คอลัมน์ Agora | กฤตภาศ ศักดิษฐานนท์ วิทยาลัยสหวิทยาการ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ www.facebook.com/bintokrit
เจ้าฟ้าและสามัญชน (4)
พ.ศ.2445-2447 นับเป็นช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อสำคัญของเจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนาถฯ และนายพุ่ม สองนักเรียนทุนชาวไทยในโรงเรียนนายร้อยมหาดเล็กของรัสเซีย
โดยจุดเริ่มต้นเรื่องนี้เกิดขึ้นประมาณปี พ.ศ.2445 เมื่อทั้งคู่มักไปคลุกคลีอยู่กับมิตรสหายที่บ้านของนางคราโปวิตสกีหรือคราโปวิตสกยา (ในหนังสือแคทยาและเจ้าฟ้าสยามเรียกชื่อว่าคราโปวิตสกี บางครั้งก็เรียกว่าคราโปวิตสกยา ส่วนในหนังสือเกิดวังปารุสก์เรียกว่าคราโปวิตซกี)
ซึ่งกาลต่อมาสถานที่แห่งนี้กลายเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่ทำให้เกิดความยอกย้อนผันผวนขึ้นอย่างใหญ่หลวงในชีวิตของนักเรียนทั้งสอง
ที่บ้านของนางคราโปวิตสกีนั้นเจ้าฟ้าจักรพงษ์ฯ ได้ตกหลุมรักสาวน้อยชาวรัสเซียเชื้อสายยูเครน โดยรู้สึกหลงใหลทันทีตั้งแต่แรกเห็น และแม้ว่าเจ้าฟ้าจักรพงษ์ฯ เคยชอบพอหญิงสาวมาแล้วหลายคนทั้งชาวไทยและรัสเซียก็ตาม แต่ดูเหมือนไม่มีครั้งใดที่อารมณ์ความรู้สึกจะรุนแรงปั่นป่วนได้มากเท่าครั้งนี้
โฉมงามที่สั่นสะเทือนจิตใจของเจ้าฟ้าจักรพงษ์ฯ ดังที่กล่าวมามีนามว่า “คัทริน เดสนิตสกี้” (Desnitski)
ในขณะที่พุ่มกลับตกหลุมรักนางคราโปวิตสกี แม่หม้ายซึ่งมีอายุคราวแม่ ผู้เป็นเจ้าของบ้าน คืออยู่ในวัยที่ห่างกว่าพุ่มราวยี่สิบปี เรียกว่าระหว่างที่พุ่มกำลังเริ่มแตกเนื้อหนุ่มนั้นนางคราโปวิตสกีก็เข้าสู่วัยกลางคนแล้ว
เรื่องราวของพุ่มดูน่าประหลาดใจยิ่งกว่ากรณีของเจ้าฟ้าจักรพงษ์ฯ เพราะถึงแม้พระองค์ทรงพยายามผูกสัมพันธ์จริงจังกับสาวรัสเซีย ซึ่งดูแปลกแหวกขนบเฉพาะในเรื่องของกฎระเบียบและธรรมเนียมประเพณี แต่หากไม่ได้เป็นพระบรมวงศานุวงศ์เสียแล้ว การที่หนุ่มไทยไปครองรักกับสาวต่างชาติก็ไม่ใช่เรื่องแปลกอะไร
ความสัมพันธ์ระหว่างเจ้าฟ้าจักรพงษ์ฯ กับคัทริน เดสนิตสกี้ เป็นเรื่องใหญ่เพราะถือเป็นสิ่งต้องห้ามที่ร้ายแรงมากในยุคนั้น
ด้วยเหตุที่สถานะของพระองค์อยู่ในลำดับต้นๆ ของการสืบราชสันตติวงศ์ ดังนั้น จึงไม่อาจแต่งงานกับชาวต่างชาติได้
สําหรับกรณีของพุ่มนั้นดูจะเป็นเรื่องที่แตกต่างและแปลกไปอีกแบบ ในแง่ที่มีวัยห่างกันมาก แถมยังเป็นผู้หญิงฝรั่งและเป็นหม้าย ซ้ำผู้ที่อ่อนวัยกว่ายังเป็นผู้ชายอีกด้วย
เรื่องราวของพุ่มจึงแหวกม่านประเพณีและดูพิเศษเพราะเป็นรักต่างวัย
ในขณะที่เจ้าฟ้าจักรพงษ์ฯ กับคัทรินแหวกม่านประเพณีและดูพิเศษในฐานะที่เป็นรักต่างเชื้อชาติและต่างชนชั้น
ผลจากความสัมพันธ์นี้นำมาสู่จุดพลิกผันชีวิตของทั้งคู่ นั่นคือพุ่มตัดสินใจเด็ดขาดที่สร้างความตกตะลึงให้กับผู้คนรายรอบ ด้วยการหนีทุน เปลี่ยนสัญชาติเป็นรัสเซีย ไม่เดินทางกลับมายังประเทศไทย
และเปลี่ยนชื่อจากพุ่มไปเป็น “นิโคไล พุ่มสกี้”
แม้จะไม่ปรากฏหลักฐานแน่ชัดว่าพุ่มตัดสินใจหนีทุนและไม่กลับประเทศด้วยเหตุผลแท้จริงคืออะไรกันแน่ แต่เชื่อว่าความสัมพันธ์อันลึกซึ้งของเขากับนางคราโปวิตสกีต้องมีส่วนสำคัญอย่างยิ่งต่อการตัดสินใจทิ้งบ้านทิ้งเมืองครั้งนี้ด้วย
เพราะไม่เพียงแต่พุ่มจะได้เป็นพลเมืองรัสเซียเต็มตัวเท่านั้น แต่เขายังแต่งงานกับคราโปวิตสกี และใช้ชีวิตเคียงคู่กันไปตลอดตราบจนถึงลมหายใจสุดท้ายของชีวิต
อย่างไรก็ตาม เหตุผลเบื้องหลังการตัดสินใจไม่กลับประเทศที่เผยแพร่ออกมาอย่างเป็นทางการนั้นเป็นเรื่องของการศึกษาเล่าเรียนล้วนๆ โดยอ้างว่าเพราะต้องการอยู่ต่อเพื่อเรียนภาษาฝรั่งเศส แต่เมื่อกระทรวงกลาโหมซึ่งเป็นต้นสังกัดของเขาไม่อนุญาต พุ่มซึ่งยังคงเป็นหนุ่มฉกรรจ์และมีวิญญาณขบถตามประสาวัยรุ่นจึงขัดขืน มิได้ยอมตามคำสั่งดังกล่าว
กระทั่งเกิดเหตุการณ์ลุกลามบานปลายจนเกินกว่าจะควบคุมได้
เรื่องราวนี้ได้รับการบอกเล่าทั้งในหนังสือ “เกิดวังปารุสก์” โดยพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจุลจักรพงษ์ ผู้เป็นพระโอรสของสมเด็จฯ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ฯ และในหนังสือ “แคทยาและเจ้าฟ้าสยาม” โดยหม่อมราชวงศ์นริศรา จักรพงษ์ และไอลีน ฮันเตอร์ ดังเนื้อความตอนหนึ่งซึ่งบรรยายไว้ในเกิดวังปารุสก์ บทที่ 1 ตอน “กำเนิด” ว่า
“ส่วนพุ่มนั้น เป็นอันตกลงจะไม่กลับเมืองไทยเสียเลย… พุ่มขออนุญาตอยู่ต่อเพื่อเรียนภาษาฝรั่งเศส ทางกระทรวงกลาโหมตอบว่า อยู่ต่อไปไม่ได้ เวลานั้นพุ่มยังหนุ่มแน่นอยู่ ย่อมมีนิสัยหัวแข็งตามประสาคนหนุ่ม ก็พยายามโต้เถียง ทางกระทรวงก็สั่งให้สถานทูตไทยขังไว้ในสถานทูต เมื่อเกิดเหตุเช่นนั้น นายทหารในกรมเดียวกันก็มีความโกรธว่า นายทหารม้าฮุสซาร์ซึ่งเวลานั้นพุ่มยังเป็นอยู่ ไม่สมควรจะถูกขังในสถานทูต จึงจัดการให้มีพวกนายทหารมาแอบลักพุ่มไปเสียจากสถานทูต”
“การที่พุ่มยอมหนีไปดังนั้น ก็ย่อมนับว่าเป็นการเกิดเหตุใหญ่ พุ่มย่อมไม่สามารถจะกลับเมืองไทยได้โดยปราศจากความผิดอย่างมหันต์ ด้วยเหตุฉะนั้น พุ่มจึงจำต้องตกลงใจไม่กลับและได้เปลี่ยนสัญชาติเป็นรุสเซีย ทำราชการอยู่ในกองทัพบกรุสเซีย จนได้เลื่อนยศตามลำดับเป็นนายพันเอก ได้ไปทำการรบในกองทัพรุสเซียกับทหารเยอรมัน ปรากฏว่าได้แสดงความสามารถและกล้าหาญเป็นอันมาก”
ชีวิตของพุ่มหรือนิโคไล พุ่มสกี้ ได้ผันแปรไปอย่างน่าเหลือเชื่อ จากเด็กน้อยสามัญชนวัย 11 ปีที่โรงเรียนเทพศิรินทร์ สู่การเป็นนักเรียนทุนเล่าเรียนหลวงวัย 12 ปี ได้รับทุนพระราชทานจากรัชกาลที่ 5 เดินทางไปศึกษาต่อที่ยุโรปในฐานะพระสหายของเจ้าฟ้าพระองค์หนึ่งซึ่งอยู่ในลำดับของการสืบสันตติวงศ์เป็นอันดับต้นๆ
เด็กชายพุ่มได้ผ่านร้อนผ่านหนาวเคียงคู่ไปกับเจ้าฟ้าจักรพงษ์ฯ อย่างยาวนาน จากประเทศอังกฤษแล้วย้ายไปศึกษาต่อที่รัสเซีย ในโรงเรียนนายร้อยมหาดเล็กอันเก่าแก่และสูงส่งที่สุดในประเทศ กระทั่งเข้าสู่การเป็นทหารม้าประจำกรมทหารม้าฮุสซาร์ จากนั้นเข้าไปศึกษาต่อยังโรงเรียนนายทหารฝ่ายเสนาธิการจนจบการศึกษา มีความเจริญก้าวหน้าในอาชีพการงานเป็นลำดับ ได้รับพระราชทานสายสะพายตราเซนต์อันเดรย์อันเป็นตราสูงสุดของรัสเซีย ตลอดจนตราอื่นๆ อีกมากมายจากจักรพรรดิซาร์นิโคลาสที่ 2
แต่ถึงกระนั้นเรื่องราวการผจญภัยของทั้งคู่ก็ยังคงดำเนินต่อไปและดูจะโลดโผนขึ้นไปเรื่อยๆ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ฯ ทรงเผชิญกับสถานการณ์ที่ยุ่งยากใจที่สุดชีวิต
ส่วนพุ่มก็พบกับการเปลี่ยนแปลงแบบพลิกฟ้าคว่ำแผ่นดิน นั่นคือเหตุการณ์ “การปฏิวัติรัสเซีย” อันทำให้เขาต้องตัดสินใจอย่างใหญ่หลวงอีกครั้ง ด้วยการหลบหนีออกจากประเทศรัสเซียไปสู่ประเทศฝรั่งเศส
โดยทิ้งเกียรติยศชื่อเสียง หน้าที่การงาน และทรัพย์สมบัติทั้งหลายไว้ข้างหลัง
อ่านต่อฉบับหน้า
