมาณสำหรับดูแลสัตว์ประมาณ 2 ล้านบาทต่อปี ซึ่งยังไม่เพียงพอกับค่าอาหารและค่าใช้จ่ายทั้งหมด อาทิ เสือ ที่ต้องกินโครงไก่และอกไก่ประมาณ 3-4 กิโลกรัมต่อวัน มีค่าอาหารรวมประมาณ 30,000 บาทต่อสัปดาห์
แต่หากงบประมาณไม่เพียงพอสามารถจัดทำโครงการเสนอขอรับการสนับสนุนจากสำนักอนุรักษ์สัตว์ป่า ซึ่งบางปีได้รับการสนับสนุนเพิ่มเติมประมาณ 300,000 บาท นอกจากนี้ยังมีนักท่องเที่ยวและชาวบ้านนำอาหารมาบริจาค ทั้งผลไม้ ผัก และอาหารเม็ดแปรรูป
ขณะที่ศูนย์พัฒนาการจัดการสัตว์ป่าบึงฉวาก จ.สุพรรณบุรี ซึ่งเป็นอีกหนึ่งที่รับภารกิจดูแลสัตว์ป่าของกลาง ก็มีข้อจำกัดด้านงบประมาณเช่นกัน
นายมนตรี แข็งเขตการณ์ หัวหน้าศูนย์เขตห้ามล่าสัตว์ป่าบึงฉวาก เปิดเผยว่า ปัจจุบันศูนย์ฯ ดูแลสัตว์ป่าของกลางกว่า 53 ชนิด รวม 454 ตัว โดยได้รับงบประมาณประจำปี 3.5 ล้านบาท ส่วนปีงบประมาณ 2570 ได้รับงบค่าจ้าง 3.5 ล้านบาท และงบค่าอาหาร 4 ล้านบาท แต่ยังไม่เพียงพอต่อค่าใช้จ่ายจริง จึงต้องเสนอขอรับการสนับสนุนเพิ่มเติมจากหน่วยงานเช่นเดียวกัน
โดยตั้งแต่ปี 2555 เป็นต้นมา บึงฉวากทยอยรับสัตว์ป่าของกลางขนาดใหญ่เข้ามาดูแล ทั้งเสือโคร่ง 6 ตัว สิงโต 3 ตัว รวมถึงสัตว์ขนาดเล็กอย่างแมวป่า โดยเจ้าหน้าที่จะนำข้อมูลจากผู้เลี้ยงเดิมมาประกอบการจัดการ ทั้งเรื่องอาหารและพฤติกรรม เพื่อช่วยให้สัตว์ปรับตัวเข้ากับผู้ดูแลและสภาพแวดล้อมใหม่ได้ง่ายขึ้น สำหรับสัตว์ของกลางที่ศาลมีคำสั่งยึดแล้ว หน่วยงานจะรับมาดูแลต่ออย่างถาวร
แหล่งเรียนรู้ Mini Zoo
นายราชันย์ บัวศรี ผู้อำนวยการสำนักบริหารพื้นที่อนุรักษ์ที่ 3 (สบอ.3) บ้านโป่ง เปิดเผยความคืบหน้าของการยกระดับศูนย์ฯเป็นสวนสัตว์ขนาดเล็ก (Mini Zoo) ว่า ปัจจุบันได้รับงบประมาณ 7.5 ล้านบาทกำลังเตรียมพัฒนาพื้นที่ 25 ไร่ ทั้งการปรับปรุงภูมิทัศน์ สิ่งอำนวยความสะดวก และกรงเลี้ยงสัตว์บางชนิด โดยคาดว่าจะดำเนินการแล้วเสร็จภายในปี 2570 ภายใต้ความร่วมมือระหว่างองค์การสวนสัตว์ฯและกรมอุทยานฯ
น.สพ. นราธิป กล่าวว่า เมื่อเป็น Mini Zoo แนวทางการพัฒนาจะให้ความสำคัญกับการป้องกันโรค การตรวจสุขภาพ และการปรับปรุงพื้นที่เลี้ยงสัตว์ให้เหมาะสม รวมถึงการจัดกิจกรรมเสริมพฤติกรรม (Enrichment) เพื่อให้สัตว์ได้แสดงพฤติกรรมตามธรรมชาติ ทั้งการหาอาหาร การเคลื่อนไหว และการมีปฏิสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อม และยังมีเป้าหมายต่อยอดเป็นศูนย์ฝึกอบรม (Training Center) สำหรับเจ้าหน้าที่ นักเรียน นักศึกษา และหน่วยงานเครือข่าย เพื่อถ่ายทอดองค์ความรู้เกี่ยวกับการดูแลและอนุรักษ์สัตว์ป่า
ท้ายที่สุด สัตว์ป่าเหล่านี้ล้วนแล้วต้องการใช้ชีวิตอย่างอิสระตามวิถี การดูแลเมื่อเจ็บป่วย เบื้องหลังนั่นคือภารกิจของสัตวแพทย์และเจ้าหน้าที่
แต่คงจะดีไม่น้อย หากสัตว์ป่าไม่ต้องเผชิญกับปัญหาเหล่านี้ตั้งแต่แรก ด้วยการที่มนุษย์รู้จักเคารพพื้นที่และวิถีชีวิตตามธรรมชาติของพวกมัน “เพราะคงไม่มีสัตว์ตัวไหนที่อยากอยู่ในกรงเลี้ยงไปตลอดชีวิต”




