หมายเหตุ – มุมมองนักวิชาการ จากกรณีกลุ่มคนร้ายวางระเบิดป่วนหลายจุดในพื้นที่จังหวัดภาคใต้ ทั้ง “ยะลา-สงขลา-สตูล” โดยเฉพาะใน จ.สตูล ซึ่งไม่ใช่พื้นที่เกิดเหตุเป็นประจำ และส่งผลให้รถตู้รับส่งนักเรียนที่วิ่งผ่านจุดเกิดเหตุพอดีถูกสะเก็ดระเบิดเจาะทะลุ จนมีเด็กได้รับบาดเจ็บ 3 ราย ทำให้หลายฝ่ายตั้งข้อสังเกตว่าเป็นการขยายพื้นที่ก่อเหตุหรือไม่
สามารถ ทองเฝือ
อาจารย์คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ วิทยาเขตปัตตานี
เหตุการณ์ครั้งนี้มีลักษณะเป็นการส่งสัญญาณทางการเมืองมากกว่ามุ่งสร้างความสูญเสียต่อชีวิต แต่เมื่อมีเด็กนักเรียนได้รับบาดเจ็บ สัญญาณดังกล่าวก็กลายเป็นความผิดพลาดที่ไม่อาจยอมรับได้
สิ่งที่น่าสังเกตคือ รูปแบบการก่อเหตุมีลักษณะเป็นระบบ เกิดขึ้นในช่วงเวลาใกล้เคียงกันและครอบคลุมหลายจังหวัด สะท้อนให้เห็นถึงการวางแผนและการปฏิบัติการที่มีการประสานงานกัน เป้าหมายส่วนใหญ่เป็นโครงสร้างพื้นฐานและสัญลักษณ์ของรัฐ ที่สำคัญคือการขยายพื้นที่ไปถึง อ.ควนกาหลง และ อ.ทุ่งหว้า จ.สตูล ซึ่งไม่ใช่พื้นที่ที่เกิดเหตุความไม่สงบเป็นประจำเหมือนเดิม
อีกประเด็นที่ต้องจับตาคือ ห้วงเวลาของการก่อเหตุมีความสอดคล้องกับจังหวะก่อนการรื้อฟื้นกระบวนการพูดคุยสันติสุขจังหวัดชายแดนภาคใต้ หลังมาเลเซียแต่งตั้ง พล.ท.ดะโต๊ะ อะห์หมัด โนรีฮัน บิน ญาลาล เป็นผู้อำนวยความสะดวกคนใหม่ และได้เดินทางมาเยือนประเทศไทยเพื่อเข้าพบเลขาธิการสภาความมั่นคงแห่งชาติ หารือถึงแนวทางและความเป็นไปได้ในการกำหนดกระบวนการพูดคุย โดยคาดหมายว่าการพูดคุยอาจเกิดขึ้นหลังนายกรัฐมนตรีมาเลเซียเดินทางเยือนไทยในช่วงต้นเดือนธันวาคม 2569
สำหรับแนวโน้มการขยายพื้นที่ความรุนแรงยังมีความเป็นไปได้ที่จะเกิดเหตุในพื้นที่อื่นเพิ่มเติม แต่คงไม่เกิดขึ้นถี่หรือขยายตัวอย่างต่อเนื่อง โดยอาจเป็นการก่อเหตุเป็นครั้งคราวในลักษณะเชิงสัญลักษณ์ เพื่อส่งสารหรือแสดงศักยภาพมากกว่าการมุ่งขยายความรุนแรงในวงกว้าง
ส่วนการแก้ไขปัญหาของภาครัฐที่ผ่านมา มองว่ามีทั้งส่วนที่เดินมาถูกทางและส่วนที่ยังเป็นปัญหา โดยสิ่งที่ถูกต้องคือการเดินหน้าสู่กระบวนการพูดคุยสันติสุข เพราะปัญหาความขัดแย้งไม่สามารถแก้ไขได้ด้วยมาตรการด้านความมั่นคงเพียงอย่างเดียว แต่ปัญหาสำคัญคือความไม่ต่อเนื่องของกระบวนการ และการขาดเอกภาพทางความคิดภายในฝ่ายรัฐบาลเอง
ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ว่าเราไม่มีนโยบาย เพราะเรามีนโยบายอยู่แล้ว แต่ปัญหาคือนโยบายไม่เคยเดินต่อเนื่องนานพอที่จะเห็นผล ทุกครั้งที่มีการเปลี่ยนรัฐบาลก็เหมือนต้องกลับมาเริ่มต้นนับหนึ่งใหม่ ต่างคนต่างคิด ต่างคนต่างทำ ทำให้กระบวนการที่ควรจะเดินหน้าต่อเนื่องกลับสะดุดอยู่ตลอด
ตั้งข้อสังเกตว่า การบูรณาการระหว่างหน่วยงานที่เกี่ยวข้องยังไม่เข้มแข็งเพียงพอ แม้กระทั่งนายวันมูหะมัดนอร์ มะทา ในฐานะที่ปรึกษานายกรัฐมนตรีและนักการเมืองอาวุโสในพื้นที่ ก็เคยยอมรับว่าการบูรณาการยังมีข้อจำกัด ต่างหน่วยงานต่างดำเนินการ และอาจมีการประเมินสถานการณ์คลาดเคลื่อนอยู่บ้าง
ขณะเดียวกัน ภายในรัฐบาลเองก็ยังมีความเห็นที่สะท้อนถึงความจำเป็นในการทบทวนนโยบาย โดยเฉพาะนายสีหศักดิ์ พวงเกตุแก้ว รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ ที่เคยแสดงความกังวลต่อสถานการณ์ พร้อมระบุว่านโยบายชายแดนใต้จำเป็นต้องได้รับการทบทวนอย่างรอบด้าน สิ่งเหล่านี้สะท้อนว่าปัญหาไม่ได้อยู่เพียงการปฏิบัติงานของเจ้าหน้าที่ในพื้นที่ แต่ยังรวมถึงทิศทางและความเป็นเอกภาพในการกำหนดนโยบายของรัฐบาลด้วย
ดังนั้น สิ่งที่รัฐต้องเร่งดำเนินการไม่ใช่เพียงการเพิ่มมาตรการรักษาความปลอดภัยหลังเกิดเหตุ แต่ต้องสร้างกลไกให้นโยบายแก้ไขปัญหาจังหวัดชายแดนภาคใต้มีความต่อเนื่องข้ามรัฐบาล ไม่ว่าการเมืองจะเปลี่ยนแปลงไปอย่างไร กระบวนการแก้ไขปัญหาต้องไม่หยุดชะงักหรือกลับไปเริ่มต้นใหม่ทุกครั้ง
ส่วนกรณีที่นายวันมูหะมัดนอร์ระบุว่า กลุ่มผู้ก่อเหตุต้องการเพียงสร้างกระแสให้เป็นข่าวนั้นเห็นว่ามีส่วนเป็นไปได้ แต่การเป็นข่าวไม่น่าจะใช่เป้าหมายสุดท้าย หากแต่เป็นเครื่องมือในการส่งสัญญาณและสร้างอำนาจต่อรองมากกว่า อย่างไรก็ตาม เมื่อมีเด็กนักเรียนได้รับบาดเจ็บแล้ว สังคมก็ไม่อาจมองว่าเป็นเพียงการก่อเหตุเพื่อสร้างข่าวได้อีกต่อไป
สำหรับเป้าหมายของมาเลเซียที่ต้องการผลักดันให้การแก้ไขปัญหาความขัดแย้งชายแดนใต้เกิดความคืบหน้าจนสามารถยุติปัญหาได้ภายในรัฐบาลชุดปัจจุบันนั้น มองว่าเป็นเรื่องที่ทำได้ยากและไม่ง่ายอย่างที่คาดหวัง เนื่องจากความขัดแย้งมีความซับซ้อน ต้องอาศัยเวลา ความต่อเนื่องทางนโยบาย ความจริงใจของทุกฝ่าย และการสร้างความไว้วางใจให้เกิดขึ้นอย่างเป็นรูปธรรม
การพูดคุยอาจเป็นจุดเริ่มต้นที่สำคัญ แต่การจะยุติปัญหาได้จริง ไม่ใช่เพียงกำหนดกรอบเวลาแล้วทุกอย่างจะสำเร็จ สิ่งสำคัญคือต้องทำให้ทุกฝ่ายเชื่อมั่นในกระบวนการ และทำให้การพูดคุยเดินหน้าได้อย่างต่อเนื่อง ไม่สะดุดไปตามความเปลี่ยนแปลงทางการเมือง
ณรงค์ หัศนี
รองอธิการบดีฝ่ายการลงทุนและการจัดหารายได้ มหาวิทยาลัยฟาฏอนี
ผมอยากให้มองเหตุการณ์ครั้งนี้ลึกกว่าจำนวนจุดระเบิดหรือพื้นที่ที่ขยายออกไป เพราะสิ่งที่น่าตั้งคำถามคือ เหตุใดหลังจากรัฐดำเนินมาตรการความมั่นคงมาอย่างยาวนาน ยังมีผู้สามารถเตรียมการและก่อเหตุในหลายพื้นที่ได้
ผมมองว่าต้องแยกให้ออกระหว่างผู้ลงมือ ผู้สนับสนุน และผู้สั่งการ ซึ่งอาจไม่ใช่บุคคลกลุ่มเดียวกันทั้งหมด มีเสียงจากประชาชนในพื้นที่ คำถามว่าไม่ใช่เพียงว่าเป็นฝีมือ BRN หรือไม่ แต่ต้องถามว่าใครเป็นผู้ควบคุมปฏิบัติการจริง และมีหลักฐานใดเชื่อมโยงไปถึงผู้สั่งการ ถ้าเราไม่สามารถตอบคำถามเหล่านี้ได้ เราอาจจับกุมผู้ปฏิบัติการบางส่วน แต่ไม่สามารถยุติเครือข่ายความรุนแรงได้อย่างยั่งยืน
ผมไม่อยากอธิบายทุกเหตุการณ์ด้วยเรื่องการเจรจาสันติภาพเพียงอย่างเดียว เพราะยังมีปัจจัยอื่นที่ต้องตรวจสอบ ทั้งการเปลี่ยนแปลงทางการเมืองภายในประเทศ การปรับตัวของเครือข่ายความไม่สงบ และการแข่งขันกันกำหนดทิศทางกระบวนการสันติภาพ
เราต้องตั้งคำถามว่า หากเหตุการณ์นี้มีเป้าหมายทางการเมืองจริง ใครคือผู้รับสาร และผู้ก่อเหตุต้องการให้เกิดการเปลี่ยนแปลงอะไร
ที่สำคัญ การเกิดเหตุใกล้กับช่วงแต่งตั้งผู้อำนวยความสะดวกคนใหม่จากมาเลเซีย ไม่ได้พิสูจน์โดยตัวมันเองว่าเหตุการณ์ถูกสั่งการเพื่อกดดันการเจรจา ผมคิดว่าต้องตรวจสอบหลักฐานการเตรียมการล่วงหน้าและความเชื่อมโยงของแต่ละเหตุการณ์ก่อนสรุปแรงจูงใจ
สิ่งที่ผมห่วงไม่ใช่เฉพาะการขยายพื้นที่ความรุนแรง แต่เป็นการขยายพื้นที่ของความไม่มั่นใจทางเศรษฐกิจ เมื่อเกิดเหตุในสตูลและสงขลา ผลกระทบไม่ได้จำกัดอยู่เพียงบริเวณเสาไฟฟ้าที่ถูกทำลาย แต่ยังส่งผลต่อความรู้สึกปลอดภัยของประชาชน ผู้ประกอบการ และนักลงทุน
โดยเฉพาะพื้นที่เศรษฐกิจชายแดนที่ต้องพึ่งพาการเดินทาง การค้า การขนส่ง และความเชื่อมั่นระหว่างประเทศไทยกับมาเลเซีย แม้จะไม่มีเหตุรุนแรงเพิ่มขึ้น ความหวาดกลัวที่เกิดขึ้นก็อาจสร้างต้นทุนทางเศรษฐกิจต่อเนื่องได้ ดังนั้น เราต้องติดตามทั้งความเสี่ยงด้านความปลอดภัยและผลกระทบต่อเศรษฐกิจ ไม่ควรประเมินสถานการณ์จากจำนวนเหตุระเบิดเพียงอย่างเดียว
ผมอยากตั้งคำถามใหม่ว่า เราใช้ทรัพยากรจำนวนมากในการแก้ไขปัญหาชายแดนใต้ แต่เราเคยประเมินผลสัมฤทธิ์อย่างจริงจังหรือไม่ งบประมาณด้านความมั่นคงและการพัฒนาตลอดหลายปีที่ผ่านมา สร้างผลลัพธ์อะไรให้กับประชาชนบ้าง จำนวนเหตุรุนแรงลดลงอย่างยั่งยืนหรือไม่ ประชาชนเชื่อมั่นในกระบวนการยุติธรรมมากขึ้นหรือไม่ และคนรุ่นใหม่มีโอกาสทางเศรษฐกิจมากขึ้นเพียงใด ผมไม่ได้บอกว่ารัฐไม่มีผลงาน แต่เราต้องมีระบบประเมินที่เป็นอิสระและใช้ข้อมูลจริง ไม่ใช่วัดความสำเร็จจากจำนวนโครงการหรือจำนวนเงินที่ใช้ไป
การพัฒนาเศรษฐกิจเป็นสิ่งจำเป็น แต่ไม่ใช่สิ่งทดแทนความยุติธรรม สิทธิทางการเมือง และความไว้วางใจระหว่างรัฐกับประชาชน ผมคิดว่าการกล่าวหาเจ้าหน้าที่ว่าเกียร์ว่างอาจไม่เป็นธรรมต่อผู้ปฏิบัติงานจำนวนมากที่เสี่ยงชีวิตอยู่ในพื้นที่ แต่เหตุการณ์ครั้งนี้ควรนำไปสู่การตรวจสอบว่า ระบบการข่าว การประเมินความเสี่ยง และการป้องกันเหตุมีช่องว่างตรงไหน
ส่วนประเด็นการเมือง ผมคิดว่าเราไม่ควรปิดกั้นการตั้งคำถาม แต่ต้องแยกข้อสงสัยออกจากหลักฐานหากมีข้อกล่าวหาว่าความรุนแรงถูกใช้เพื่อเบี่ยงเบนความสนใจจากสถานการณ์ทางการเมืองในกรุงเทพฯ ก็ต้องตรวจสอบอย่างเป็นอิสระ ไม่ใช่สรุปจากจังหวะเวลาที่เกิดขึ้นใกล้เคียงกัน
สิ่งที่น่าสนใจคือ หากมีผู้ใช้ความรุนแรงเป็นเครื่องมือทางการเมืองจริง เราต้องค้นหาให้ได้ว่าเขาเข้าถึงเครือข่ายเหล่านี้อย่างไร มีความสัมพันธ์กับใคร และใครเป็นผู้ได้รับประโยชน์
ผมไม่ต้องการให้สังคมกล่าวหาฝ่ายใดโดยไม่มีหลักฐาน แต่ก็ไม่ต้องการให้การตรวจสอบหยุดอยู่ที่ผู้ลงมือระดับปฏิบัติการเท่านั้น
ผมเสนอให้รัฐบาลพิจารณาจัดตั้งกลไกประเมินยุทธศาสตร์การแก้ไขปัญหาชายแดนใต้อย่างเป็นอิสระ โดยมีผู้เชี่ยวชาญด้านความมั่นคง เศรษฐศาสตร์ กฎหมาย และภาคประชาชนเข้าร่วม
กลไกนี้ควรประเมินทั้งประสิทธิภาพการป้องกันเหตุ การใช้ทรัพยากรของรัฐ ผลกระทบต่อประชาชน และความคืบหน้าของกระบวนการสันติภาพ
อีกด้านหนึ่งต้องพัฒนาเศรษฐกิจที่ประชาชนมีส่วนเป็นเจ้าของ ไม่ใช่เพียงนำโครงการลงทุนจากภายนอกเข้ามาในพื้นที่
ผมอยากเห็นการสร้างงาน การพัฒนาเศรษฐกิจฮาลาล การค้าชายแดน และการส่งเสริมผู้ประกอบการท้องถิ่นควบคู่ไปกับกระบวนการสร้างความยุติธรรม เพราะสันติภาพจะยั่งยืนได้ก็ต่อเมื่อประชาชนรู้สึกว่าตนเองมีส่วนร่วมและได้รับประโยชน์จากอนาคตที่สงบสุข
ผมคิดว่าการเป็นข่าวอาจเป็นผลลัพธ์อย่างหนึ่งของการก่อเหตุ แต่ไม่ควรสรุปว่าเป็นวัตถุประสงค์ทั้งหมด
ในทางเศรษฐศาสตร์การเมือง ความรุนแรงอาจถูกใช้เพื่อสร้างอำนาจต่อรอง ทำให้ฝ่ายตรงข้ามต้องตอบสนอง หรือเปลี่ยนการรับรู้ของสาธารณชน แต่การจะทราบว่าผู้ก่อเหตุมีวัตถุประสงค์เช่นนั้นจริงหรือไม่ ต้องมีหลักฐานสนับสนุน
ผมอยากให้เปลี่ยนคำถามจาก ‘ผู้ก่อเหตุต้องการเป็นข่าวหรือไม่’ เป็น ‘เหตุการณ์นี้ต้องการให้ใครเปลี่ยนพฤติกรรมหรือการตัดสินใจ’ และไม่ว่าคำตอบจะเป็นอย่างไร การที่เด็กนักเรียนได้รับบาดเจ็บเป็นสิ่งที่ไม่อาจยอมรับได้
ผมคิดว่าความสำเร็จของกระบวนการสันติภาพไม่ควรวัดเพียงว่ามีการลงนามข้อตกลงภายในรัฐบาลชุดใด แต่ต้องดูว่าข้อตกลงนั้นสามารถลดความรุนแรงได้จริงหรือไม่ มีผู้รับผิดชอบในการปฏิบัติหรือไม่ และประชาชนยอมรับมากน้อยเพียงใด
มาเลเซียมีบทบาทสำคัญในฐานะผู้อำนวยความสะดวก แต่ความสำเร็จต้องอาศัยความร่วมมือและความรับผิดชอบของคู่เจรจา รวมถึงการมีส่วนร่วมของประชาชนในพื้นที่
ผมเสนอให้เริ่มจากเป้าหมายที่ตรวจสอบได้ เช่น ข้อตกลงคุ้มครองพลเรือน การลดเหตุรุนแรง และกลไกติดตามผลร่วมกัน หากทำสิ่งเหล่านี้ได้ ก็จะเป็นความก้าวหน้าที่มีความหมาย แม้ยังไม่สามารถประกาศยุติความขัดแย้งทั้งหมดได้ภายในเวลาที่กำหนด
ผมอยากให้รัฐบาลมองความไม่สงบชายแดนใต้เป็นปัญหาการพัฒนาประเทศที่เชื่อมโยงทั้งความมั่นคง การเมือง เศรษฐกิจ และความยุติธรรม ตลอดเวลาที่ผ่านมา เรามักถามว่ารัฐจะควบคุมสถานการณ์ได้อย่างไร แต่ผมอยากให้ถามเพิ่มเติมว่าประชาชนจะมีชีวิตที่มั่นคงและมีอนาคตที่ดีขึ้นได้อย่างไร
การไม่มีเหตุระเบิดเป็นเรื่องสำคัญ แต่ยังไม่เพียงพอที่จะเรียกว่าสันติภาพ
เราต้องสร้างสังคมที่ประชาชนไม่ต้องอยู่กับความหวาดกลัว มีโอกาสทางเศรษฐกิจ ได้รับความยุติธรรม และสามารถมีส่วนร่วมกำหนดอนาคตของพื้นที่ได้อย่างแท้จริง
ท้ายที่สุด ผมอยากฝากคำถามถึงทุกฝ่ายว่า เราจะยังใช้ทรัพยากรเพื่อบริหารจัดการความขัดแย้งไปอีกนานเท่าใด หรือถึงเวลาแล้วที่เราจะลงทุนอย่างจริงจังกับการสร้างสันติภาพที่ยั่งยืน
ประโยคหลักสำหรับการข่าว โจทย์สำคัญของวันนี้ไม่ใช่เพียงว่าใครเป็นผู้วางระเบิด แต่ต้องตอบให้ได้ด้วยว่า ใครเป็นผู้สั่งการ มีวัตถุประสงค์อะไร และเหตุใดความรุนแรงจึงยังถูกใช้เป็นเครื่องมือทางการเมืองในพื้นที่ชายแดนใต้ ถ้าความรุนแรงในชายแดนใต้สามารถถูกนำไปใช้เป็นเครื่องมือสร้างอำนาจต่อรองทางการเมืองได้ เราต้องตรวจสอบว่าใครมีความสามารถในการสั่งการ ใครได้รับประโยชน์ และระบบตรวจสอบของรัฐมีความเป็นอิสระเพียงพอหรือไม่
