หนังสือคลาสสิคสุดๆ ความเป็นมาของคำสยาม, ไทย ลาว และขอม และลักษณะทางสังคมของชื่อชนชาติ โดย จิตร ภูมิศักดิ์ พิมพ์เผยแพร่สู่สาธารณะครั้งแรก พ.ศ.2519 เป็นส่วนสำคัญผลักดันให้มีนิตยสารศิลปวัฒนธรรมเมื่อ พ.ศ.2522
ก่อน พ.ศ.2519 ผมทิ้งแล้ววิชาความรู้ทางประวัติศาสตร์โบราณคดี โดยตัดสินใจสมัครเข้าทำงานเป็นนักข่าวนักหนังสือพิมพ์ (ตั้งแต่ พ.ศ.2513) ซึ่งเป็นช่วงเวลาสถานการณ์ตึงเครียดและเข้มข้นทางการเมืองทั้งภายในและภายนอก ที่จะนำไปสู่เหตุการณ์ 14 ตุลาคม 2516 กับ 6 ตุลาคม 2519
หนังสือความเป็นมาของคำสยามฯ ระเบิด “เพดานความคิด” ของผมให้ทะลุพ้นจากประวัติศาสตร์รัฐสุโขทัยแห่งชาติ
แล้วเห็นคนนานาชาติพันธุ์ ยังไม่มีชื่อชนชาติ (ยังไม่มีเรียกตัวเองว่าคนไทย) ตั้งชมรมกระจัดกระจายตามหุบเขาและทุ่งราบ ซึ่งล้วนเป็นบรรพชนชุดแรกสุดของคนสุวรรณภูมิในอุษาคเนย์ปัจจุบัน รวมคนไทยทุกวันนี้ด้วย
คนเหล่านั้นตั้งหลักแหล่งบริเวณมีตาน้ำ เรียกน้ำพุน้ำผุด หรือ น้ำซึมน้ำซับน้ำซำ (ซัม)
ซำ หรือ ซัม (มีใช้แพร่หลายทางอีสานและลาว) นานเข้าก็กลายคำเป็น สยาม ต้นเค้าของ เสียมกุก ที่ปราสาทนครวัด และต้นทางของชื่อราชอาณาจักรสยาม
ตรงนี้เป็นรอยต่อสำคัญมากๆ ที่จะทะลุเพดานความคิดทางประวัติศาสตร์ไทย ถ้าไม่ทะลุตรงนี้ก็ไปไหนไม่รอด
เมื่อพิมพ์ครั้งแรก อ.ชาญวิทย์ เกษตรศิริ ยกหนังสือความเป็นมาของคำสยามฯ 5 เล่ม ให้ผมช่วยเขียนประชาสัมพันธ์
ผมอ่านอย่างหิวกระหายจนจบเล่ม แล้วอ่านทวนอีกเพราะอ่านยาก แม้เข้าใจไม่มากแต่มันระเบิดเพดานความคิด เลยเขียนลงประชาชาติรายวันสรุปว่า หลังพระนิพนธ์สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ก็งานนิพนธ์ของ จิตร ภูมิศักดิ์ นี้แหละมีคุณค่าสูงยิ่งต่อประวัติศาสตร์โบราณคดีของไทย
พวกโบราณคดีคลั่งเจ้าพากันด่าเพียบทั้งต่อหน้าและลับหลัง ผมไม่ได้ตอบโต้ ได้แต่เวทนา เพราะโลกก้าวหน้าหาทางอยู่ร่วมกันอย่างสันติภาพกับความคิดต่าง แต่สังคมล้าหลังหาทางกำจัดคนคิดต่างจากตน
จากนั้นเอาหนังสือที่เหลือเที่ยวแจกจ่ายพรรคพวกที่ควรอ่าน และที่อยากให้อ่าน แต่หนังสือไม่พอแจก ผมซื้อเพิ่มเอาไปแจกอีกราว 10 เล่ม
นับแต่นั้น ผมกลับคืนสู่โลกประวัติศาสตร์โบราณคดี ที่ไม่มีรัฐสุโขทัยเป็น “เพดานความคิด” แล้วชักธงรบกับพวกนั่งทับ “เพดานความคิด” ทางประวัติศาสตร์ไทย
เริ่มออกนิตยสารศิลปวัฒนธรรมฉบับปฐมฤกษ์ พฤศจิกายน พ.ศ.2522 โดยเจตนาให้ตรงกับงานลอยกระทงของนางนพมาศ สนมพระร่วง ที่กรุงสุโขทัย
[เขียนขึ้นมา เพราะได้อ่านข้อเขียนเรื่อง ตามรอยจิตร ภูมิศักดิ์ สู่ดินแดนขอม-เขมร โดย เชตวัน เตือประโคน ในประชาชื่น มติชน ฉบับวันพฤหัสบดีที่ 10 มีนาคม 2559 หน้า 17]
