ชื่อชุมชนหมู่บ้านบอกความเป็นมาทางประวัติศาสตร์ และมีเรื่องราวการเปลี่ยนแปลงอันมีประโยชน์ แต่บางชุมชนขาดตกบกพร่องด้วยเหตุนานา ถ้าปรับเปลี่ยนแก้ไขให้ถูกต้องตามหลักฐานจะมีพลังหนุนเศรษฐกิจสร้าสรรค์สนองชุมชนหมู่บ้านนั้นๆ ไม่สิ้นสุด
ประวัติพระธาตุพุทธมงคล
ข้อความบนแผ่นป้ายบอกประวัติพระธาตุพุทธมงคล วัดแสงสว่าง บ้านโคกไทย ต. โคกไทย อ. ศรีมโหสถ จ. ปราจีนบุรี สรุปเฉพาะสาระสำคัญ ดังนี้
“พระธาตุพุทธมงคล คือ
(1.) พระเจดีย์ที่ระลึกหรืออนุสาวรีย์ที่คล้องช้างเผือกพังได้ ซึ่งหัวหน้าพวกมอญนายกองคล้องช้าง ชื่อขุนอินทร์มาตั้งกองคล้องช้างในรัชกาลที่ 2 ในเขตดงศรีมหาโพธิ ได้คล้องช้างเผือกพังได้ จำนวน 1 เชือก ที่ชายดงศรีมหาโพธิ คือ บริเวณที่ตั้งวัดแสงสว่าง ในปัจจุบันนี้
(2.) วัดนี้เดิมชื่อว่าวัดโคกมอญ หมู่บ้านรอบบริเวณวัดชื่อว่าบ้านโคกมอญ เหตุที่ชื่อเช่นนั้นก็เพราะว่าเมื่อขุนอินทร์ นายกองคล้องช้างทำการคล้องช้างเผือกพังได้ ตรงที่ตั้งพระเจดีย์นี้แล้วก็ได้ทำการก่อสร้างเจดีย์ขึ้นองค์หนึ่งที่ตรงนั้น เป็นเจดีย์แบบมอญ”
ประวัติพระธาตุพุทธมงคล บนแผ่นป้ายที่ติดตั้งข้างพระธาตุ ผิดพลาดคลาดเคลื่อนจากหลักฐานวิชาการที่มีจริง ดังต่อไปนี้
(1.) แผ่นดิน ร.2 ไม่เคยมีคนมอญ และนายกองชาวมอญชื่อขุนอินทร์ไปตั้งกองคล้องช้างทางดงศรีมหาโพธิ์บริเวณที่เป็นวัดแสงสว่างปัจจุบัน จึงไม่พบในพระราชพงศาวดารแผ่นดิน ร.2 (ตรวจสอบโดยกรมศิลปากร และอาจารย์คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร)
(2.) เมื่อไม่เกี่ยวข้องกับคนมอญโดยไม่มีมอญตั้งชุมชนบนโคก ย่อมไม่มีชื่อ “โคกมอญ” และไม่มี “เจดีย์แบบมอญ” เพราะพระธาตุพุทธมงคลเป็นเจดีย์แบบพวน
(3.) ความผิดพลาดคลาดเคลื่อนนี้ เริ่มมีราว 100 ปีที่แล้ว เมื่อทางการส่วนภูมิภาค (ซึ่งไม่ใช่คนพวน) พบชื่อชุมชนว่า “โคกมอน” หมายถึงโคกที่มี “ต้นมอน” ขึ้นทั่วไป แต่ทางการส่วนภูมิภาคเข้าใจไปเองว่า “โคกมอน” (น สะกด) คือ “โคกมอญ” (ญ สะกด) หมายถึงโคกที่มีคนมอญ
จากนั้นสร้าง “สตอรี่” โดยจินตนาการขึ้นเองตามสามัญสำนึก ว่ามีนายกองมอญไปตั้งกองจับช้าง แล้วได้ช้างเผือกถวาย ร.2 จึงสรุปเอาเองตาม “อำเภอใจ” ส่งนายระดับอำเภอไปจังหวัดถึงกระทรวงมหาดไทย (สมัยนั้น) เพื่อความดีความชอบ
พร้อมกับกุเรื่องตามสามัญสำนึกของตน ว่าเจดีย์เก่าในวัดแสงสว่างเป็นเจดีย์แบบมอญ เพราะสร้างโดยคนมอญที่ไปตั้งกองจับช้างที่ตนแต่งเรื่องขึ้นเอง
บ้านโคกไทย
เป็นชื่อใหม่ล่าสุดที่เปลี่ยนจากชื่อบ้านโคกมอญ (ญ สะกด) ซึ่งเปลี่ยนมาก่อนแล้วจากชื่อดั้งเดิมเริ่มแรกว่าบ้านโคกมอน (น สะกด) โดยมีความเป็นมาและมีเรื่องราวการเปลี่ยนแปลงตามลำดับ ดังนี้
1.โคกมอน (น สะกด) เป็นชื่อดั้งเดิมเริ่มแรกตั้งแต่ก่อนคนพวนเข้าไปสร้างบ้านเรือน ซึ่งหมายถึงบริเวณเป็นเนินที่มีต้นขัดมอนขึ้นหนาแน่นทั่วไป
[ต้นขัดมอนหรือต้นมอนเป็นพรรณไม้ท้องถิ่น]
ต่อมาในแผ่นดิน ร.3 เรือน พ.ศ. 2380 คนพวนจากสองฝั่งโขงถูกกวาดต้อนให้ไปตั้งบ้านเรือนบริเวณนี้ จึงเรียกพื้นที่นั้น 2 ชื่อ ได้แก่
ชาวบ้านทั่วไป เรียกชุมชนคนพวนว่า บ้านโคกมอน (ตามชื่อมีแต่เดิม)
คนพวน เรียก บ้านชุมแสง เนื่องเพราะมีต้นมะแสง (คล้ายต้นมะกอกน้ำ) ขึ้นหนาแน่นสองฝั่งทางน้ำจากที่สูงทางตะวันออกลงทุ่งต่ำทางตะวันตก โดยไหลผ่านชุมชนคนพวน จึงถูกเรียกด้วยภาษาพวนว่า “ซุ้มมะแสง” ถอดถ่ายเป็นไทยว่า “ชุมมะแสง” หมายถึงต้นมะแสงขึ้นรวมกันหนาแน่น (ชุม แปลว่า หมู่, มาก)
2.โคกมอญ (ญ สะกด) ทางการส่วนภูมิภาคเข้าใจผิดพลาดคลาดเคลื่อนจากเสียงคำว่า “มอน” หมายถึงคนมอญ (ในพม่า) เลยเปลี่ยนชื่อว่าบ้านโคกมอญแล้วทางการ มีอำนาจกำหนดให้ประชาชนต้องเรียกตามนั้นตลอดมา
3.โคกไทย เป็นแนวคิดทางการเมืองชาตินิยม “คลั่งเชื้อชาติไทย” ของการปกครองส่วนภูมิภาค หลัง พ.ศ. 2482 จึงใช้อำนาจชาตินิยมเปลี่ยนชื่อหมู่บ้านเพื่อความเป็นไทยของชุมชนคนพวน จาก “โคกมอญ” เป็น “โคกไทย”
เจดีย์ฝีมือพวน แบบเชียงขวาง
คนพวนนับถือพุทธศาสนาเถรวาทที่เมืองพวน (เมืองคูน) ในลาว ซึ่งมีวัดมีพระพุทธรูปปูนปั้นและมีเจดีย์ ทั้งหมดเป็นฝีมือช่างพวน แบบเชียงขวาง (หรือศิลปะพวน เชียงขวาง)
เมื่อคนพวนตั้งชุมชนแล้วสร้างวัดประจำหมู่บ้าน จึงสร้างเจดีย์แบบเชียงขวาง “พระธาตุพุทธมงคล” วัดแสงสว่าง บ้านโคกไทย ต. โคกไทย อ. ศรีมโหสถ จ. ปราจีนบุรี
ฝีมือช่างพวน แบบเชียงขวาง สร้างสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ราวหลัง พ.ศ. 2380
[เจดีย์แบบเชียงขวางมีรูปแบบคล้ายเจดีย์มอญ-พม่า เพราะเมืองเชียงขวางในลาวติดต่อสัมพันธ์แล้วรับแบบแผนงานช่างแบบมอญ-พม่า]
ฐานบัวคว่ำบัวหงาย สูงขึ้นไปด้วยฐานเอนลาดซ้อนลดหลั่นในผังย่อมุม
แล้วต่อด้วยองค์ระฆังกลม มีปล้องไฉน และฉัตรโลหะเป็นยอดสุด
รอบฐานมีศาลผีอารักษ์พระธาตุเจดีย์
เจดีย์แบบเดียวกันนี้ พบอยู่ในชุมชนคนพวนที่อื่นๆ ได้แก่ วัดมหาเจดีย์ (อ. พนมสารคาม จ. ฉะเชิงเทรา), วัดเชียงงา (อ. บ้านหมี่ จ. ลพบุรี) และวัดหาดเสี้ยว (อ. ศรีสัชนาลัย จ. สุโขทัย)
