“กิตติพงษ์” ย้อนรอยกำเนิด ดีเอสไอ ชี้กลไกเลือกคดีพิเศษ จุดเปราะบาง ท่ามกลางความขัดแย้งการเมือง
สัมภาษณ์พิเศษ : ศ.พิเศษ ดร.กิตติพงษ์ กิตยารักษ์
ท่ามกลางสมการอำนาจการเมืองไทย กรมสอบสวนคดีพิเศษ (ดีเอสไอ) กำลังถูกจับตา ทั้งจากข้อสังเกตเรื่อง “ระบอบสีน้ำเงิน” และความเคลื่อนไหวของคดีสำคัญ ไม่ว่าจะเป็นคดีเลือกสมาชิกวุฒิสภา (สว.) คดีที่ดินเขากระโดง และคดีเครือข่ายพนันออนไลน์ ภายหลังการปรับเปลี่ยนผู้บริหารระดับสูงขององค์กร
แม้ฝ่ายบริหารยืนยันว่าการดำเนินงานเป็นไปตามกรอบกฎหมาย แต่ความเคลื่อนไหวเหล่านี้ทำให้เกิดคำถามสำคัญว่า กลไกสอบสวนคดีพิเศษที่ถูกออกแบบไว้ตั้งแต่ต้นเปลี่ยนแปลงไปอย่างไร และจะรักษาความเป็นอิสระจากอำนาจทางการเมืองได้อย่างไร
มติชนออนไลน์ ชวน ศ.พิเศษ ดร.กิตติพงษ์ กิตยารักษ์ ประธานกรรมการสถาบันเพื่อการยุติธรรมแห่งประเทศไทย (TIJ) อดีตปลัดกระทรวงยุติธรรม และหนึ่งในผู้ร่วมออกแบบดีเอสไอตั้งแต่ยุคก่อตั้ง
ย้อนรอยแนวคิดการจัดตั้งองค์กร เปิดที่มากลไกเลือกคดีพิเศษ พร้อมสะท้อนโจทย์ใหญ่เรื่องหลักนิติธรรมและความเชื่อมั่นต่อกระบวนการยุติธรรมไทย
-
จากประสบการณ์ที่ทำงานด้านกระบวนการยุติธรรมมาตั้งแต่เริ่มต้นจนถึงปัจจุบัน มองเห็นความเปลี่ยนแปลงอย่างไรบ้าง โดยเฉพาะเมื่อสังคมเริ่มตั้งคำถามต่อการบังคับใช้กฎหมายและการทำงานของหน่วยงานอย่างดีเอสไอและกระทรวงยุติธรรม
ผมคิดว่าเรื่องนี้ต้องมองภาพใหญ่ เป็นปัญหาเชิงระบบมากกว่าจะมองว่าเป็นปัญหาของใครคนใดคนหนึ่ง
ตราบใดที่ระบบยุติธรรมยังไม่มีหลักประกันความเป็นอิสระ ให้ผู้ปฏิบัติหน้าที่สามารถทำงานได้อย่างมั่นคงและมั่นใจ ทั้งในกระบวนการแต่งตั้งและหลักประกันในการทำงาน ก็ย่อมเกิดปัญหาได้ ไม่ว่าจะเป็นประเทศไหนก็ตาม

คนที่เข้ามาเกี่ยวข้องกับกระบวนการยุติธรรม ตั้งแต่การสอบสวน การสั่งฟ้องคดี ไปจนถึงการพิจารณาคดี จำเป็นต้องมีหลักประกันความเป็นอิสระ รวมถึงต้องมีความรู้และความเป็นมืออาชีพ
หากหลักประกันความเป็นอิสระของแต่ละหน่วยงานมีน้อยเกินไป คนที่ตั้งใจทำงานก็อาจไม่มีโอกาสทำงานตามที่ตั้งใจไว้ ปัญหานี้ไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในยุคสมัยใด แต่เป็นปัญหาที่เกิดขึ้นมาโดยตลอด
หากไม่มีพื้นฐานที่ทำให้คนซึ่งมีอำนาจตัดสินใจกล้าทำในสิ่งที่ถูกต้อง และมีหลักประกันว่าจะไม่ถูกกระทบจากการทำหน้าที่ ก็ยากที่จะทำให้ระบบยุติธรรมดีขึ้นได้
ผมเข้าใจความกังวลของสังคมต่อองค์กรต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้อง แต่พยายามชี้ให้เห็นว่าเรื่องนี้ต้องแก้ในภาพใหญ่ด้วย ทั้งระบบธรรมาภิบาล หลักนิติธรรม ประชาธิปไตย และกลไกตรวจสอบถ่วงดุล หากทำสิ่งเหล่านี้ให้ดี ปัญหาที่เกิดขึ้นในระดับหน่วยงานก็จะได้รับการแก้ไขตามไปด้วย
“ตราบใดที่ระบบยุติธรรมยังไม่มีหลักประกันความเป็นอิสระ ก็ย่อมเกิดปัญหาได้”
-
โมเดลการจัดตั้งหน่วยงานสอบสวนคดีพิเศษ ที่ออกแบบไว้ตั้งแต่แรก โดยนำแนวคิดจากต่างประเทศมาใช้ ปัจจุบันเปลี่ยนแปลงไปจากเดิมอย่างไร และสิ่งที่เกิดขึ้นถือเป็นเรื่องปกติหรือไม่
โมเดลนี้เริ่มต้นมาตั้งแต่ก่อน รัฐธรรมนูญปี 2540 ในช่วงเวลานั้นมีผู้เชี่ยวชาญและที่ปรึกษา รวมถึงกรรมาธิการด้านการยุติธรรมของวุฒิสภาเข้ามาเกี่ยวข้อง ส่วนตัวผมเคยทำรายงานเกี่ยวกับการปรับโครงสร้างกระทรวงยุติธรรม โดยเราไปศึกษาต้นแบบจากหลายประเทศ ทั้งญี่ปุ่นและสหรัฐอเมริกา แต่ใช้แนวคิดของญี่ปุ่นเป็นหลัก
ที่ญี่ปุ่นจะมีอัยการ ซึ่งมีสำนักงานสอบสวนพิเศษของอัยการ (Special Investigation Bureau) โดยอำนาจสอบสวนของอัยการในญี่ปุ่นนั้น อัยการจะมอบหมายให้ตำรวจดำเนินการในคดีทั่วไป ไม่ได้เข้าไปเกี่ยวข้องกับทุกคดี แต่หากเป็นคดีที่มีความซับซ้อนมาก อัยการก็จะมีหน่วยสอบสวนพิเศษตามโมเดลนี้ดำเนินการเอง
แต่เมื่อพิจารณาบริบทของไทย การจะให้อัยการไทยทำหน้าที่ในลักษณะนั้นไม่ใช่เรื่องง่าย ทั้งเรื่องการยอมรับของสังคมต่อองค์กรอัยการ ข้อจำกัดที่องค์กรอัยการอาจไม่ได้ถูกฝึกฝนมาเพื่อทำหน้าที่นี้โดยตรง รวมถึงปัจจัยทางการเมืองต่าง ๆ ในที่สุดจึงเสนอทางออกสายกลาง
แทนที่จะไปแก้ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญาครั้งใหญ่ หรือปรับบทบาทตำรวจตามกรอบที่เคยพูดกันมานาน ก็เปลี่ยนไปยกร่างกฎหมายใหม่แทน โดยร่างกฎหมายในช่วงที่ผมมีส่วนร่วมยกร่าง เราเรียกว่า “กรมสอบสวนพิเศษ” ส่วนคำว่า “คดี” มาเพิ่มทีหลัง
กรมสอบสวนพิเศษนำแนวคิดที่คล้ายกับโมเดลนี้มาใช้ โดยเน้นความเชี่ยวชาญเฉพา ะด้านในคดีที่มีความซับซ้อน เพื่อให้คนที่ทำงานในกลุ่มนี้ได้พัฒนาทักษะอย่างต่อเนื่อง ไม่ใช่ถูกโยกย้ายหรือหมุนเวียนไปทำงานด้านอื่นอยู่เรื่อย ๆ แต่ต้องทำงานต่อเนื่องในสายงานของตัวเอง

นอกจากนี้ ยังมีกระบวนการที่สามารถเชิญอัยการเข้ามาร่วมทำงานได้ ซึ่งจะช่วยลดความซ้ำซ้อนและทำให้กระบวนการเดินหน้าได้เร็วขึ้น จึงเกิดเป็นร่างกฎหมายฉบับนี้ขึ้นมา หลังจากนั้นผมไม่ได้เข้าไปมีส่วนเกี่ยวข้องแล้ว แต่ในที่สุดก็ถูกนำไปปรับใช้และมีส่วนที่ดีเพิ่มขึ้นมาก
ขณะเดียวกัน ก็มีอีกส่วนหนึ่งที่อาจมีคนวิพากษ์วิจารณ์ว่าเหมาะสมหรือไม่ นั่นคือการเพิ่มเติมกลไกให้คณะกรรมการคดีพิเศษสามารถลงมติเลือกคดีบางเรื่องให้เป็นคดีพิเศษได้ แม้เดิมจะเป็นคดีทั่วไปที่ตำรวจดูแลอยู่ โดยใช้เสียงตามเกณฑ์ที่กำหนด ถือเป็นกลไกที่เพิ่มเติมขึ้นมาใหม่
-
กลไกการเลือกคดีให้เป็นคดีพิเศษผ่านคณะกรรมการแบบนี้ ไม่มีอยู่ในโมเดลของญี่ปุ่นใช่หรือไม่
ญี่ปุ่นก็ไม่มีครับ ที่ญี่ปุ่นอำนาจจะอยู่ที่อัยการเป็นหลัก อัยการจะเป็นผู้เลือกว่าจะทำเรื่องไหน
ส่วนของไทย ผมคิดว่าโดยทั่วไปกลไกนี้อาจเป็นเรื่องที่ดีก็ได้ แต่เมื่อมองย้อนกลับไปในช่วงที่มีความขัดแย้งทางการเมือง สังคมจะเกิดความไม่ไว้วางใจว่า การเลือกคดีอาจมีเหตุผลอื่นแอบแฝงอยู่หรือไม่
จึงทำให้กลไกนี้ถูกมองว่าเปิดช่องให้การเมืองแทรกแซงได้ง่าย เช่น หากไม่พอใจให้ตำรวจทำ ก็อาจดึงคดีมาให้หน่วยงานนี้ทำแทน แล้วใช้การกำกับดูแลในรูปแบบต่าง ๆ
เรื่องนี้ผมมองว่าโดยตัวโครงสร้างเองอาจไม่ได้มีปัญหาอะไรมากนัก แต่เมื่อเกิดความขัดแย้งทางการเมือง หรือมีคนมองว่าการเมืองมีธง คอยกำกับ หรือพยายามเข้ามาแทรกแซงบทบาทในระบบยุติธรรม รวมถึงภาวะ “นิติสงคราม” ที่พูดถึงกันมาอย่างต่อเนื่อง ก็ทำให้กลไก เหล่านี้ถูกมองว่าสวนทางกับหลักนิติธรรม (Rule of Law) ซึ่งหมายถึงการที่กฎหมายควบคุมอำนาจ ไม่ใช่อำนาจควบคุมกฎหมาย
ตรงข้ามกับหลักนิติธรรม คือภาวะ Rule by Law ที่ใช้อำนาจควบคุมหรือกำหนดทิศทางของกฎหมาย จึงมักเกิดข้อครหาว่าเข้าข่าย Rule by Law หรือไม่ เพราะแม้จะมีกฎหมายอยู่แล้ว แต่ผู้มีอำนาจกลับสามารถกำหนดทิศทางได้ ซึ่งเป็นสิ่งที่สังคมวิพากษ์วิจารณ์กัน
“กลไกนี้อาจเป็นเรื่องที่ดีก็ได้ แต่เมื่อมีความขัดแย้งทางการเมือง สังคมก็เกิดความไม่ไว้วางใจ”
-
โมเดลของญี่ปุ่นไม่มีช่องว่างให้การเมืองเข้ามาแทรกแซง จึงไม่เกิดปัญหาแบบที่เราเผชิญอยู่ใช่หรือไม่
จริง ๆ แล้วต้องถอยออกมามองภาพรวมครับ เรื่องนี้เกี่ยวข้องกับสิ่งที่ภาษาอังกฤษเรียกว่า Accountability หรือความรับผิดรับชอบ กลไกใดก็ตามในประเทศจะต้องไม่หลุดพ้นจากระบบ Accountability ต้องมีกระบวนการตรวจสอบและถ่วงดุลที่เหมาะสม ตั้งแต่การคัดเลือกบุคคลที่จะเข้ามาเป็นสมาชิกองค์กร ไปจนถึงการทำงานขององค์กรนั้น ทุกอย่างต้องมีกระบวนการตรวจสอบที่เหมาะสม
ข้อวิจารณ์ที่เกิดขึ้นไม่ได้เพิ่งมีในยุคนี้ แต่มีมาต่อเนื่องกว่า 20 ปีแล้วว่า บุคคลที่เข้ามาดำรงตำแหน่งในองค์กรต่าง ๆ มีที่มาอย่างถูกต้องและชอบธรรมหรือไม่ กระบวนการคัดเลือกเป็นที่ยอมรับของทุกฝ่ายหรือเปล่า องค์กรเหล่านี้จึงเผชิญข้อสงสัยเกี่ยวกับความน่าเชื่อถือของกระบวนการได้มาอยู่ตลอด

อีกเรื่องหนึ่งคือประเทศไทย มีองค์กรอิสระและองค์กรตรวจสอบจำนวนมาก ซึ่งแตกต่างจากบางประเทศที่ใช้กลไกหลักอย่างตำรวจและอัยการเป็นผู้ดำเนินการ แล้วไปสร้างความเข้มแข็งให้กับองค์กรหลักเหล่านั้น พร้อมวางระบบตรวจสอบให้มีประสิทธิภาพ
อย่างญี่ปุ่นไม่ได้มีองค์กรตรวจสอบเยอะกว่าเรา แต่อัยการก็ทำเรื่องคอร์รัปชัน ทำเรื่องฟอกเงิน เรื่องเหล่านี้ก็เชื่อมโยงอยู่ในระบบเดียวกัน อัยการเขาก็เป็นผู้สอบสวนก่อน ซึ่งอาจจะไม่ดีก็ได้ถ้านำมาใช้ในประเทศเรา เพราะอำนาจอาจจะมากเกินไป แต่อาจจะดีก็ได้หากมีองค์กรแบบนี้
ผมไม่ได้บอกว่ามันไม่ดี แต่ถ้าเราทำให้ระบบการสรรหาไม่น่าเชื่อถือ หรือถูกมองว่าไม่น่าเชื่อถือ การทำงานถูกมองว่าตรวจสอบไม่ได้เท่าที่ควร ก็ทำให้เกิดความไม่น่าเชื่อถือตั้งแต่ต้น และความไม่น่าเชื่อถือนี้ยังทำร้ายคนดีที่อยู่ในระบบด้วย
เพราะคนที่เข้ามาทำงานด้วยความตั้งใจและพยายามทำหน้าที่ให้ดีที่สุด ก็อาจถูกสังคมมองในแง่ลบไปด้วยเช่นกัน คนที่ทำหน้าที่ตรวจสอบคนอื่น ยิ่งต้องถูกตรวจสอบได้มาก
-
แล้วมีแนวทางแก้ไขอย่างไร เพื่อทำให้ระบบกลับมาได้รับความเชื่อมั่น
ต้องเข้าใจเรื่อง Rule of Law ก่อนทั้งหมด และต้องเริ่มจากประชาธิปไตยที่มีคุณภาพ ระบบประชาธิปไตยต้องมีการเลือกตั้งที่โปร่งใส มีกระบวนการที่ทำให้เรามั่นใจว่าคนที่ได้รับเลือกเข้ามาเป็นตัวแทนประชาชนอย่างแท้จริง
ขณะเดียวกัน คนที่ถูกคัดเลือกมาทำหน้าที่ต่าง ๆ ในองค์กรของรัฐ ก็ต้องมีกระบวนการที่โปร่งใสและตรวจสอบได้ และคนที่ทำหน้าที่ตรวจสอบคนอื่น ยิ่งต้องถูกตรวจสอบได้มาก
ระบบเหล่านี้ไม่ใช่เรื่องใหม่ และปัญหาที่เกิดขึ้นในประเทศก็ไม่ใช่เรื่องซับซ้อน แต่มันเกิดขึ้นจนกลายเป็นเรื่องธรรมดา กระทั่งเรามองว่าเรื่องธรรมดาเหล่านี้ พอพูดออกไปแล้วกลับเหมือนเป็นเรื่องไม่ธรรมดา หรือเป็นคำพูดที่แรงเกินไป แต่จริง ๆ แล้วต้องทำอย่างที่พูดตอนต้น คือทำให้ความยุติธรรมเป็นเรื่องธรรมดา
-
ปัจจุบันดูเหมือนสังคมไม่เชื่อมั่นในกระบวนการยุติธรรม ผู้คนจึงหันไปพึ่งอินฟลูเอนเซอร์หรือสื่อให้เข้ามาช่วยแก้ปัญหา มากกว่าพึ่งพากระบวนการตามระบบ มองปรากฏการณ์นี้อย่างไร
อันนี้ก็ยิ่งซ้ำซ้อนเข้าไปมากกว่าเดิมเยอะครับ เพราะเมื่อคนไม่เชื่อในระบบหลัก แล้วมีโซเชียลมีเดีย ก็จะเกิดปรากฏการณ์แบบที่เป็นอยู่นี้ ซึ่งในประเทศไทยค่อนข้างเยอะ เพราะคนไทยใช้โซเชียลมีเดียกันมาก จึงต้องระมัดระวังให้ดี

เพราะบางทีสุภาษิตที่ผมจำมา พูดถึงเรื่องการโกหกที่ถูกพูดซ้ำ ๆ จนคนอาจเชื่อว่าเป็นความจริง คือถ้าพูดบ่อย ๆ มันก็อาจกลายเป็นเรื่องจริงในความรับรู้ของคนได้เหมือนกัน เพราะฉะนั้นการสร้างกระแสหรือสร้างความจริงที่ไม่จริงก็เกิดขึ้นได้
ไม่เหมือนสมัยก่อนที่เรามีสำนักข่าวที่น่าเชื่อถือ เป็นหลักในการยึดถือความจริง เพราะยิ่งมีเรื่องแบบนี้เยอะ ๆ ก็ยิ่งต้องมีสถาบันที่ยึดถือความจริง
ผมเชื่อว่าความจริงแม้จะดูไม่หวือหวา จะช้าสักนิดหนึ่ง แต่ในที่สุดสังคมไทยและโลกต้องหาความจริง ต้องกลับมามีความจริง คนเราอยู่ได้ด้วยความจริง ความจริงเป็นแสงสว่างทางปัญญาที่มีอยู่แล้ว แม้ตรงนี้อาจดูไม่หวือหวา แต่ต้องรักษาไว้ เรื่องนี้ไม่มีอะไรแก้ได้ง่าย ๆ
แต่มันก็กลับมาสู่ประเด็นว่า ปัญหาของระบบยุติธรรมยิ่งเป็นตัวเร่งให้คนหันไปพึ่งอินฟลูเอนเซอร์ทั้งหลาย ยิ่งสมัยนี้การฟอกเงินหรือการทำเงินมีรูปแบบเป็นแพตเทิร์น สามารถทำได้หลายอย่าง รวมทั้งสร้างหน้าฉากแบบต่าง ๆ ได้เยอะแยะไปหมด ตรงนี้เป็นเรื่องที่เราต้องเข้าใจ แล้วต้องถอยมามองว่าเราจะปล่อยให้ประเทศไทยไปถึงจุดไหน
-
หากต้องแก้ไขปัญหาเหล่านี้จริง ๆ ควรเริ่มต้นจากตรงไหน
คิดว่าทิศทางการแก้ปัญหาไม่ได้ยากที่จะเข้าใจ แต่ยากในทางปฏิบัติ เพราะเรารู้สึกว่าหลายอย่างทำไม่ได้ ทั้งที่จริง ๆ แล้วหลักการพื้นฐานค่อนข้างชัดเจน
เราต้องมีรัฐธรรมนูญที่คุ้มครองสิทธิของประชาชนได้อย่างดี ไม่กลายเป็นประเด็นทางการเมือง แต่เป็นรัฐธรรมนูญของประชาชนที่ทุกฝ่ายยอมรับและเชื่อถือได้ เป็นกรอบหลักในการปกครองประเทศ จากนั้นต้องทำให้องค์กรของรัฐสามารถตรวจสอบและถ่วงดุลกันได้อย่างแท้จริง รวมถึงทำให้การเมืองมีความโปร่งใส น่าเชื่อถือ และตรวจสอบได้
ทั้งหมดนี้เป็นหลักพื้นฐานที่หลายประเทศยึดถือ แต่เมื่อพูดถึงเรื่องเหล่านี้ในประเทศไทย กลับรู้สึกว่าเป็นเรื่องยากมาก จนบางครั้งสิ่งที่ควรเป็นเรื่องปกติกลับกลายเป็นเรื่องผิดปกติไป
ผมไม่มีคำตอบสำเร็จรูปว่าจะทำให้ทุกอย่างเกิดขึ้นได้อย่างไรในทันที แต่อยากให้สังคมเริ่มจากการเข้าใจปัญหาของตัวเองก่อน แล้วมุ่งมั่นเดินไปสู่เป้าหมายนั้น
แม้จะเดินไปได้มากน้อยแค่ไหน ก็ต้องมีจุดหมายที่ชัดเจน เหมือนมีดาวเหนือเป็นเครื่องนำทาง เราอาจยังไปไม่ถึงในวันนี้ แต่ต้องรู้ว่าทิศทางที่ถูกต้องอยู่ตรงไหน “เราต้องมีจุดหมายที่ชัดเจน เหมือนมีดาวเหนือเป็นเครื่องนำทาง”

