‘ณฐชนน’ จี้รัฐตอบ 5 คำถามก่อนย้ายแหล่งผลิตประปาหนีสารพิษแม่น้ำสาย-กก ซัดแก้ปัญหาปลายเหตุแบบแยกส่วน ไม่มองภาพรวมทั้งระบบ ย้ำถ้าไม่แก้ต้นตอที่เหมืองประเทศเพื่อนบ้าน ปัญหาก็ไม่มีวันจบ
เมื่อวันที่ 15 พฤศจิกายน นายณฐชนน ชนะบูรณาศักดิ์ สส.พิษณุโลก พรรคประชาชน กล่าวถึงสถานการณ์การตรวจพบสารพิษปนเปื้อนในแม่น้ำกกและแม่น้ำสาย จ.เชียงราย ว่า ขณะนี้รัฐบาลประกาศมีแผนเตรียมจะย้ายแหล่งน้ำดิบสำหรับผลิตน้ำประปา จากแม่น้ำสายไปใช้แม่น้ำโขง และจากแม่น้ำกกไปใช้แม่น้ำลาวแทน ตนเห็นว่าการจัดหาน้ำประปาที่สะอาดและปลอดภัยให้แก่ประชาชนเป็นเรื่องจำเป็นเร่งด่วนที่ต้องทำ แต่คำถามสำคัญที่รัฐบาลต้องตอบสังคมให้ชัดเจนคือ รัฐบาลมีแผนบูรณาการเพื่อคุ้มครองประชาชนทั้งพื้นที่แล้วจริงหรือไม่ หรือเป็นเพียงการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าแบบแยกส่วนเป็นรายโครงการ โดยยังไม่สามารถตอบได้ว่าประชาชนอีกจำนวนมากที่อยู่นอกระบบท่อประปาหลักจะได้รับการดูแลอย่างไร
นายณฐชนน กล่าวต่อว่า ตนขอตั้งคำถามและข้อสังเกตเชิงนโยบายส่งตรงถึงรัฐบาลใน 5 ประเด็นสำคัญ ดังนี้ ประเด็นแรก ก่อนจัดสรรงบประมาณลงทุน รัฐบาลสำรวจขอบเขตของปัญหาครบถ้วนแล้วหรือไม่ รัฐบาลต้องตอบให้ได้ว่าในพื้นที่เสี่ยงภัยมลพิษ มีระบบประปาหมู่บ้านและประปาท้องถิ่นที่ยังคงเดินระบบจ่ายน้ำจริงอยู่กี่แห่ง และใช้น้ำจากแหล่งใด ไม่ว่าจะเป็นแม่น้ำ บ่อน้ำตื้น หรือน้ำบาดาล รวมถึงให้บริการประชาชนครอบคลุมกี่ครัวเรือน
นายณฐชนน กล่าวอีกว่า ข้อมูลที่แต่ละหน่วยงานถืออยู่ได้นำมาเชื่อมโยงกับแหล่งน้ำ ผลตรวจคุณภาพน้ำ และพื้นที่เสี่ยงอย่างเป็นระบบแล้วหรือไม่ การที่รัฐบาลแถลงว่าตรวจประปาบางแห่งแล้วผ่านเกณฑ์ ถือเป็นข้อมูลที่มีประโยชน์ แต่ต้องระบุให้ชัดเจนด้วยว่าตรวจไปแล้วกี่แห่งจากทั้งหมดกี่แห่ง และระบบที่ยังไม่ได้ตรวจมีหลักเกณฑ์ในการจัดลำดับความเสี่ยงอย่างไร เพราะหากรัฐบาลยังไม่รู้ว่ามีประชาชนตกอยู่ในความเสี่ยงทั้งหมดเท่าใด จะเอาอะไรมายืนยันว่ามาตรการช่วยเหลือจะครอบคลุมและไม่มีใครตกหล่น
นายณฐชนน กล่าวอีกว่า ประเด็นที่สอง การตัดสินใจย้ายแหล่งน้ำดิบใช้ฐานข้อมูลใดในการประเมิน และช่วยลดความเสี่ยงได้จริงแค่ไหน รัฐบาลควรเปิดเผยผลการศึกษาเปรียบเทียบทางเลือกอย่างโปร่งใส ทั้งมิติด้านคุณภาพและปริมาณน้ำตลอดทั้งปี ความเสี่ยงจากมลพิษข้ามแดน ต้นทุนการก่อสร้าง ค่าบริหารจัดการระบบ และระยะเวลาดำเนินโครงการ โดยเฉพาะการย้ายจุดสูบน้ำดิบไปใช้แม่น้ำโขง ซึ่งรัฐมนตรีเองก็ยอมรับว่าตรวจพบสารปนเปื้อนเช่นกัน
นายณฐชนน กล่าวต่อว่า แม้จะอ้างว่ายังอยู่ในเกณฑ์ที่ผลิตประปาได้ แต่รัฐบาลต้องพิสูจน์ให้เห็นว่าระบบบำบัดใหม่จะรองรับความผันผวนของคุณภาพน้ำได้ถึงระดับใด หากเกิดคลื่นมลพิษระลอกใหญ่ไหลลงมา จะมีเกณฑ์สั่งหยุดสูบน้ำเมื่อใด และมีแหล่งน้ำสำรองเพียงพอให้ประชาชนใช้ได้นานเท่าไร ที่สำคัญคือในระหว่างการก่อสร้างโครงการ ประชาชนจะใช้น้ำจากแหล่งใด และประชาชนที่อยู่นอกเขตบริการของโครงการใหม่จะได้รับการดูแลด้วยมาตรการและงบประมาณใด
นายณฐชนน กล่าวอีกว่า ประเด็นที่สาม การตรวจวัดคุณภาพน้ำในปัจจุบันครอบคลุมความเสี่ยงที่แท้จริงหรือไม่ การปนเปื้อนของสารพิษในแหล่งน้ำธรรมชาติสามารถเปลี่ยนแปลงได้อย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะหลังฝนตกหนักหรือเกิดเหตุผิดปกติที่ต้นน้ำในประเทศเพื่อนบ้าน กลไกการตรวจวัดจึงต้องมีทั้งรอบการตรวจตามปกติและการตรวจวัดเพิ่มเติมทันทีเมื่อเกิดเหตุ พร้อมทั้งมีเกณฑ์การแจ้งเตือนประชาชน เกณฑ์การสั่งหยุดผลิต และเกณฑ์การกลับมาเดินระบบที่ชัดเจน
สำหรับระบบประปา ต้องตรวจติดตามคุณภาพตั้งแต่ต้นทางน้ำดิบ น้ำหลังผ่านระบบบำบัด ไปจนถึงน้ำปลายท่อที่จ่ายถึงบ้านเรือน พร้อมเปิดเผยผลตรวจ วันที่เก็บตัวอย่าง และวิธีวิเคราะห์อย่างโปร่งใส ขณะที่การตรวจแม่น้ำ ต้องตรวจทั้งตัวอย่างน้ำและตะกอนดินควบคู่กัน เนื่องจากสารหนูสามารถจับตัวอยู่กับตะกอนและพร้อมจะถูกชะล้างกลับสู่น้ำได้ตลอดเวลาตามการเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล้อม ส่วนบ่อน้ำตื้นและน้ำบาดาล ต้องประเมินจากชั้นความลึกของน้ำใต้ดินและการเชื่อมโยงกับแหล่งกำเนิดมลพิษ ไม่ควรด่วนสรุปว่าปลอดภัยเพียงเพราะอยู่ห่างจากแม่น้ำ
นายณฐชนน กล่าวด้วยว่า ประเด็นที่สี่ แผนที่ความเสี่ยงที่ทุกหน่วยงานต้องใช้ตัดสินใจร่วมกัน ปัจจุบันอยู่ที่ไหน รัฐบาลควรเปิดเผยความคืบหน้าของการจัดทำแผนที่ความเสี่ยงที่บูรณาการข้อมูลแหล่งมลพิษ แม่น้ำ บ่อน้ำ ระบบประปา พื้นที่เกษตรกรรม และชุมชนผู้ใช้น้ำเข้าไว้ด้วยกัน แผนที่นี้ต้องบอกได้อย่างแม่นยำว่าพื้นที่ใดพบการปนเปื้อนแล้ว พื้นที่ใดต้องเฝ้าระวังสูงสุด และพื้นที่ใดยังขาดแคลนข้อมูล
นายณฐชนน กล่าวต่อว่า คำว่ายังไม่ได้ตรวจต้องไม่ถูกนำมาเหมารวมว่าปลอดภัย โดยข้อมูลความเสี่ยงเหล่านี้ต้องถูกนำไปใช้จัดลำดับความเร่งด่วนในการช่วยเหลือจริง ว่าจุดใดต้องเร่งแจกจ่ายน้ำทดแทน จุดใดต้องปรับปรุงระบบกรอง และจุดใดต้องส่งทีมลงไปตรวจซ้ำ หากข้อมูลยังกระจัดกระจาย รัฐบาลต้องตอบว่าจะรวมศูนย์ข้อมูลให้เสร็จเมื่อใด ใครเป็นเจ้าภาพหลัก และมีงบประมาณรองรับเพียงพอหรือไม่
นายณฐชนน กล่าวด้วยว่า และประเด็นที่ห้า แผนการจัดการที่ต้นตอของปัญหาและความมั่นคงทางทรัพยากรน้ำในระยะยาวคืออะไร การย้ายแหล่งน้ำดิบเป็นเพียงการบรรเทาความเสี่ยงให้แก่ผู้ใช้น้ำประปาบางกลุ่ม แต่ไม่อาจปฏิเสธความจริงได้ว่าประชาชนและเกษตรกรจำนวนมากยังคงต้องพึ่งพาลุ่มน้ำเดิมในการดำรงชีวิตและการประกอบอาชีพ รัฐบาลจึงต้องแสดงแผนปฏิบัติการทั้งระยะฉุกเฉิน ระยะเปลี่ยนผ่าน และระยะยาวที่ชัดเจน
นายณฐชนน กล่าวอีกว่า โดยเฉพาะกรณีที่รัฐมนตรีระบุว่ามีข้อมูลเรื่องคันกักเก็บหางแร่ของเหมืองต้นน้ำแตก รัฐบาลไทยจะเข้าไปตรวจสอบร่วมกับประเทศเพื่อนบ้านอย่างไร จะได้ข้อสรุปเมื่อใด และจะมีมาตรการป้องกันไม่ให้เกิดอุบัติภัยซ้ำรอยได้อย่างไร ประชาชนควรได้เห็นความคืบหน้าของการเจรจาทางการทูตที่มีเป้าหมายและกรอบเวลาที่ชัดเจน ไม่ใช่ปล่อยให้คนไทยต้องแบกรับความเสี่ยงฝ่ายเดียวระหว่างที่ต้นตอยังไม่ถูกแก้ไข
นายณฐชนน กล่าวด้วยว่า ข้อเรียกร้องของตนไม่ใช่แค่การตั้งคำถามเพื่อจับผิด แต่คือการเสนอแนะให้รัฐบาลบริหารจัดการวิกฤตบนฐานข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ที่ครบถ้วนและเห็นตรงกันทุกหน่วยงาน จัดสรรงบประมาณให้ตรงจุด และแบ่งลำดับความเร่งด่วนอย่างเป็นธรรม ความสำเร็จในการแก้ปัญหาน้ำปนเปื้อนสารพิษไม่ได้วัดกันที่จำนวนโครงการย้ายหัวสูบน้ำ แต่วัดจากจำนวนประชาชนที่เข้าถึงน้ำสะอาดอย่างปลอดภัย ความเสี่ยงต่อสุขภาพที่ลดลงจริง และความมั่นใจว่าจะไม่มีพี่น้องประชาชนคนใดถูกทอดทิ้งให้อยู่กับน้ำพิษ รัฐบาลต้องตอบให้ชัดเจนว่า เมื่อย้ายแหล่งน้ำดิบแล้ว ประชาชนทั้งพื้นที่จะปลอดภัยขึ้นอย่างไร และจะจัดการกับต้นตอของมลพิษข้ามแดนอย่างเด็ดขาดได้อย่างไร
