ช่วงที่ผ่านมาฝ่ายที่วิจารณ์รัฐบาลและระบอบสีน้ำเงินมักจะวิจารณ์เรื่องของความไม่เป็นกลางของระบอบนี้ส่วนหนึ่งมาจากกระบวนการที่สังคมสงสัยและตั้งคำถาม ไม่ว่าจะเรื่องของการได้มาซึ่งวุฒิสภา หรือกระบวนการนับคะแนนเสียงการเลือกตั้ง ส.ส. ซึ่งยังคงเป็นคดีความกันอยู่
นอกเหนือจากเรื่องที่กล่าวมาแล้วในกระบวนการรัฐสภา ก็ยังจะรวมไปถึงความสัมพันธ์กับกองทัพและระบบราชการอื่นๆ ที่รวมกันเป็นระบอบน้ำเงินดังที่ใครๆ ก็พูดกัน
ความน่าสนใจก็คือมีอยู่เรื่องหนึ่งที่ยังไม่ได้รับการพิจารณาอย่างจริงจัง เพราะมองเห็นว่ามันน่าจะปกติ ทั้งที่ยังไม่เข้าใจว่าความปกติที่เรามองเห็นมันเป็นเรื่องที่ถูกตั้งคำถามทั้งในแง่แนวคิดและการเปรียบเทียบ
เรื่องที่ผมจะพูดถึงนี้ก็คือเรื่อง “ความเป็นกลางของประธานรัฐสภา” นั่นแหละครับ
เรื่องมีอยู่ว่าเราอาจจะรู้สึกขัดอกขัดใจกับการทำงานของประธานสภาและทีมอยู่บ้าง ด้วยรู้สึกว่าไม่เป็นกลาง หรือเข้าข้างบางฝ่าย หรือเบี่ยงประเด็นบางประเด็น
แต่ในอีกทางหนึ่งเราก็อาจจะรู้สึกว่านี่คืออคติหรือเปล่า เพราะประธานสภาก็มาจากกระบวนการที่ถูกต้อง ตามกฎหมายที่ถูกต้อง เสียงข้างมากก็เลือกมาตามที่รัฐธรรมนูญก็บอก
เรื่องนี้ต้องย้อนกลับไปสักนิดว่าที่ผู้คนรู้สึกว่าเขาก็มาตามกระบวนการที่ถูกต้องนั้นไม่ผิด แต่ “ความเป็นมาทางประวัติศาสตร์” ได้ให้คำอธิบายบางอย่างที่น่าสนใจอยู่สองเรื่อง
หนึ่ง ในประเทศไทยที่ระบอบประชาธิปไตยไม่ค่อยได้ลงหลักปักฐาน ประธานรัฐสภาไม่ได้มาจากสภาผู้แทนอยู่บ่อยมาก เช่น ถ้าสภามาจากการแต่งตั้งของคณะรัฐประหาร ประธานสภาก็จะมาจากคนที่คณะรัฐประหารไว้ใจที่สุด
หรือถ้าสภามาจากการเลือกตั้ง แต่รัฐบาลมาจากผู้มีอำนาจ อย่างยุคที่เป็นประชาธิปไตยครึ่งใบ หรือในยุคที่อำนาจนอกสภาอาจมีอำนาจมากกว่าอำนาจในสภา ประธานรัฐสภาอาจจะมาจากประธานวุฒิสภาซึ่งแต่งตั้งโดยคนที่รัฐบาล (หรือหัวหน้ารัฐบาล) ไว้ใจก็ได้
สอง แม้เมื่ออยู่ในยุคสมัยที่อำนาจของรัฐบาลที่มาจากการเลือกตั้ง และประธานรัฐสภามาจากประธานรัฐสภาผู้แทน ก็จะพบว่าคนที่ได้รับเลือกมาเป็นประธานรัฐสภามักจะเป็นนักการเมืองอาวุโสที่มาจากพรรคเสียงข้างมาก
แต่กระนั้นก็ตาม นักการเมืองอาวุโสเหล่านั้นมักไม่ใช่คนที่ “อยู่ในวงอำนาจ” ของพรรค แต่มักจะเป็น “ผู้หลักผู้ใหญ่” ในพรรค เมื่อไล่เรียงรายชื่อของประธานสภาผู้แทนราษฎรคนเก่าๆ หลายๆ คน (น่าจะเว้นชื่อนายยงยุทธ ติยะไพรัชไว้สักหนึ่ง)
หรือในยุคเมื่อไม่นานมานี้เราก็พบว่า นายชวน หลีกภัย ก็ได้รับเลือกมาเป็นประธานสภาผู้แทนฯ และรัฐสภาในยุค พล.อ.ประยุทธ์สอง (ที่มาจากการเลือกตั้ง) ซึ่งชี้ว่านายชวนนั้นมาจากพรรคที่เป็นรัฐบาลผสม ไม่ใช่พรรคหลักของรัฐบาลผสมอีกต่างหาก
หรือในยุคก่อนปัจจุบันก็คือนายวันมูหะมัดนอร์ ก็ไม่ใช่แกนหลักของพรรคเพื่อไทยเมื่อเทียบกับคนอื่นๆ
ที่ต้องการจะชี้ให้เห็นก็คือว่า ในแง่ของการได้มาซึ่งประธานรัฐสภา โดยเฉพาะในกรณีที่มาจากประธานสภาผู้แทนราษฎรนั้น แม้จะมีบทบัญญัติที่ดูว่ารัฐบาลจะได้เปรียบอยู่แล้ว ในแง่ที่รัฐบาลมาจากเสียงข้างมาก ดังนั้น ก็ไม่แปลกที่ประธานสภาอาจจะไม่เป็นกลาง
ก็ขอชี้ว่า ที่ผ่านมาการแต่งตั้งประธานสภาแม้จะมาจากฝ่ายเสียงข้างมาก ซึ่งมาจากรัฐบาล แต่ก็ไม่ได้แปลว่าประธานสภาจะไม่ได้รับการยอมรับจากพรรคฝ่ายค้าน และสังคม โดยเฉพาะในเรื่องไม่เป็นกลาง
ทีนี้มาดูในรายละเอียดว่าในแง่ของตัวกฎหมายของบ้านเรา จะพบว่าแม้ว่าจะระบุไว้ว่าประธานรัฐสภาจะต้องมีความเป็นกลาง และจะต้องไม่ดำรงตำแหน่งบริหารในพรรคการเมือง
แต่ก็ไม่ได้มีรายละเอียดว่าถ้าประธานรัฐสภานั้นไม่ได้มีความเป็นกลาง โดยเฉพาะในมิติต่างๆ แล้วจะมีบทลงโทษอย่างไร
ในแง่นี้เราจึงพบว่าในแง่ของการเมืองในระบอบประชาธิปไตยมันมีเงื่อนไขอีกหลายอย่างที่ทำให้เราจะต้องตั้งข้อสังเกต ข้อสงสัย และพยายามพัฒนามันต่อไป ไม่ใช่บอกว่าประชาธิปไตยดีที่สุด ประชาธิปไตยเลยน้อยที่สุด แล้วไม่เห็นประเด็นเหล่านี้ที่กลายเป็นประเด็นที่อาจถูกฉวยใช้เพื่อประโยชน์ของฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง
ขยายความในเรื่องของมิติต่างๆ ที่ควรจะเป็นกลางก็อาจจะพอนับรวมได้สักสามมิติ ได้แก่
มิติด้านการกระทำ/พฤติกรรม หมายถึงการไม่เลือกปฏิบัติต่อบุคคลหรือพรรค
มิติด้านกระบวนการ หมายถึงการกำกับดูแลกระบวนการในรัฐสภาให้ดำเนินต่อไปได้ โดยเมื่อเทียบเคียงกับสถานการณ์ต่างๆ แล้วจะต้องไม่เลือกปฏิบัติ ไม่สองมาตรฐาน ทั้งนี้ เพื่อรักษาซึ่งความชอบธรรมของระบอบรัฐสภาโดยรวม และทำให้การทำงานของรัฐสภาเดินต่อไปได้
มิ ติด้านการรับรู้ของสาธารณะ หมายถึงการที่ประธานรัฐสภา (และผู้ที่ทำการแทน) สามารถอธิบายเหตุผล และเปิดให้ตรวจสอบได้ว่าการตัดสินใจ การชะลอการตัดสินใจ และการไม่ตัดสินใจต่างๆ มันสะท้อนความเป็นกลางและความโปร่งใสได้อย่างไร และคำอธิบายเหล่านั้นเป็นที่ยอมรับของสังคมมากน้อยแค่ไหน
กล่าวโดยสรุปแล้ว ทั้งสามมิติของความเป็นกลางครอบคลุมทั้งด้านการบรรจุ เลื่อน หรือไม่บรรจุวาระต่างๆ เพื่อเข้าการประชุม
การจัดสรรเวลาและลำดับของผู้อภิปราย โดยเฉพาะเมื่อเกิดขึ้นหน้างานเมื่อมีการอภิปรายในวาระต่างๆ
การวินิจฉัยเรื่องราวต่างๆ และเมื่อเทียบเคียงกับกรณีที่คล้ายๆ กัน
การแสดงท่าทีและการลงมติในประเด็นต่างๆ ทั้งในสภาและในการให้สัมภาษณ์สื่อ
ความท้าทายในเรื่องเหล่านี้ที่ได้กล่าวมาของสถาบันประธานรัฐสภาไทย จึงมีความหมายที่มากกว่าว่าตัวบุคคลที่มาดำรงตำแหน่งนั้นเป็นใคร
แต่รวมถึงความเป็นที่ยอมรับนับถือของผู้คนอาจจะต้องถูกสร้างขึ้นด้วยมิติมากกว่าแค่เรื่องของระดับของความยับยั้งชั่งใจของตัวผู้ดำรงตำแหน่งเองในแง่ของนิสัยหรือระดับศีลธรรม-คุณธรรม
แต่หมายถึงการสร้างระบบและธรรมเนียมบางอย่างให้ชัดเจนเพื่อมากำกับการทำงานของตัวประธานรัฐสภาในฐานะการสร้างกติกาและพัฒนาสถาบันประธานรัฐสภา เพื่อให้ระบบรัฐสภาทำงานเป็นที่ยอมรับของทุกฝ่าย
กล่าวอีกอย่างหนึ่งก็คือ ประสิทธิภาพและประสิทธิผลของการเมืองระบบรัฐสภามีส่วนสำคัญที่มาจากเรื่องของความเป็นกลางของตัวประธานรัฐสภา และสถาบันประธานรัฐสภาด้วย
ทางออกในสังคมไทยที่ควรพิจารณาทั้งในแง่การเคลื่อนไหวระยะสั้นและในระยะยาวในแง่การปรับแก้ในรัฐธรรมนูญมีหลายประการ
ในระยะสั้นก็คือ การกระตุ้นเตือนสาธารณะ โดยเฉพาะผ่านสื่อมวลชนที่หลากหลายให้จับตาการทำงานและความเป็นกลางของประธานสภาทั้งในการประชุม และการทำหน้าที่ก่อนและหลังประชุม โดยเฉพาะเรื่องของการบรรจุวาระ การแบ่งเวลา และการมีท่าทีต่อเรื่องราวต่างๆ ของกิจการรัฐสภา
อาทิ ในการประเด็นทางการเมืองก่อนประชุม ระหว่างประชุม และหลังประชุม (รวมทั้งเรื่องของการร่างกฎหมาย) ไม่ใช่ติดตามแต่บทบาทของรัฐบาลและฝ่ายค้านเท่านั้น
ส่วนการพยายามปรับเปลี่ยนระยะยาวก็คือการหารือกันเพื่อสร้างกรอบปฏิบัติใหม่ๆ ให้การทำงานของสถาบันประธานรัฐสภานั้นคงไว้ซึ่งความเป็นกลางในการทำงานมากขึ้น
อาทิ การให้หลักประกันว่าประธานสภาไม่ต้องเอาใจผู้มีอำนาจในรัฐบาลมากนัก เช่น ประธานสภาจะสามารถได้รับเลือกตั้งเข้ามาได้หนึ่งอัตราไปเลยในครั้งต่อไป ไม่ต้องลงเลือกตั้ง
และในการลงคะแนนเลือกประธานสภาก็ควรลงคะแนนลับ และบัญญัติไว้ด้วยว่าตัวแทนฝ่ายค้านก็ควรจะมีสิทธิดำรงตำแหน่งรองประธานสภา
ห รือในอีกด้านหนึ่งอาจจะมองว่าประธานรัฐสภาเมื่อเป็นแล้วก็จะต้องเว้นวรรคทางการเมืองจากสภาไปหนึ่งครั้ง และเว้นวรรคจากการทำงานทางการเมืองไปในช่วงเวลาหนึ่ง
หรือการนำเสนอประเด็นว่าจะต้องลดอำนาจของประธานรัฐสภาในการใช้ดุลพินิจลง และสร้างหลักประกันให้กับทุกฝ่ายในรัฐสภาว่าจะต้องปรึกษาหารือกันในการแบ่งเวลา และควบคุมวาระการประชุมให้ได้ เช่น มีเวลาที่จำกัด มีเวลาที่นับถอยหลังให้ประชาชนเห็น ไม่ใช่ปล่อยให้เปิดเกมสภากันไปเรื่อยๆ ประท้วงกันไปเรื่อยๆ
กลไกกรรมาธิการร่วมของทั้งสองฝ่ายก็อาจจะมาเป็นสิ่งสำคัญและทำให้เป็นทางการมากขึ้น ไม่ใช่แค่ใช้อำนาจของประธานสภาไปเสียหมด
รวมไปถึงเรื่องของการทำให้กลไกบางอย่างขับเคลื่อนได้เองไม่ต้องอาศัยดุลพินิจจากประธานรัฐสภาในการบรรจุวาระการประชุม เมื่อมีการเข้าชื่อกันครบวาระเหล่านี้ก็สามารถเข้าสู่การประชุมได้โดยอัตโนมัติ
รวมไปถึงการสร้างระบบให้มีการอภิปรายผลงานของประธานรัฐสภาได้อย่างน้อยในทุกวาระการประชุม และอาจมีการถอดถอนประธานสภาได้
หรืออาจมีการอุทธรณ์คำสั่ง แต่ทั้งนี้ ต้องพิจารณาว่าการอุทธรณ์คำสั่งนั้นจะทำให้สถาบันการเมืองอื่นเข้ามาแทรกแซงสภาแค่ไหน/หรือไม่
การอภิปรายถกเถียงในเรื่องเหล่านี้น่าจะเป็นอีกส่วนที่ทำให้ไม่รู้สึกว่าการเมืองไทยนั้นน่าเบื่อหน่าย (มากนัก) และพร้อมจะหันไปสนใจเรื่องอื่นๆ ที่มีสีสันมากกว่าเรื่องที่เราว่ามันเป็นเรื่องรายละเอียดและแก้ไขอะไรไม่ได้ เดี๋ยวจะกระทบหลักประชาธิปไตย ทั้งที่ในประชาธิปไตยไทยมีความเป็นมา และในกฎกติกาประชาธิปไตยนั้นเราสามารถปรับเปลี่ยนให้ระบบมันทำงานเป็นเหตุเป็นผลขึ้นได้
พิชญ์ พงษ์สวัสดิ์



