“…การที่ข้าพเจ้าเริ่มงานศิลปาชีพขึ้นนั้น ข้าพเจ้าตั้งใจจะสรรหาอาชีพให้ชาวนาที่ยากจน เลี้ยงตนเองได้เป็นเบื้องต้น…” พระราชดำรัสตอนหนึ่งของ สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ เมื่อวันที่ 30 มกราคม 2535
สะท้อนให้เห็นถึงสายพระเนตรอันยาวไกลและลึกซึ้งที่ทรงเห็นศักยภาพของคนไทย จึงก่อกำเนิดเป็น “ศิลปาชีพ” เพื่อช่วยเหลือราษฎรให้มีความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น โดยทรงก่อตั้ง “โรงฝึกศิลปาชีพ สวนจิตรลดา” ซึ่งต่อมายกฐานะเป็น “สถาบันสิริกิติ์ สวนจิตรลดา” เพื่อเป็นศูนย์กลางของการเรียนการสอนศิลปาชีพแขนงต่างๆ หล่อหลอมลูกชาวไร่ชาวนาให้เป็น “ช่างหลวง” แห่งราชสำนัก ที่บัดนี้เป็นผู้สืบสานศิลปกรรมไทยอันล้ำค่า และสร้างผลงานประณีตศิลป์ชั้นสูงให้คงอยู่คู่แผ่นดินไทยไว้มากมาย
หนึ่งในผลงาน “มาสเตอร์พีซ” ที่ถูกรังสรรค์ขึ้นอย่างวิจิตรบรรจง ซึ่งสถาบันสิริกิติ์ได้รับพระราชทานพระบรมราชานุญาตจาก พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ให้จัดสร้างเรือนยอดขึ้น ณ บริเวณสนามด้านทิศตะวันออกของพระที่นั่งอนันตสมาคม พระราชวังดุสิต และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานนามศิลปะชิ้นเอกนี้ว่า “เรือนยอดบรมมังคลานุสรณีย์” อันหมายถึง เรือนยอดที่สร้างขึ้นเป็นที่ระลึกเฉลิมพระเกียรติในโอกาสอันเป็นมงคลยิ่งใหญ่
นับเป็นผลงานศิลปกรรมอันประณีตงดงามแห่งแผ่นดิน “รัชกาลที่ 9” ที่ยิ่งใหญ่ราวกับไม่ใช่ฝีมือมนุษย์
ท่านผู้หญิงสุภรภ์เพ็ญ หลวงเทพนิมิต รองราชเลขานุการในพระองค์สมเด็จพระบรมราชินีนาถ ในฐานะหัวหน้าคณะทำงาน กล่าวว่า ในปี พ.ศ.2559 สถาบันสิริกิติ์ มูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพ ได้จัดสร้างเรือนยอด 9 ยอด ที่ได้รับพระราชทานนามว่า “เรือนยอดบรมมังคลานุสรณีย์” โดยนำมาเป็นศิลปกรรมชิ้นเอกอันทรงคุณค่าสำหรับการจัดงานศิลป์แผ่นดิน ครั้งที่ 7 เพื่อเฉลิมพระเกียรติในโอกาสที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงครองสิริราชสมบัติครบ 70 ปี พุทธศักราช 2559 และในโอกาสมหามงคลที่จะทรงเจริญพระชนมพรรษา 90 พรรษา 5 ธันวาคม 2560 สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ทรงเจริญพระชนมพรรษาครบ 7 รอบ 12 สิงหาคม 2559 สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร ทรงเจริญพระชนมายุครบ 5 รอบ 28 กรกฎาคม 2555 สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงเจริญพระชนมายุครบ 5 รอบ 2 เมษายน 2558 สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ อัครราชกุมารี จะทรงเจริญพระชันษาครบ 5 รอบ 4 กรกฎาคม 2560 และทูลกระหม่อมหญิงอุบลรัตนราชกัญญา สิริวัฒนาพรรณวดี ทรงเจริญพระชันษาครบ 5 รอบ 5 เมษายน พุทธศักราช 2554
“24 ปี ตั้งแต่การจัดงานศิลป์แผ่นดินครั้งที่ 1 ในปี 2535 ซึ่งสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ทรงนำลูกหลานชาวนาชาวไร่มาฝึกงานให้วิชาความรู้ เพื่อให้เขาใช้ความสามารถเลี้ยงชีพได้ต่อไป ซึ่งปัจจุบันก็ได้พัฒนาฝีมือขึ้นมาก ด้วยได้กำลังใจจากประชาชนที่ได้เข้ามาชื่นชมผลงาน ศิลป์แผ่นดิน ณ พระที่นั่งอนันตสมาคม ตลอดจนผู้มีจิตเมตตาทูลเกล้าฯ ถวายเงินแด่สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ เพื่อสนับสนุนมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งในการสร้างบุคลากรให้แผ่นดินและประเทศชาติ”
ท่านผู้หญิงสุภรภ์เพ็ญเล่าว่า เรือนยอดบรมมังคลานุสรณีย์เป็น “เรือนยอดทรงปราสาท 9 ยอด” หลังแรกของประเทศไทยที่เป็น “อาคารโลหะ” ทั้งหลัง และมีจำนวนยอดมากที่สุดในประวัติศาสตร์สถาปัตยกรรมของกรุงรัตนโกสินทร์
“ที่มาของเรือนยอด 9 ยอด เพราะสร้างในแผ่นดินรัชกาลที่ 9 ที่ทรงครองราชย์ยาวนานถึง 70 ปี และทรงปฏิบัติพระราชกรณียกิจเพื่อแผ่นดินไทยมาอย่างมากมายอเนกอนันต์ ซึ่งในอดีตเรือนยอดมีถึงสมัยรัชกาลที่ 5 พระองค์ทรงสร้างพระที่นั่งศิวาลัยมหาปราสาท ซึ่งมี 5 ยอด ในพระบรมมหาราชวัง และหลังจากนั้นก็ไม่มีการสร้างอีกเลย”
นอกจากนี้ ในประวัติศาสตร์แห่งสถาปัตยกรรมภูมิภาคนี้ ได้เคยมีการสร้างอาคารเป็นโลหะมาแล้วในสมัยพุทธกาล นางวิสาขาได้สร้างโลหะปราสาทน้อมเกล้าฯ ถวาย สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่เมืองสาวัตถี ต่อมาพระเจ้าทุฏฐคามณีอภัยราชา กษัตริย์แห่งเมืองอนุราธปุระ ประเทศศรีลังกาสร้างถวายไว้ในพระพุทธศาสนาเมื่อปีพุทธศักราช 382 และต่อมาในปีพุทธศักราช 2394 พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างโลหะปราสาท ณ วัดราชนัดดารามวรวิหาร อุทิศถวายเป็นพุทธบูชา
โลหะปราสาททั้งสามหลังข้างต้น เป็นอาคารที่สร้างด้วยไม้ประกอบโลหะหินประกอบโลหะ และก่ออิฐถือปูนประกอบโลหะ ตามลำดับ
แต่เรือนยอดบรมมังคลานุสรณีย์นี้ เป็นอาคารที่มีโครงสร้างภายในและเครื่องประดับตกแต่งทั้งหมดเป็นโลหะ โดยหล่อขึ้นจากต้นแบบที่เป็น “ผลงานไม้แกะสลัก” ของช่างศิลปาชีพ สถาบันสิริกิติ์
“เรือนยอดสร้างด้วยไม้ เราสามารถทำได้ แต่ทำแล้วจะอยู่นานเท่าไหร่ อยู่กลางแจ้ง เจอแดดเจอฝน 15 ปีต้องซ่อม และซ่อมแต่ละครั้งต้องใช้เงินมหาศาล อีกทั้งช่างฝีมือก็หายาก เราจึงคิดต่อไปถึงอนาคต สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ มีพระราชประสงค์ให้สร้างสิ่งเหล่านี้ไว้เป็นสมบัติของแผ่นดิน ของประเทศชาติ ของลูกหลาน เราจึงสร้างเป็นโลหะ เพื่อให้คงอยู่คู่เมืองไทยไปอีกนานเท่านาน”
เรือนยอดทั้งหลังบอกเล่าเรื่องราวของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 และพระบรมวงศ์ ออกแบบโดย อ.สมชาย ศุภลักษณ์อำไพพร, อ.อัครพล คล่องบัญชี และ อ.เจริญ ฮั่นเจริญ สำนักช่างสิบหมู่
ครูพิเศษสถาบันสิริกิติ์ โดยยึดคติในพระพุทธศาสนาว่าพระมหากษัตริย์เป็นสมมุติเทพ ประทับบนยอดเขาพระสุเมรุ ใช้ระยะเวลาในการก่อสร้างตั้งแต่วันศุกร์ที่ 14 กุมภาพันธ์ 2557 แล้วเสร็จในวันพฤหัสบดีที่ 9 มิถุนายน 2559 รวมระยะเวลาก่อสร้าง 847 วัน
รูปแบบจตุรมุขของเรือนยอดบรมมังคลานุสรณีย์มีมุขตามแกนทิศเหนือ-ใต้เป็นมุขสั้นๆ หลังคาลดชั้นซ้อน 3 ชั้น มีหน้าบัน มีทั้งสิ้น 8 หน้าบัน
กลางหน้าบันมุขด้านทิศใต้ประดิษฐานอักษรพระปรมาภิไธย ภ.ป.ร. ในพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช
มุขด้านทิศเหนือประดิษฐานอักษรพระปรมาภิไธย อ.ป.ร. ในพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอนันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร
มุขตามแกนทิศตะวันออก-ตะวันตกเป็นมุขยาว มีหลังคาลดชั้นซ้อน 3 ชั้น และมีมุขประเจิดใหญ่ยื่นต่อออกมา
กลางหน้าบันมุขทิศตะวันตก ประดิษฐานอักษรพระนามาภิไธย ส.ก. ในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ
มุขทิศตะวันออกประดิษฐานอักษรพระนามาภิไธย ม.ว.ก. ในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร
หน้าบันมุขประเจิดเล็กมุขทิศฝั่งตะวันออก เป็นอักษรพระนามาภิไธย ส.ว. ในสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี
มุขทิศใต้ฝั่งตะวันตก เป็นอักษรพระนามาภิไธย ม.อ. ในสมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก
หน้าบันมุขประเจิดเล็กมุขทิศเหนือฝั่งตะวันออก เป็นอักษรพระนาม ก.ว. ในสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์
มุขทิศเหนือฝั่งตะวันตก เป็นอักษรพระนามาภิไธย ส.ธ. ในสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี
สำหรับอักษรพระนาม จ.ภ. ในสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ อัครราชกุมารี และอักษรพระนาม อ.ร. ในทูลกระหม่อมหญิงอุบลรัตนราชกัญญา สิริวัฒนาพรรณวดี ประดิษฐานอยู่ ณ เพดานกลางของเรือนยอด
นอกจากสร้างขึ้นด้วยถาวรวัตถุอันประกอบด้วยโลหะผสม และหินอ่อน ยังมีการปิดทองประดับกระจกและตกแต่งด้วยจิตรกรรมในส่วนต่างๆ ทั้งเรือนยอด
โดยส่วนของฐานรากเป็นคอนกรีตเสริมเหล็กและตอกเสาเข็มคอนกรีตเสริมเหล็ก จำนวน 48 ต้น ลึก 21-24 เมตร เพื่อความมั่นคงแข็งแรง และรับน้ำหนักของตัวเรือนยอดที่เป็นโลหะทั้งหลัง
มีพนักบันไดหลายรูปแบบ ทั้งบันไดนาคพลสิงห์รูปนาคทรงเครื่อง, บันไดนาคพลสิงห์แบบโค้งรูปนาคจำแลง ขั้นบันไดเป็นหินอ่อนคาราร่าสีขาว
พื้นเรือนยอดชั้นบนปูหินอ่อนเป็นลายเหลี่ยมเพชร มีเสาย่อมุมทั้งสิ้น 48 ต้น มีเสาร่วมนอกขนาดย่อม 24 ต้น และเสาร่วมในขนาดใหญ่ 24 ต้น
ฐานสิงห์ชั้นบนตกแต่งด้วยโลหะหล่อปิดทองสำริดลายครุฑยุดนาค หัวเสาทั้งหมดเป็นลายกลีบบัวแวงซ้อนกันสองชั้นหล่อสำริดลงรักปิดทอง ขณะที่ซุ้มคูหาระหว่างเสาทำเป็นลายราชวัตร มีช่ออุบะแทรกในกรอบซุ้ม
โดยรอบทุกชั้นของผืนหลังคาประดับด้วยกระจังเชิงชาย เครื่องลำยองเป็นแบบนาคสะดุ้ง หางหงส์รูปนาคเบือนสามเศียรทรงเครื่อง ใบระกาแต่ละใบประดับประติมากรรมรูปเทพพนมและเทพรำ
เรือนยอดหลัก 3 ยอด ประดับด้วยพรหมพักตร์ที่ย่อมุมไม้สิบสองของยอดประธานทำเป็นประติมากรรมรูปช้างเอราวัณ 3 เศียร รองรับไขราเครื่องยอดประธาน
เครื่องยอดทุกยอดประดับด้วยบันแถลง นาคปัก และบราลี และมีปลายยอดทุกยอดประดับด้วยพุ่มข้าวบิณฑ์
ลานโดยรอบเรือนยอดปูพื้นด้วยหินแกรนิตสีเทา บนลานนี้ตั้งแท่นหินอ่อนประดับประติมากรรมสำริดรูปช้างสำคัญทั้ง 10 ช้างในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9
ที่มุมนอกพื้นลานรอบฐานเรือนยอดทั้ง 4 ทิศ เป็นสระน้ำ 4 สระ มีความหมายถึงสระอโนดาต ตรงกลางของสระน้ำทั้งสี่หล่อประติมากรรมสำริดรูปสัตว์ รูปช้าง ม้า โค และสิงห์
ทั้งนี้ สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จฯแทนพระองค์ไปทรงเปิดเรือนยอดบรมมังคลานุสรณีย์ ณ พระที่นั่งอนันตสมาคม เมื่อวันที่ 10 มิถุนายน 2559
นับตั้งแต่นั้นมา เรือนยอดบรมมังคลานุสรณีย์ ได้เผยโฉมความงดงามอันวิจิตรต่อปวงชนชาวไทยและชาวต่างประเทศ
“ทั้งหมดนี้เป็นพระราชดำริในสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ รับสั่งว่า ฝากไว้ให้แผ่นดิน ฝากให้ลูกหลานคนไทยทุกคนที่จะยืนบนผืนแผ่นดินไทยได้อย่างสง่าผ่าเผย” ท่านผู้หญิงสุภรภ์เพ็ญกล่าวทิ้งท้าย
