หลวงพ่อโต วัดสะตือ อ. ท่าเรือ จ. พระนครศรีอยุธยา
บริเวณเขื่อนพระราม 6 มีชุมชนดั้งเดิม เกี่ยวข้องกับหลวงพ่อโต วัดระฆัง หรือสมเด็จพุฒาจารย์ (โต) มีวัดสำคัญ 2 วัด คือวัดไก่จ้นกับวัดสะตือ อยู่ตรงข้ามกันสองฝั่งแม่น้ำป่าสัก
เชื่อกันว่าหลวงพ่อโตเกิดบ้านไก่จ้น (มีวัดไก่จ้นอยู่ฝั่งขวาแม่น้ำป่าสัก เป็นวัดสมัยรัตนโกสินทร์ สร้างสมัยหลังวัดสะตือ)
ต่อมาหลวงพ่อโตสร้างพระนอนขนาดยาวใหญ่ไว้ที่วัดสะตือ อยู่ฝั่งซ้ายแม่น้ำป่าสัก ซึ่งเป็นวัดเก่าแก่ยุคต้นอยุธยา (เก่าแก่กว่าวัดไก่จ้น ก่อนหลวงพ่อโตเกิดที่บ้านไก่จ้น)
วัดสะตือ (อ. ท่าเรือ จ. พระนครศรีอยุธยา) มีป้ายหินอ่อนขนาดใหญ่สลักข้อความว่า
“เจ้าประคุณสมเด็จพุฒาจารย์ (โต) พรหมรังสี ถือกำเนิดในแผ่นดินรัชกาลที่ 1 ณ บ้านไก่จ้น—-”
[สะตือ เป็นชื่อไม้ขนาดใหญ่ เนื้อแกร่ง ใช้ทำครก สาก เป็นต้น]
บ้านไก่จ้น มีวัดไก่จ้น ปักป้ายขนาดใหญ่ติดตั้งริมแม่น้ำป่าสัก (เขื่อนทดน้ำพระราม 6) ข้อความตัวโตว่า
“วัดไก่จ้น ถิ่นกำเนิดสมเด็จโต” ต. ท่าหลวง อ. ท่าเรือ จ. พระนครศรีอยุธยา
[ไก่จ้น แปลว่า ไก่ผู้ตัวใหญ่ มีลำตัวสูง (บางทีเรียกไก่โจ้น) จ้นจ้น คำลาวอีสาน แปลว่า เสียงดัง เช่น น้ำไหลจากภูเขาเสียงดังจ้นจ้น แต่คำภาคกลาง แปลว่า ถี่, กระชั้น เช่น ไก่ขันจ้นๆ]
ชุมทางป่าสักไปพระบาท
ท่าหลวง อ. ท่าเรือ จ. พระนครศรีอยุธยา ชุมทางป่าสัก เป็นบริเวณที่มี “ท่าเจ้าสนุก” ของเจ้านายยุคอยุธยา เสด็จทางชลมารคแล้วขึ้นบกไปพระบาท สระบุรี
เพราะแม่น้ำป่าสักช่วงนี้เหนือขึ้นไปจะโค้งไปทางทิศตะวันออก (ถึง อ. เสาไห้ จ. สระบุรี) ไม่ตรงขึ้นเหนือไปพระบาท
เหนือท่าหลวง ท่าเรือ ต่อเนื่องเขต อ. บ้านหมอ จ. สระบุรี มีวัดมหาโลก บ้านมหาโลก แหล่งกำลังคนและอาวุธของกลุ่มขุนวรวงศาธิราช (กับแม่อยู่หัวศรีสุดาจันทร์) เชื้อสายรัฐละโว้
ชุมชนแถบนี้อยู่บนเส้นทางไปพระบาท ยุคอยุธยา และขึ้นลงที่ราบสูงอีสานไปลุ่มน้ำโขง-ชี-มูล รวมทั้งเส้นทางอัญเชิญพระแก้วมรกตลงมาจากเวียงจันสมัยพระเจ้าตาก
จึงเป็นเส้นทางลาวลงไทย
เขื่อนพระราม 6 อ. ท่าเรือ อยุธยา
เขื่อนพระราม 6 ปิดกั้นแม่น้ำป่าสัก ต. ท่าหลวง อ. ท่าเรือ จ. พระนครศรีอยุธยา รองรับน้ำล้นที่ปล่อยจากเขื่อนป่าสักชลสิทธิ์ (สระบุรี) ที่อยู่เหนือขึ้นไป
[แม่น้ำป่าสัก มีต้นน้ำอยู่ อ. ด่านซ้าย จ. เลย ไหลผ่าน จ. เพชรบูรณ์, จ. ลพบุรี, จ. สระบุรี เข้าเขตอยุธยาที่ อ. ท่าเรือ จ. พระนครศรีอยุธยา]
เป็นเขื่อนระบายน้ำสร้างสมัย ร.6 พ.ศ. 2458 เสร็จตามโครงการ พ.ศ. 2467
ร.6 เสด็จพิธีเปิดเขื่อนพระราม 6 ที่ท่าหลวง ท่าเรือ ระหว่าง 28 พฤศจิกายน- 2 ธันวาคม พ.ศ. 2467 มีมหรสพสมโภช เช่น โขน, ลิเก [งานนี้หลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) ตีระนาดเอกทำปี่พาทย์รับโขนของเจ้าคุณพระประยูรวงศ์ (เจ้าจอมมารดาแพ ใน ร.5)]
ท่าเรือ
อ. ท่าเรือ จ. พระนครศรีอยุธยา เป็นชุมทางเส้นทางคมนาคม จากทางเรือขึ้นบกมาแต่โบราณกาล จึงเรียกบริเวณนี้ว่าท่าเรือ เพื่อไปนมัสการพระพุทธบาท สระบุรี กับไปตามจุดหมายที่ต้องการ เช่น ขึ้นที่ราบสูงโคราช ผ่านช่องเขาพังเหย
พระเจ้าแผ่นดินอยุธยา เมื่อเสด็จทางชลมารคไปพระบาท ก็เสด็จทวนน้ำขึ้นไปทางแม่น้ำป่าสักจนถึงท่าเรือ เรียกท่าเจ้าสนุก
สมัยกรุงธนบุรี คราวเชิญพระแก้วมรกตจากเวียงจัน ก็ลงเรือที่ท่าเจ้าสนุก ล่องไปวัดแจ้ง (วัดอรุณฯ)
อ่าน สมเด็จโต วัดระฆัง สร้างหลวงพ่อโต วัดอินทร์ บางขุนพรหม เครือญาติชุมชนลาวพวน เชียงขวาง
