สารหนูแม่น้ำสายลด แต่ยังเกินมาตรฐาน นักวิชาการ มฟล. จี้กระทรวงเกษตรฯ แก้ 6 ข้อรับมือสารพิษ
เมื่อวันที่ 16 พฤศจิกายน ผู้สื่อข่าวรายงานสถานการณ์การปนเปื้อนสารพิษ โดยเฉพาะโลหะหนักประเภทสารหนูและตะกั่ว ในแม่น้ำพื้นที่ภาคเหนือ โดยเฉพาะในแม่น้ำสาย อ.แม่สาย จ.เชียงราย สร้างผลกระทบผลิตน้ำประปาและสร้างความกังวลต่อทั้งประชาชน เครือข่ายภาคประชาชน องค์กรพัฒนาเอกชนและหน่วยงานภาครัฐในพื้นที่เป็นอย่างมากนั้น ล่าสุดภายหลังจากได้เกิดฝนตกในรอบสัปดาห์ที่ผ่านมา ส่งทำให้ปริมาณน้ำสายเพิ่มขึ้น และมีความใสเพิ่มขึ้นเล็กน้อย แต่สภาพน้ำยังคงมีสีขุ่นเข้ม ออกเป็นสีชาตลอดสาย ซึ่งประชาชนในพื้นที่ยังไม่กล้าที่จะใช้ประโยชน์จากลำน้ำสายทั้งการทำการเกษตรและนำมาใช้เพื่อการอุปโภคบริโภคในครัวเรือน
นายอาวีระ ภัคมาตร์ ผู้อำนวยการสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษ(สคพ.)ที่ 1 ได้รายงานถึงสถานการณ์ผลตรวจค่าสารหนูในแม่น้ำสายล่าสุดพบว่ามีค่าสารหนูเพียงประมาณ 0.03 มิลลิกรัมต่อลิตร แต่ก็ยังเกินค่ามาตรฐานที่กำหนดไว้ 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร ทั้งนี้กรมควบคุมมลพิษเก็บตัวอย่างน้ำมาตรวจสอบอย่างต่อเนื่อง โดยแม่น้ำกกมีการตรวจแล้ว 23 ครั้ง ส่วนแม่น้ำสายเพิ่งตรวจมาได้ประมาณ 8-9 ครั้ง ส่วนที่ภาคส่วนกังวลต่างๆมีความกังวลเป็นผลตรวจครั้งที่ 22 ในช่วงประมาณเดือนสิงหาคม พบสารหนูสูงถึง 0.28 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือเกินค่ามาตรฐาน 28 เท่า แต่เมื่อเข้าสู่เดือนกันยายน ผลตรวจอย่างเป็นทางการพบว่าคุณภาพน้ำกลับมาอยู่ที่ประมาณ 0.02-0.03 มิลลิกรัมต่อลิตร เท่านั้น อาจมีบางช่วงที่น้ำสายมีความขุ่นสูงทำให้ค่าสารหนูสูงไปด้วย กระทบต่อการผลิตประปาแต่ก็ช่วงระยะเวลาสั้นๆก็กลับมาสู่ภาวะปกติ

นายทองคำ อินพรหม ประธานกลุ่มผู้ใช้น้ำอำเภอแม่สาย กล่าวว่า ชาวบ้านยังมีความกังวลต่อสารพิษในแม่น้ำสาย แม้การตรวจสารหนูในน้ำประปา การตรวจในพืชและข้าวจะอยู่ในเกณฑ์ที่ไม่มีผลกระทบ หรือเป็นอันตรายการ แต่ชาวบ้านหรือเกษตรก็ยังรู้สึกกังวล โดยเฉพาะผลระทบที่อาจเกิดขึ้นได้ในระยะยาว ว่าจะเกิดการสะสมของสารพิษหรือไม่ และจะเกิดความกังวลต่อผู้บริโภคหรือไม่ จึงอยากให้หน่วยงานรัฐตรวจสอบผลผลิตก่อนจำหน่ายและประกาศผลอย่างโปร่งใส เพื่อสร้างความมั่นใจแก่ผู้รับซื้อและรับประกันความปลอดภัยต่อผู้บริโภค แม้ปัจจุบันยังไม่มีผู้รับซื้อปฏิเสธผลผลิตจากอำเภอแม่สาย เนื่องจากผลตรวจข้าวเบื้องต้นยังอยู่ในเกณฑ์ปลอดภัย แต่หากผู้ซื้อไม่ไว้ใจจนไม่กล้ารับซื้อเกษตรกรไม่สามารถจำหน่ายผลผลิตได้จะส่งผลกระทบต่อเศรษฐกิจแม่สายและจังหวัดเชียงรายได้
ด้านนางสาวกัลยา บุญสง่า ผู้อำนวยการศูนย์วิจัยข้าวเชียงราย กล่าวถึงข้อกังวลของชาวบ้านว่า แม้ประชาชนอาจเกิดความตื่นตระหนกจากข้อมูลการตรวจพบสารหนู แต่หลักฐานทางวิทยาศาสตร์จากผลวิเคราะห์ตัวอย่างที่ศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทย์สรุปมา ยืนยันได้ว่าข้าวจากพื้นที่ดังกล่าวยังคงปลอดภัยสำหรับการบริโภค ทั้งนี้นับแต่เกิดการตรวจพบสารพิษในปี 2567-2568 ทางภาครัฐมีการเก็บตัวอย่างข้าวจากแปลงนาในลุ่มน้ำแม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำรวก ซึ่งเป็นแม่น้ำสายหลักที่ใช้ในการเกษตรมาตรวจสอบตลอด ส่วนผลการตรวจในปี 2569 ยังอยู่ระหว่างรอรายงานผลอย่างเป็นทางการ และมีแผนดำเนินการตรวจติดตามต่อเนื่องในปี 2570
นางสาวกัลยา กล่าวว่า ตามมาตรฐานโคเด็กซ์กำหนดให้ปริมาณสูงสุดของสารหนูอนินทรีย์ในข้าวขัดสีไว้ที่ 0.15 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม และข้าวกล้อง 0.35 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม ส่วนค่ามาตรฐานของกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์กำหนดไว้ไม่เกิน 0.02 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม ซึ่งผลตรวจสารหนูในปัจจุบัน เป็นค่าสารหนูรวม ไม่ใช่สารหนูอนินทรีย์ โดยกระบวนการวิเคราะห์จะตรวจปริมาณสารหนูรวมก่อน หากพบว่าค่าสารหนูรวมเกินมาตรฐาน จึงนำตัวอย่างดังกล่าวไปวิเคราะห์เพิ่มเติมว่าเป็นสารหนูอนินทรีย์หรือสารหนูอินทรีย์

ขณะที่นายสืบสกุล กิจนุกร นักวิชาการสาขาวิชาการพัฒนาระหว่างประเทศ มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง กล่าวว่าตนในฐานะที่เป็นกรรมการระดับจังหวัด และรับรู้การทำงานของหน่วยงานภาครัฐในการรับมือปัญหาแม่น้ำกกสายรวกโขงปนเปื้อนข้ามพรมแดนมาโดยตลอด ตนเห็นว่ากระทรวงเกษตรและสหกรณ์ซึ่งเป็นหน่วยงานหลักที่มีอำนาจหน้าที่ในการแก้ไขปัญหาผลกระทบภาคเกษตรโดยตรง มีจุดอ่อนที่ต้องปรับปรุงเป็นการด่วนที่สุด โดยกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ขาด 5 นโยบายและแผนทำงาน ดังนี้ 1) การตรวจสอบและเฝ้าระวังการปนเปื้อนในภาคเกษตร (ดินเพาะปลูก น้ำการเกษตร ผลผลิต และสัตว์น้ำ) 2) การเยียวยาชดเชยเกษตรกรผู้ได้รับผลกระทบ 3) การฟื้นฟูดินปนเปื้อน 4) การจัดหาแหล่งน้ำทดแทนแม่น้ำปนเปื้อน 5) การจัดสรรงบประมาณดำเนินการ 2. หน่วยงานในสังกัดทำงานแบบไร้เป้าหมายที่ชัดเจน สืบเนื่องจากการขาดนโยบายและแผนการทำงานจากกระทรวง ส่งผลให้การตรวจหน่วยงานระดับกรมได้แก่ กรมพัฒนาที่ดิน กรมชลประทาน และกรมวิชาการเกษตรที่มีภารกิจตรวจสอบและเฝ้าระวังการปนเปื้อนในน้ำการเกษตร ดินเพาะปลูก และผลผลิต ยังขาดเป้าหมายที่ชัดเจนว่าต้องการตรวจสอบการปนเปื้อนเพื่อให้เกิดการปรับปรุง เปลี่ยนแปลง และแก้ไขปัญหาผลกระทบในภาคเกษตรอย่างไร รวมถึงขาดการบูรณาการทำงานร่วมกันระหว่างหน่วยงานระดับกรมและเจ้าหน้าที่ในระดับปฏิบัติประจำพื้นที่
3. ขาดศูนย์ตรวจสารโลหะหนักประจำจังหวัด การตรวจตัวอย่างดินเพาะปลูก น้ำการเกษตร ผลผลิตการเกษตร ต้องส่งไปยังห้องปฏิบัติการทางวิทยาศาสตร์ที่ผ่านการรับรองมาตรฐานในส่วนกลางทั้งหมด ใช้ระยะเวลายาวนาน 1 – 2 เดือน และต้องผ่านการเห็นชอบจากอธิบดีผู้รับผิดชอบก่อนที่หน่วยงานระดับจังหวัดจะได้รับข้อมูลยืนยันผลการตรวจ ส่งผลให้หน่วยงานตัดสินใจระดับจังหวัดได้รับข้อมูลย้อนหลัง และเกษตรกรก็ทำการเก็บเกี่ยวผลผลิตการเกษตรจำหน่ายผลผลิตออกสู่ท้องตลาดไปแล้ว 4. ขาดการบูรณาการข้อมูลผลการตรวจระหว่างหน่วยงาน เนื่องจากมีหลายหน่วยงานในกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ที่ทำการตรวจสอบและเฝ้าระวังการปนเปื้อน แต่ยังขาดการส่งต่อและเชื่อมโยงข้อมูลระหว่างกัน จึงทำให้งานมีความซ้ำซ้อนและขาดเอกภาพ
5. ขาดการเปิดเผยข้อมูลต่อประชาชนอย่างโปร่งใส ผลการตรวจเฝ้าระวังของหน่วยงานมักถูกจัดชั้นความลับเอาไว้เฉพาะหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเท่านั้น แต่ขาดการเปิดเผยข้อมูลให้ประชาชนรับทราบและเข้าใจอย่างตรงไปตรงมา ส่งผลให้ประชาชนขาดความเชื่อมั่นในการทำงานของหน่วยงาน และ 6.เจ้าหน้าที่ระดับปฏิบัติงานขาดงบประมาณดำเนินการ ในทุกเดือนเจ้าหน้าที่ของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ต้องเก็บตัวอย่างผลผลิตการเกษตรส่งตรวจ โดยได้รับงบประมาณสนับสนุนการตรวจจากศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทย์ที่1/1 กระทรวงสาธารณสุข แต่เนื่องจากกระทรวงเกษตรขาดงบประมาณดำเนินการโดยตรง ส่งผลให้เจ้าหน้าที่ในพื้นที่ต้องแบกรับภาระค่าใช้จ่ายในการเก็บตัวอย่างเอง มีรายงานจากเจ้าหน้าที่ว่า ค่าเดินทางไปเก็บตัวอย่าง และขอซื้อผลผลิตส่งตรวจก็ต้องใช้เงินส่วนตัวของเจ้าหน้าที่
ส่วนความกังวลเรื่องของแม่น้ำกกปนเปื้อนสารพิษ ทาง นายทวีชัย โค้วตระกูล ผู้อำนวยการโครงการชลประทานเชียงราย กล่าวว่าภาครัฐมีแผนจัดโครงการย้ายแหล่งน้ำดิบจากแม่น้ำกกมายังแม่น้ำลาว เพื่อสร้างความมั่นคงด้านน้ำประปาและเพิ่มความเชื่อมั่นให้แก่ประชาชน โดยมีวงเงินลงทุนรวม 2,248.088 ล้านบาท ประกอบด้วยการก่อสร้างสถานีผลิตน้ำแห่งใหม่บริเวณแม่ลาว กำลังการผลิต 4,000 ลูกบาศก์เมตรต่อชั่วโมง พร้อมระบบท่อส่งน้ำและสถานีจ่ายน้ำ ครอบคลุมพื้นที่ให้บริการ 24 องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ใน 4 อำเภอ ได้แก่ อำเภอเมืองเชียงราย อำเภอแม่ลาว อำเภอเวียงชัย และอำเภอพาน รองรับผู้ใช้น้ำประมาณ 80,000 ราย รวมถึงรองรับการขยายตัวของชุมชนเมืองและพื้นที่เศรษฐกิจในอนาคต ล่าสุดทาง โครงการได้ผ่านความเห็นชอบจากคณะกรรมการทรัพยากรน้ำแห่งชาติแล้ว โดยการประปาส่วนภูมิภาคมีแผนเริ่มก่อสร้างสถานีผลิตน้ำแม่ลาวแห่งใหม่ในปี 2570 และคาดว่าจะดำเนินการแล้วเสร็จในปี 2572

นายทวีชัยกล่าวถึงข้อกังวลของประชาชนเกี่ยวกับปริมาณน้ำอุปโภคบริโภคและน้ำเพื่อการเกษตร หลังการประปาส่วนภูมิภาค (กปภ.) ย้ายแหล่งน้ำดิบสำหรับผลิตน้ำประปาของ กปภ.สาขาเชียงราย จากแม่น้ำกกไปยังแม่น้ำลาว บริเวณฝายแม่ลาว ว่า การดำเนินการดังกล่าวส่งผลกระทบต่อการใช้น้ำของประชาชนและเกษตรกรในพื้นที่เดิมค่อนข้างน้อยมาก เนื่องจากปริมาณน้ำที่ใช้ในการผลิตน้ำประปาเปรียบเทียบกับปริมาณน้ำที่ใช้ประโยชน์จากระบบส่งน้ำ พบว่าปริมาณน้ำที่นำไปใช้ผลิตน้ำประปามีสัดส่วนไม่ถึงร้อยละ 5 ของปริมาณน้ำในระบบ จึงไม่ส่งผลกระทบต่อการบริหารจัดการน้ำเพื่อการเกษตรและการใช้น้ำอุปโภคบริโภคของประชาชน
นายทวีชัย กล่าวว่าสำหรับปริมาณการใช้น้ำประปาในเขตเมืองเชียงรายปัจจุบันอยู่ที่ประมาณ 40,000–50,000 ลูกบาศก์เมตรต่อวัน และในอนาคตคาดว่าจะเพิ่มขึ้นแต่ไม่เกิน 100,000 ลูกบาศก์เมตรต่อวัน หรือประมาณ 3 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อเดือน โดยในช่วงฤดูฝนแม่น้ำลาวมีปริมาณน้ำค่อนข้างมาก จึงไม่ส่งผลกระทบต่อแผนบริหารจัดการน้ำหลักของชลประทาน อย่างไรก็ตาม ในช่วงฤดูแล้งซึ่งมีระยะเวลาประมาณ 3–4 เดือน และปริมาณน้ำในแม่น้ำลาวลดลง จะมีการวางแผนผันน้ำจากอ่างเก็บน้ำแม่สรวยหรืออ่างเก็บน้ำแม่ตาช้างเข้ามาสนับสนุน เพื่อให้มีน้ำเพียงพอต่อการผลิตประปาและการใช้น้ำในพื้นที่
นายนิวัฒน์ ร้อยแก้ว ประธานกลุ่มรักษ์เชียงของ กล่าวว่า ในวันที่ 22 พฤศจิกายน เวลา 13.00 น.เป็นต้นไป จะมีการรณรงค์ใหญ่ที่บริเวณหน้าด่านพรมแดนแม่สาย อ.แม่สาย เพื่อให้รัฐบาลตระหนักว่าสถานการณ์สารพิษรุนแรงถึงขีดสุด โดยทุกคนจะมาเรียกร้องเพื่อให้เกิดการแก้ไขเร่งด่วน เพราะสถานการณ์ขณะนี้เข้าขั้นวิกฤตถึงขั้นชีวิตประชาชนและอนาคตลูกหลานของทุกคน ซึ่งไม่เกี่ยวกับใครเป็นใครหรือสวมเสื้อสีอะไร แต่ทุกคนต่างมาร่วมกับขับเคลื่




