โคราช ฟื้นบ้านพักอดีตเจ้าเมืองคนสุดท้าย ผู้ริเริ่มสร้างอนุสาวรีย์ย่าโม บูรณะหลุมหลบภัยสงครามโลกครั้งที่ 2 เป็นแหล่งเรียนรู้ประวัติศาสตร์ท้องถิ่น
เมื่อวันที่ 10 พฤศจิกายน ที่ “เรือนพระยากำธรพายัพทิศ” (ดิศ อินทโสฬส ณ ราชสีมา) บ้านพัก อดีต ผวจ.นครราชสีมา ลำดับที่ 14 ( 2 พฤศจิกายน 2476 – 1 มีนาคม 2479) ตั้งอยู่ บ้านเลขที่ 379 ถ.อัษฎางค์ ต.ในเมือง อ.เมือง จ.นครราชสีมา
นายธวัชชัย จึงจรรยา รองนายกเทศมนตรีนคร (ทน.) นครราชสีมา เป็นประธานในพิธีเปิดโครงการศึกษาประวัติศาสตร์ สถาปัตยกรรมและแนวทางการจัดพื้นที่เรียนรู้ “เรือนพระยากำธร” โดยมีนักศึกษาคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์และศิลปกรรมสร้างสรรค์ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลอีสาน (มทร.อีสาน) ,มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา มหาวิทยาลัยวงษ์ชวลิตกุลนครราชสีมา และภาคีเครือข่ายอนุรักษ์เมืองโคราช ร่วมกิจกรรมรับฟังผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.สุดจิต เศวตจินดา ผู้ก่อตั้ง VERNADOC Thailand (Vernacular Architecture Documentation) และทีมวิทยากรสร้างการรับรู้ทำความเข้าใจแนวทางการลงพื้นที่สำรวจบ้านไม้เก่า 2 ชั้น และบ้านเก่า 2 ชั้นกึ่งไม้กึ่งปูน มีโรงครัวชั้นเดียวอยู่ด้านข้าง ซึ่งเป็นงานช่างไม้โบราณ งานสลัก ลายฉลุและชิ้นส่วนไม้สักทองดั้งเดิมที่ชำรุดทรุดโทรมรวมทั้งงานก่อสร้างถาวรวัตถุ
หลุมหลบภัยส่วนบุคคล สร้างไว้ภายในบริเวณบ้าน ช่วงสมัยสงครามโลกครั้งที่ 2 พ.ศ.2478-2488 รูปแบบขุดเป็นห้องสี่เหลี่ยมผืนผ้า ขนาด 2.00 * 2.50 เมตร ความลึกประมาณ 2.4 เมตร มีประตูทางเข้าสองฝั่งเยื้องกัน ภายในมีบันไดกว้างประมาณ 60-70 เซนติเมตร ตัวหลังคาเป็นคอนกรีตเสริมเหล็กรูปสามเหลี่ยมทรงปั้นหยา มีท่อระบายอากาศ 2 ด้าน วัสดุและโครงสร้างพื้นด้านล่างและผนังทุกด้านเป็นผนังดินก่ออิฐฉาบปูน ความหนา 40 เซนติเมตร ขนาดความจุประมาณ 20 คน สันนิษฐานสร้างโดยทหารช่างของเมืองนครราชสีมาในสมัยนั้น
รศ.ดร.สุดจิต เปิดเผยว่า ภารกิจของ VERNADOC Thailand ตระเวนลงพื้นที่สำรวจและบันทึกภาพสถาปัตยกรรมพื้นถิ่น เพื่อเก็บรักษาข้อมูลได้อย่างถูกต้องและครบทุกมิติประวัติศาสตร์และสังคม รวมทั้งสร้างแรงบันดาลใจให้เยาวชนและภาคีเครือข่ายให้มีส่วนร่วมการอนุรักษ์ผ่านการเรียนการสอนค่ายเทรนนิ่งด้านสถาปัตยกรรม โดยบันทึกอาคารที่ต้องการความช่วยเหลือ จากนั้นได้สร้างข้อมูลสำหรับการพัฒนาซ่อมแซมอาคาร วางแผนประเมินกายภาพ จัดทำแบบเขียนสถาปัตยกรรมของอาคารในห้องปฏิบัติการ สิ่งสำคัญเจ้าของบ้านต้องสะสมรวบรวมข้อมูลประวัติศาสตร์ เพื่อจัดเสนอพื้นที่เรียนรู้แบ่งประโยชน์การใช้งานเป็นสัดส่วนสอดคล้องกับคุณค่าเดิม ส่วนการยกระดับเป็นแหล่งเรียนรู้และเป็นต้นแบบในการฟื้นฟูอาคารโบราณสถาน เพื่อขับเคลื่อนเศรษฐกิจสร้างสรรค์ในย่านเมืองเก่า ต้องผ่านขั้นตอนการพูดคุยกันหลายหน่วยงาน เพื่อจัดหาหางบดำเนินตามกระบวนการ
นายอิทธิพล คัมภิรานนท์ อายุ 55 ปี ประธานภาคีอนุรักษ์เมืองโคราชและเลขานุการชมรมผู้สืบสกุล ณ ราชสีมา เปิดเผยว่า บ้านไม้เก่า 2 ชั้นหลังนี้ เคยเป็นบ้านพักของพระยากำธรพายัพทิศ อดีตเจ้าเมืองคนสุดท้าย ก่อนมีการเปลี่ยนการปกครองในยุคหลัง พ.ศ.2475 มาเป็นระบบประชาธิปไตย ตามพระราชบัญญัติระเบียบบริหารแห่งราชอาณาจักรสยาม พ.ศ.2476 รัฐบาลประกาศยุบมณฑลหัวเมืองให้เป็นจังหวัดและจัดระเบียบราชการบริหารส่วนภูมิภาค ออกเป็นจังหวัดและอำเภอ จึงยกเลิกตำแหน่งเจ้าเมือง มาเป็น ผวจ.ในเวลาต่อมา พระยากำธร ได้ริเริ่มสร้างอนุสาวรีย์ท้าวสุรนารี (ย่าโม) ในปี 2476 โดยร่วมกับพันเอก พระเริงรุกปัจจามิตร (ทอง รักสงบ) ผู้บังคับการมณฑลทหารบกที่ 3 และชาวโคราช ซึ่งมี ศาสตราจารย์ ศิลป์ พีระศรี เป็นผู้ออกแบบ
ปัจจุบันบ้านหลังนี้มีอายุกว่า 80 ปี ตนและครอบครัวเคยใช้ชีวิต จนเติบโตไปศึกษาและทำงานที่อื่น จึงได้ปิดบ้านปล่อยทิ้งไว้ 35 ปี ไม่ได้บำรุงรักษาทำให้เสื่อมโทรมตามกาลเวลา ทั้งนี้ต้องการนำประวัติเจ้าเมืองนครราชสีมา คนสุดท้าย มารวบรวมให้คนรุ่นหลังได้ศึกษาเรียนรู้เรื่องราวหรือสิ่งของต่าง ๆ ในอดีตที่เชื่อมโยงไทม์ไลน์ประวัติเมืองนครราชสีมา มาบูรณะฟื้นฟูให้เป็น “พิพิธภัณฑ์บ้านเจ้าเมืองนครราชสีมา พระยากำธรพายัพทิศ” แหล่งเรียนรู้ประวัติศาสตร์ท้องถิ่นต่อไป
