หากกล่าวอย่างสามัญชน พระราชพิธีบรมราชาภิเษก ก็คือ พิธีที่รับรองฐานะความเป็นประมุขของสังคมอย่างเป็นกิจจะลักษณะ เป็นพิธีสำคัญพิธีหนึ่งสำหรับราชอาณาจักรที่มีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นพระประมุข พิธีนี้ถือเป็นเครื่องเชิดชูเฉลิมพระเกียรติยศขององค์พระประมุข ว่าได้ทรงเป็นพระราชาธิบดีแห่งราชอาณาจักรนั้นโดยสมบูรณ์แล้ว
ในประเทศไทยพระราชพิธีบรมราชาภิเษกนั้น เป็นการรวมเอาพระราชพิธีสำคัญ ๒ ส่วนเข้าไว้ด้วยกัน ส่วนหนึ่งคือพระราชพิธีบรมราชาภิเษก และอีกส่วนหนึ่งพระราชพิธีเฉลิมราชมณเฑียร
โดยพระราชพิธีทั้ง ๒ ส่วนนั้น นอกจากแบบแผนประเพณีที่ถือปฏิบัติตามแบบอย่างโบราณ ไม่ว่าจะเป็นการสรงน้ำมุรธาภิเษก การรับเครื่องเบญจราชกกุธภัณฑ์ การจารึกพระนามในพระสุพรรณบัฏ การเฉลิมพระราชมณเฑียร หรือการออกมหาสมาคม เป็นต้นแล้ว การประกอบพระราชพิธีดังที่กล่าวมาแล้วยังเกี่ยวเนื่องด้วยพระที่นั่งองค์สำคัญๆ ในพระบรมมหาราชวังหลายองค์ หากจะมีความแตกต่างกันในการประกอบพระราชพิธีบ้างก็เพียงหน้าที่การใช้สอยที่ต่างกันออกไปในแต่ละรัชกาลตามที่จะโปรดเกล้าฯ ให้ใช้พระที่นั่งองค์ใดประกอบพระราชพิธีในส่วนใด
เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ได้ทรงสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์เป็นราชธานีแล้ว โปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระบรมมหาราชวังเป็นที่ประทับและเสด็จออกว่าราชการแผ่นดิน โดยโปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระที่นั่งขึ้น ๒ หมู่ คือ หมู่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท (เดิมคือหมู่พระที่นั่งอินทราภิเษกมหาปราสาท หรือหมู่พระที่นั่งอมรินทราภิเษกมหาปราสาท)๑ เรียกกันโดยทั่วไปว่า “หมู่พระมหาปราสาท” และหมู่พระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน หรือเรียกกันโดยทั่วไปว่า “หมู่พระมหามณเฑียร”
ในการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกตั้งแต่รัชกาลที่ ๑ เป็นต้นมาก็จะโปรดเกล้าฯ ให้ใช้พระที่นั่งทั้ง ๒ หมู่นี้เป็นหลัก โดยพระที่นั่งในหมู่พระมหาปราสาท นอกจากพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทแล้ว ในบางรัชกาลก็โปรดเกล้าฯ ให้ใช้พระที่นั่งจักรีมหาปราสาทด้วย ส่วนพระที่นั่งในหมู่มหามณเฑียร โปรดเกล้าฯ ให้ใช้พระที่นั่ง ๓ องค์ อันได้แก่ พระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน พระที่นั่งไพศาลทักษิณ และพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยมไหสูรยพิมาน โดยพระที่นั่งทั้ง ๕ องค์ดังกล่าว มีความสำคัญอันเกี่ยวเนื่องด้วยพระราชพิธีบรมราชาภิเษก
ในการพระราชพิธีเสด็จขึ้นเฉลิมพระราชมณเฑียรของพระมหากษัตริย์แห่งพระราชวงศ์จักรี ตั้งแต่รัชกาลที่ ๑ ถึงรัชกาลที่ ๙ โปรดเกล้าฯ ให้ใช้พระที่นั่งจักรพรรดิพิมานเป็นพระที่นั่งในการเฉลิมพระราชมณเฑียร โดยพระที่นั่งองค์นี้ได้ถูกใช้เป็นที่ประทับของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตั้งแต่รัชกาลที่ ๑ รัชกาลที่ ๒ และรัชกาลที่ ๓ มาตลอด เว้นแต่เมื่อมีการบูรณะพระที่นั่งองค์นี้ที่ต้องย้ายไประทับที่หมู่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทเป็นครั้งคราว จนถึงรัชกาลที่ ๔ เมื่อเสด็จขึ้นเฉลิมพระราชมณเฑียรแล้วก็ประทับอยู่ที่พระที่นั่งองค์นี้เป็นเวลาถึง ๘ ปี จนโปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระราชมณเฑียรหมู่พระอภิเนาว์นิเวศน์๓ขึ้นในสวนขวาของหมู่พระราชมณเฑียร จึงเสด็จฯ ไปประทับอยู่เป็นประจำจนเสด็จสวรรคต
ส่วนพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติก็ได้เสด็จฯ กลับมาประทับที่พระที่นั่งจักรพรรดิพิมานอยู่ระยะหนึ่ง หลังจากนั้นเมื่อโปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระราชมณเฑียรหมู่พระที่นั่งจักรีมหาปราสาทแล้วจึงย้ายไปประทับ ณ พระราชมณเฑียรใหม่แห่งนั้น ในรัชกาลที่ ๖ ได้เสด็จฯ มาประทับที่พระราชมณเฑียรนี้หลายครั้ง และได้เสด็จสวรรคต ณ พระที่นั่งองค์นี้ด้วย และตั้งแต่รัชกาลที่ ๗ เป็นต้นมาเมื่อเสด็จเฉลิมพระราชมณเฑียรแห่งนี้แล้ว ก็ประทับแรมอยู่ ๑ ราตรีบ้าง ๓ ราตรีบ้าง พอเป็นมงคลฤกษ์จึงได้เสด็จฯ ไปประทับ ณ พระราชวังอื่นต่อไป
จากความเกี่ยวเนื่องของพระที่นั่งองค์ต่างๆ ทั้ง ๕ องค์ ที่ใช้ในการประกอบพระราชพิธีบรมราชาภิเษกดังกล่าวข้างต้น จึงขออธิบายความสำคัญของพระที่นั่งในหมู่พระมหาปราสาท และหมู่พระมหามณเฑียร ดังกล่าวโดยสังเขปดังนี้
พระที่นั่งในหมู่พระมหามณเฑียร ซึ่งเป็นที่ประทับของพระมหากษัตริย์เปรียบได้กับเรือนของสามัญชนนั้น ความสูงของพื้นก็จะมีหลายระดับ การเปลี่ยนระดับเช่นนี้ถือเป็นการแสดงฐานะทางสังคมเช่นกัน ตัวอย่างเช่น พระที่นั่งจักรพรรดิพิมานเป็นพระที่นั่งที่มีระดับพื้นสูงสุด เนื่องด้วยเป็นพระวิมานที่บรรทมของพระมหากษัตริย์ ส่วนพระที่นั่งไพศาลทักษิณมีระดับพื้นสูงรองลงมาเนื่องด้วยเป็นที่ประทับและที่เฝ้าแหน และที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยมไหสูรยพิมาน มีระดับพื้นต่ำสุด เนื่องด้วยเป็นที่เสด็จออกขุนนางซึ่งถือว่ามีศักดิ์ที่ต่ำกว่า
สถาปัตยกรรมในหมู่พระมหามณเฑียร
พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช โปรดเกล้าฯ ให้สร้างหมู่พระมหามณเฑียร ขึ้นใน พ.ศ.๒๓๒๕ เดิมพระที่นั่งในหมู่พระมหามณเฑียร เป็นพระที่นั่งขนาดใหญ่เชื่อมต่อกัน ๓ องค์ มีนามรวมกันว่า “พระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน” ต่อมา พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ พระราชทานนามแยกเป็นองค์ๆ ให้คล้องจองกัน ได้แก่ พระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน พระที่นั่งไพศาลทักษิณ และพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยมไหสูรยพิมาน
พระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน มีลักษณะเป็นแบบสถาปัตยกรรมไทย รูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า ยกพื้นสูงประมาณ ๒.๔๐ เมตร มีเฉลียงรอบและมีเสานางจรัล (เสาราย) รับชายคาโดยรอบทั้ง ๔ ด้าน ลักษณะเป็นพระที่นั่ง ๓ องค์แฝด จึงเรียกว่า พระที่นั่งจักรพรรดิพิมานองค์ตะวันออก องค์กลาง และองค์ตะวันตก
พระที่นั่งไพศาลทักษิณ ตั้งอยู่กลางระหว่างท้องพระโรงหน้าพระที่นั่งจักรพรรดิพิมานกับพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยมไหสูรยพิมาน ทรงใช้เป็นที่ประทับทรงสำราญหรือให้ข้าราชการชั้นผู้ใหญ่เข้าเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท และใช้เป็นพระราชพิธีมณฑลในการประกอบพระราชพิธีบรมราชาภิเษก พระที่นั่งไพศาลทักษิณเป็นที่ประดิษฐานของปูชนียวัตถุสำคัญ ๓ สิ่ง คือ
๑. พระสยามเทวาธิราช ประดิษฐานอยู่ในพระวิมานตอนกลางองค์พระที่นั่ง
๒. พระที่นั่งอัฐทิศอุทุมพรราชอาสน์ เป็นที่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ประทับรับน้ำอภิเษกในการพระราชพิธีบรมราชาภิเษก ประดิษฐานอยู่เกือบสุดองค์พระที่นั่ง ด้านทิศตะวันออก
๓. พระที่นั่งภัทรบิฐ เป็นที่ประทับรับเครื่องเบญจราชกกุธภัณฑ์ เครื่องบรมราชูปโภคอันเป็นโบราณมงคล รับพระแสงราชศัสตราวุธ และพระแสงอัษฎาวุธในพระราชพิธีบรมราชาภิเษก ประดิษฐานอยู่ตอนหน้าสุดองค์พระที่นั่ง ด้านทิศตะวันตก
พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยมไหยสูรยพิมาน อยู่ติดกับพระที่นั่งไพศาลทักษิณทางทิศเหนือ เป็นท้องพระโรงสำหรับเสด็จออกฝ่ายหน้า เช่น เสด็จออกขุนนาง ออกมหาสมาคม ออกบำเพ็ญพระราชกุศลต่างๆ พระที่นั่งองค์นี้มีพระราชบัลลังก์ตั้งอยู่ ๒ องค์ คือ
๑. พระที่นั่งบุษบกมาลามหาจักรพรรดิพิมาน เป็นพระที่นั่งสำหรับพระมหากษัตริย์เสด็จขึ้นประทับในวโรกาสเสด็จออกฝ่ายหน้าในงานมหาสมาคม หรือประดิษฐานปูชนียวัตถุในพระราชพิธี
๒. พระที่นั่งพุดตานกาญจนสิงหาสน์ เมื่อมีพระราชพิธีจะเชิญมาทอดบนพระราชบัลลังก์ภายใต้นพปฎลมหาเศวตฉัตรอีกชั้นหนึ่ง พระมหากษัตริย์จะเสด็จขึ้นประทับบนพระราชบัลลังก์นี้ เพื่อเสด็จออกมหาสมาคมเป็นครั้งแรกในรัชกาลของพระองค์
อ่านรายละเอียด เพิ่มเติมที่ “ศิลปวัฒนธรรม” เดือน พฤษภาคม “ฉบับพิเศษ พระบรมราชาภิเษก”
