ท่ามกลางวิกฤตความเปลี่ยนแปลงของโลกที่ไม่หยุดยั้ง ทั้งสภาพอากาศผันผวน ปัญหาสิ่งแวดล้อม และความท้าทายทางเศรษฐกิจ การออกแบบเมืองในปัจจุบันไม่ใช่เรื่องของการหลีกเลี่ยงวิกฤตเพียงอย่างเดียว แต่คือการสร้าง “เมืองยืดหยุ่น” ที่พร้อมปรับตัวรับกับทุกสถานการณ์
ในงาน Sustainability Expo 2026 เวทีเสวนา SX TALK STAGE หัวข้อ “ถอดรหัส 3 โมเดล เมืองปรับตัวเก่ง ที่ไม่กลัววิกฤต” ดำเนินรายการโดย ชุตยาเวศ สินธุพันธุ์ ได้ชวนผู้ขับเคลื่อนเมืองจาก 3 บริบทมาสะท้อนบทเรียนสำคัญร่วมกัน ข้อสรุปเบื้องต้นที่น่าสนใจคือ เมืองที่ปรับตัวเก่งอาจไม่จำเป็นต้องเป็นเมืองที่มีเทคโนโลยีล้ำสมัยที่สุด หรือได้รับงบประมาณมหาศาลที่สุด หากแต่คือเมืองที่สามารถออกแบบระบบเปิด ให้ทุกภาคส่วนเข้ามามีส่วนร่วมในการแก้ปัญหาและร่วมกันกำหนดอนาคตของเมืองตนเอง
“กรุงเทพมหานคร” โมเดลภาครัฐ เปิดพื้นที่ให้ประชาชนร่วมออกแบบเมือง
ในฐานะเมืองหลวงขนาดใหญ่ พรพรหม วิกิตเศรษฐ์ รองผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร ได้สะท้อนมุมมองว่าวิกฤตสิ่งแวดล้อมหลักที่กรุงเทพฯ กำลังเผชิญ ทั้งปัญหาฝุ่น PM 2.5 และปริมาณขยะที่สูงเกิน 9,000 ตันต่อวัน แท้จริงแล้วมาจากพฤติกรรมของมนุษย์เป็นหลัก การแก้ปัญหาจึงต้องร่วมมือกันทั้งภาครัฐ ภาคเอกชน และภาคประชาชน
ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือนโยบาย “บ้านนี้ไม่เทรวม” ซึ่ง กทม. ได้เปลี่ยนจากการขอความร่วมมือ มาเป็นการสร้างแรงจูงใจ หากบ้านไหนแยกขยะ จะได้ลดค่าธรรมเนียมเก็บขยะจาก 60 บาทเหลือ 20 บาท หรือในกลุ่มห้างสรรพสินค้าใช้ระบบ Pay-as-you-throw ทิ้งมากจ่ายมาก หากแยกหรือลดปริมาณขยะก็จะจ่ายน้อยลง สะท้อนถึงความเอาจริงเรื่องการคัดแยกขยะและอยากให้ประชาชนมีส่วนร่วม
ในมิติของการบริหารจัดการ กทม. นำแนวทาง Tight-Loose-Tight ของผู้ว่าฯ ชัชชาติ สิทธิพันธุ์ มาใช้ โดยใน Tight แรกจะกำหนดเป้าหมาย KPI ที่ชัดเจนว่าสิ่งที่อยากเห็นคืออะไร จากนั้นในระดับกลางแบบ Loose จะเปิดพื้นที่ให้ผู้อำนวยการเขตทั้ง 50 เขต ใช้จินตนาการและประสบการณ์บริหารจัดการให้เกิดผลสำเร็จตามบริบทพื้นที่ แล้ว Tight สุดท้ายจึงกลับมาคุมว่าถูกต้องตาม KPI หรือไม่
นอกจากนี้ยังเปิดให้ประชาชนมีส่วนร่วมในการพัฒนาเขตของตัวเอง ผ่านการแจ้งปัญหาผ่านแพลตฟอร์ม ทราฟฟี่ ฟองดูว์ (Traffy Fondue) เช่น รถควันดำ ไซต์ก่อสร้างที่น่าสงสัย รวมถึงโครงการ “สวน 15 นาที” ที่ใช้วิธีดึงประชาชนในพื้นที่รอบข้างเข้ามาร่วมออกแบบตั้งแต่การคิดชื่อและการตั้งโจทย์การใช้งาน ซึ่งช่วยสร้างความรู้สึกเป็นเจ้าของร่วม และทำให้ชุมชนเต็มใจเข้ามาดูแลรักษาพื้นที่สวนด้วยตนเอง
“ขอนแก่น” โมเดลภาคเอกชน สร้างกลไกใหม่ ระดมทุนพัฒนาเมือง
เมื่อข้ามมาดูฝั่งภาคเอกชน สุรเดช ทวีแสงสกุลไทย ผู้ร่วมก่อตั้ง บริษัท ขอนแก่นพัฒนาเมือง (KKTT) จำกัด สะท้อนปัญหาว่าระบบงบประมาณของประเทศไทยมักกระจุกตัวอยู่ที่กรุงเทพฯ และปริมณฑล ภาคเอกชนในขอนแก่นจึงไม่รอพึ่งพางบประมาณภาครัฐเพียงอย่างเดียว แต่รวมตัวกันตั้ง KKTT เพื่อริเริ่มการพัฒนาเมืองด้วยตัวเอง โดยมีเป้าหมายสำคัญ 3 ประการ คือ ลดความยากจน ลดความเหลื่อมล้ำ และสร้างความโปร่งใส
ขอนแก่นได้ศึกษาโครงสร้างจากกรุงเทพธนาคม และนำมาเป็นต้นแบบในการจัดตั้งนิติบุคคลเฉพาะกิจ หรือ SPV (Special Purpose Vehicle) เพื่อเป็นกลไกขับเคลื่อนโครงการพัฒนาเมือง โดยมีบริษัทที่จัดตั้งขึ้นเป็นเจ้าของโครงการ
หนึ่งในแนวคิดสำคัญคือการนำกลไกตลาดทุนมาเป็นเครื่องมือกระจายผลประโยชน์สู่ประชาชน ผ่านการจัดตั้ง “กองทุนผู้มีรายได้น้อย” เพื่อเข้าถือหุ้นในสัดส่วน 11% ภายในบริษัท สำหรับประชาชนผู้ถือบัตรสวัสดิการแห่งรัฐราว 46,000 คนในขอนแก่น โดยเปิดโอกาสให้สะสมเงินและรับผลตอบแทน ซึ่งคาดว่าจะช่วยให้มีเงินก้อนสำหรับปลดหนี้นอกระบบ ลดภาระดอกเบี้ย และสร้างกำลังซื้อกลับคืนสู่ท้องถิ่น
“ลำพูน” โมเดลภาคประชาชน ใช้พลังสร้างสรรค์ ฟื้นเมืองเล็กให้กลับมามีชีวิต
เมืองขนาดเล็กที่มีบริบทเฉพาะอย่างลำพูน ไชยยง รัตนอังกูร ผู้ร่วมก่อตั้งกลุ่ม Lamphun City Lab ได้เล่าถึงความท้าทายของเมืองที่มีข้อจำกัดทั้งอำนาจและงบประมาณ อีกทั้งยังต้องรับมือกับโครงสร้างประชากรผู้สูงอายุที่มีสัดส่วนสูงถึง 38% ประกอบกับการย้ายออกของคนรุ่นใหม่เพื่อไปทำงานต่างถิ่น อย่างไรก็ดี ลำพูนได้พิสูจน์ให้เห็นว่าพลังของกลุ่มคนและนักสร้างสรรค์ท้องถิ่นสามารถกลายเป็นเครื่องมือฟื้นฟูเมืองได้อย่างมีประสิทธิภาพ
โดยยกตัวอย่างการทำงานของกลุ่ม Lamphun City Lab ที่ได้ปรับเปลี่ยนงานเทศกาลเดิมให้กลายเป็นเครื่องมือในการพัฒนาเมือง เช่น การสอดแทรกความตระหนักรู้เรื่องคุณภาพน้ำลงในเทศกาลลอยกระทง หรือการจัดเทศกาลชวนคนมาตกแต่งบ้าน สร้างโอกาสใหม่ให้กับพื้นที่รกร้าง ผลจากวันนั้นพบว่าจากบ้านร้าง 100 กว่าแห่งกลายมาเป็นซอยที่มีชีวิต งบเทศกาลครั้งนั้นได้สร้างผลกระทบทางเศรษฐกิจและสังคมต่อเนื่องมายาวนานถึง 4 ปี
สำหรับการดึงคนกลับบ้าน ไชยยงเล่าว่าจุดเปลี่ยนเริ่มเกิดขึ้นช่วงเกิดโควิดบวกกับเทคโนโลยีที่พัฒนาขึ้น ทำให้คนกลุ่มแรกที่เรียกว่า Self-establishment เริ่มย้ายกลับบ้านก่อน เพราะมีศักยภาพมากพอโดยไม่จำเป็นต้องอยู่ในเมืองใหญ่ ปัจจุบันในเมืองมีคนกลุ่มนี้มากขึ้นเรื่อยๆ โดยสิ่งหนึ่งที่จะทำให้การกลับบ้านในอนาคตมีความเป็นไปได้มากขึ้น เนื่องจากสิ่งที่โลกต้องการไม่ได้อยู่ในเมืองใหญ่ เช่น อากาศสะอาด อาหารปลอดภัย คุณภาพชีวิต ความยั่งยืน ซึ่งเป็นสิ่งที่มีอยู่ในเมืองเล็ก อย่างไรก็ตาม คนที่จะย้ายกลับมาต้องมองเห็นโอกาส และสร้าง Business Model จากโอกาสในอนาคตให้ได้ หากยังไม่เห็นโอกาสต้องสะสมทุนให้พร้อมก่อนถึงค่อยย้ายกลับ
บทเรียนจากทั้ง 3 โมเดลเมือง แสดงให้เห็นว่า “เมืองที่ปรับตัวเก่ง” ไม่ได้มีสูตรสำเร็จเพียงรูปแบบเดียว แต่ละเมืองต่างเลือกใช้จุดแข็งและบริบทของตนเองเป็นตัวตั้ง ท้ายที่สุดแล้ว หัวใจสำคัญของการสร้างความพร้อมรับมือวิกฤต จึงอยู่ที่การสร้างระบบการทำงานที่เปิดกว้างและยืดหยุ่น เพื่อให้ทุกภาคส่วนสามารถเรียนรู้ ปรับตัว และลงมือสร้างอนาคตของเมืองไปด้วยกัน
