ย้อนต้นกำเนิด ‘กรมสมเด็จพระ’ ในประวัติศาสตร์ราชจักรีวงศ์ แรกมียุค ร.4 หลัง ในหลวง มีพระบรมราชโองการเฉลิมพระนามาภิไธย สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เป็น “สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา เจ้าฟ้ามหาจักรีสิรินธร มหาวชิราลงกรณวรราชภักดี สิริกิจการิณีพีรยพัฒน รัฐสีมาคุณากรปิยชาติ สยามบรมราชกุมารี”
เมื่อวันที่ 5 พ.ค. ผศ.ดร. รุ่งโรจน์ ภิรมย์อนุกูล อาจารย์ภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะมนุษยศาสตร์ ม.รามคำแหง กล่าวว่า “กรมสมเด็จพระ” คือพระอิสริยยศสูงสุดในหมู่พระบรมวงศานุวงศ์ทั้งปวง ในแต่ละรัชกาลจะสถาปนาเพียงไม่กี่พระองค์เท่านั้น โดยเกิดขึ้นครั้งแรกในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 เพื่อให้ผู้ได้รับการสถาปนาเป็นประธานเกียรติยศในหมู่เจ้านาย สำหรับพระบรมวงศานุวงศ์พระองค์แรกในประวัติศาสตร์ที่ได้รับการสถาปนาเป็น กรมสมเด็จพระ คือ “กรมสมเด็จพระเดชาดิศร” สันนิษฐานว่า ทรงมีศักดินา 15,000
ข้อความในพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 4 ระบุว่า เมื่อวันจันทร์ เดือน 9 แรม 13 ค่ำ ปีกุน ตรีศก จ.ศ.1213 ตรงกับวันที่ 25 สิงหาคม พ.ศ.2394
“เลื่อนเป็น กรมสมเด็จพระเดชาดิศร เทพยนิกรปิยานุรักษ์ บวรศักดิพิเศษ บรมเชษฐวราธิวงศ พงศานุพงศประดิษฐา สุนทรปรีชานุภาพ ศุภกาพยปฏิภาณ สุตไพศาลอรรถธรรมศาสตร ธรรมิกนารถบพิตร เจ้ากรมเป็นพระยา”
พระบรมวงศานุวงศ์อีกพระองค์หนึ่งที่ได้รับการสถาปนาเช่นกันคือ กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส
ผศ.ดร.รุ่งโรจน์ กล่าวเพิ่มเติมว่า สำหรับ “ฝ่ายใน” ในประวัติศาสตร์ที่เคยได้รับการสถาปนาเป็นกรมสมเด็จพระ คือ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาสุดารัตนราชประยูร หรือพระองค์เจ้าละม่อม พระธิดาในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว
ต่อมา ในสมัยรัชกาลที่ 5 พระบรมวงศานุวงศ์พระองค์สำคัญที่ได้รับการสถาปนา คือ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระยาบำราบปรปักษ์ มีพระนามเดิม เจ้าฟ้าชายกลาง พระราชโอรสพระองค์กลางในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
ครั้นถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว มีการปรับพระอิสริยยศนี้เป็น ‘สมเด็จกรมพระยา’ ศักดินา 35,000 โดยผู้ได้รับการสถาปนาพระองค์สุดท้ายก่อนเปลี่ยนแปลงการปกครองคือ สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ
ผศ.ดร.รุ่งโรจน์กล่าวว่า ในรัชกาลปัจจุบัน เป็นการหวนไปใช้แบบโบราณ ก่อนสมัยรัชกาลที่ 6 นั่นเอง
