ชวนไปเที่ยว จ.พิษณุโลก ใครต่อใครต่างต้องคิดถึง “วัดพระศรีรัตนมหาธาตุวรมหาวิหาร” ที่ชาวบ้านเรียกว่า “วัดใหญ่” เพื่อจะได้สักการะ “พระพุทธชินราช” พระพุทธรูปที่ว่ากันว่างดงามที่สุด และมีการสร้างจำลองมากที่สุดในประเทศไทย แน่นอนว่านี่คือจุดหมายหนึ่ง แต่ก่อนเข้าตัวเมือง หลักฐานทางประวัติศาสตร์อย่าง “กำแพงเมือง” ที่มี “คูน้ำ” ล้อมรอบที่แสดงว่าเป็นเมืองสำคัญ ก็เป็นสิ่งน่าสนใจไปเยี่ยมชม
ปัจจุบัน เรารู้จักกำแพงเมืองที่มีคูน้ำล้อมรอบ (เท่าที่เห็นได้ชัด) อย่าง เชียงแสน เชียงใหม่ และโคราช น้อยคนนักจะรู้ว่าเมืองพิษณุโลกก็ (เคย) มีเช่นกัน หากแต่วันนี้ ด้วยเหตุผลทางศึกสงครามสมัยก่อน การที่เมืองมีผู้คนอยู่อาศัยต่อเนื่องไม่ขาดสาย และความเจริญที่รุกล้ำก็ได้ทำให้หลักฐานดังกล่าวหายไปมาก
พิษณุโลก เป็นเมืองที่มีแม่น้ำน่านไหลผ่านกลางเมือง แต่เดิมนั้น ด้านตะวันออกของแม่น้ำคือ “เมืองสองแคว” มีมาตั้งแต่สมัยสมัยสุโขทัย “พระมหาธรรมราชา (ลิไท)” แห่งสุโขทัย เคยมาครองเมืองนี้ยาวนานถึง 7 ปี ขณะที่อีกฟากคือด้านตะวันตกมี “เมืองชัยนาท” ซึ่งสถาปนาขึ้นในสมัยต้นกรุงศรีอยุธยา ซึ่งเจ้าสามพระยา (ต่อมาเป็นกษัตริย์กรุงศรีอยุธยาทรงพระนามว่า สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 2) เคยครองเมืองนี้
ฝั่งเมืองสองแคว มีวัดพระศรีรัตนมหาธาตุเป็นศูนย์กลาง ขณะที่ฝั่งเมืองชัยนาทมีพระราชวังจันทน์ศูนย์กลางอำนาจของอยุธยา ที่รายล้อมด้วยวัดอย่าง วัดวิหารทอง วัดศรีสุคต และวัดโพธิ์ทอง
สำหรับชื่อ “พิษณุโลก” เกิดขึ้นเมื่อครั้งสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ (พระราชโอรส สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 2) ขึ้นครองราชย์ ได้รวมเอาเมืองทั้ง 2 ฟากแม่น้ำเข้าด้วยกัน แล้วเปลี่ยนชื่อเป็นพิษณุโลก และด้วยเหตุผลด้านการศึกสงครามที่ยืดเยื้อยาวนานกับพระเจ้าติโลกราช ผู้ครองเมืองเชียงใหม่ ทำให้มีการสร้างกำแพงเมืองที่แข็งแกร่งขึ้น
เทคโนโลยีย่อโลกอย่างอินเตอร์เน็ต แอพพลิเคชั่นอย่าง “กูเกิล เอิร์ธ” ทำให้การค้นหาแนวที่คาดว่าจะเป็นเมืองโบราณที่มีกำแพงเมือง คูน้ำล้อมรอบเป็นไปโดยง่าย ประกอบกับข้อมูลเรื่องการขุดแต่งของกรมศิลปากร เมื่อปี พ.ศ.2549 ก็ทำให้ได้หมุดหมายที่จะไปชมกำแพงเมืองพิษณุโลก ซึ่งยังพอหลงเหลือร่องรอยให้นักท่องเที่ยวได้ชมวันนี้ อยู่ที่วัดโพธิญาณ ต.หัวรอ ทางด้านทิศเหนือของเมือง
กำแพงเมืองพิษณุโลกหลังสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ได้มีการซ่อมแซมเพิ่มเติมเพื่อรับศึกในสมัยสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ และพอมาถึงสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ก็ให้เจ้าพระยาวิชเยนทร์ซ่อมแซมและก่อสร้างป้อมขนาดใหญ่ ส่วนเหตุผลที่กำแพงเมืองหายไปนั้น เนื่องจากพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก โปรดฯให้รื้อกำแพงและป้อมเสีย เพื่อไม่ให้เป็นที่ซ่องสุมของข้าศึกศัตรู โดยเฉพาะกลุ่มก๊กต่างๆ ที่ยังมีอยู่เรื่อยๆ ในยุคสร้างกรุง
ร่องรอยของกำแพงเมือง “พิษณุโลก” ที่เกิดจากการรวมกันของ “เมืองสองแคว” และ “เมืองชัยนาท” จึงยังเหลือไม่มาก ใครมีโอกาสได้ไปเที่ยวเมืองพิษณุโลก ก่อนเข้าไปเยี่ยมชมในเมือง อยากให้ลองไปดูกำแพงเมือง คูเมืองโดยรอบก่อน แล้วจะรู้ว่า “พิษณุโลก” นั้นไม่ธรรมดาจริงๆ
