งานศิลป์พระเมรุมาศ ‘พระพันปีหลวง’ ประติมากรรมเทวดา วิจิตรเครื่องทรงลายดอกไม้พระนามาภิไธย
ตลอดระยะเวลาที่ทรงปฏิบัติพระราชกรณียกิจ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงมีพระราชปณิธานแน่วแน่ในการธำรงรักษาศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาไทย โดยเฉพาะงานหัตถศิลป์และงานช่างฝีมือพื้นบ้านที่ทรงให้ความสำคัญและส่งเสริมมาอย่างต่อเนื่อง จนกลายเป็นส่วนหนึ่งของพระราชกรณียกิจอันทรงคุณค่า ซึ่งมิได้เพียงช่วยต่อลมหายใจให้มรดกทางวัฒนธรรม หากยังทำให้งานฝีมือของคนไทยเป็นที่ประจักษ์ในระดับนานาชาติ
เมื่อถึงวาระแห่งการถวายพระเกียรติสูงสุดในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ ความงดงามของงานศิลปกรรมประดับพระเมรุมาศจึงเปรียบเสมือนการร้อยเรียงพระราชประวัติ พระราชจริยวัตร และพระราชปณิธานของพระองค์ไว้ในรายละเอียดทางศิลป์ ทุกองค์ประกอบได้รับการสร้างสรรค์อย่างประณีต สมพระเกียรติแห่งพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทั้งรูปทรงประติมากรรมเทวดาที่สง่างาม เครื่องทรงที่ประดับลวดลายพรรณไม้ซึ่งได้รับพระราชทานนามตามพระนามาภิไธย ตลอดจนจิตรกรรมประดับผนังที่ผสานคติความเชื่อและสัญลักษณ์แห่งการถวายความอาลัย

ความงามเหล่านี้มิได้เกิดขึ้นเพียงเพื่อประดับตกแต่งสถานที่ประกอบพระราชพิธี หากยังเป็นการนำองค์ความรู้และขนบช่างไทยมาถ่ายทอดเป็นงานศิลปกรรมที่มีความหมาย สะท้อนพระมหากรุณาธิคุณที่ทรงมีต่องานศิลปวัฒนธรรมไทย ผ่านฝีมือช่างผู้ร่วมกันรังสรรค์รายละเอียดทุกชิ้นให้วิจิตรบรรจงอย่างสมพระเกียรติ
-
ประติมากรรมเทวดา ผสานศิลปะไทยประเพณีและกายวิภาคสากล
ความวิจิตรตระการตาของพระเมรุมาศในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง มิได้ปรากฏอยู่เพียงความสง่างามของสถาปัตยกรรม หากยังแผ่ขยายไปถึงรายละเอียดของงานประติมากรรมและจิตรกรรมที่ได้รับการรังสรรค์ขึ้นอย่างประณีต เพื่อถวายพระเกียรติแด่พระบรมราชชนนีพันปีหลวงอย่างสมพระเกียรติ
สำหรับประติมากรรม ประกอบไปด้วย เทวดายืนประคองฉัตร และเทวดานั่งถือบังแทรก โดยเทวดายืนประคองฉัตรนั้นจัดวางประดับบริเวณชาลาชั้นที่ 2 มีอิริยาบถยืนตรง มือทั้งสองข้างประคองฉัตรไว้ด้านหน้า รูปแบบโดยรวมยังคงความงามตามอุดมคติของศิลปะไทยประเพณี แต่ปรับสัดส่วนร่างกายให้มีความนุ่มนวล ลดทอนความเสมือนจริงบางประการ เพื่อให้เกิดความสง่างามและอ่อนช้อยตามลักษณะของเหล่าเทพยดา

ส่วนประติมากรรมเทวดานั่งถือบังแทรก ได้รับการออกแบบให้มีอิริยาบถนั่งอย่างสง่างาม ลำตัวตั้งตรง อกผาย แยกเข่าทั้งสองข้างออกจากกันพอประมาณ ปลายเท้าตั้งและนั่งทับลงบนส้นเท้า มือทั้งสองข้างถือบังแทรก โดยประยุกต์ช่อดอกไม้ให้เป็นส่วนหนึ่งของลวดลายเครื่องทรง พร้อมสวมศิราภรณ์ยอดน้ำเต้า ภายใต้แนวคิดการผสมผสานศิลปะไทยประเพณีกับสัดส่วนร่างกายมนุษย์แบบตะวันตก เพื่อให้เกิดความร่วมสมัยโดยไม่ละทิ้งความงามตามอุดมคติของเทวดา กระบวนการสร้างเริ่มจากการขึ้นรูปด้วยดินเหนียวเสริมโครงสร้างรับน้ำหนัก ก่อนทำหุ่นต้นแบบด้วยปูนปลาสเตอร์เพื่อเก็บรายละเอียดและปรับแต่งพื้นผิวให้เรียบเนียน

นอกจากเทวดาที่ประดับบริเวณชาลาแล้ว ยังมีประติมากรรม เทวดายืนประจำซุ้มบันแถลง ซึ่งเป็นซุ้มที่ปรากฏอยู่บนเครื่องยอดของสถาปัตยกรรมไทยประเพณี เช่น พระเมรุมาศ ปราสาท ปรางค์ และบุษบก ตามคติความเชื่อ เทวดาเหล่านี้เปรียบเสมือนเหล่าทวยเทพผู้สถิตอยู่ในวิมานบนยอดเขาพระสุเมรุ ทำหน้าที่ถวายพระเกียรติยศและปกปักรักษาสถานที่ศักดิ์สิทธิ์

เทวดาประจำซุ้มบันแถลงได้รับการออกแบบไว้ 2 ลักษณะ ลักษณะแรกมีจำนวน 2 องค์ พระหัตถ์ขวาถือดอกบัว ส่วนอีก 2 องค์ พระหัตถ์ขวาถือช่อดอกพุตตาล และพระหัตถ์ซ้ายถือพระขรรค์ ทั้งหมดแต่งองค์ทรงเครื่องตามแบบแผนศิลปะไทยประเพณี สะท้อนความงามของประติมากรรมที่ไม่ได้มีเพียงรูปทรง หากยังมีความหมายเชิงสัญลักษณ์ประกอบอยู่ด้วย
-
วิจิตรเครื่องทรงเทวดา งามด้วยพรรณไม้พระนามาภิไธย
หากประติมากรรมเป็นส่วนที่ถ่ายทอดความงามผ่านรูปทรงและอิริยาบถ งานจิตรกรรมบนเครื่องทรงเทวดาก็เป็นอีกส่วนที่เติมสีสันและความหมายให้แก่ประติมากรรมแต่ละองค์ โดยกลุ่มจิตรกรรม สำนักช่างสิบหมู่ กรมศิลปากร รับหน้าที่ดำเนินการเขียนสีและออกแบบลวดลายเครื่องทรง ภายใต้แนวคิดที่ยึดขนบงานจิตรกรรมไทยประเพณีเป็นหลัก
หัวใจสำคัญของการออกแบบอยู่ที่การนำ “ผ้าลายอย่าง” ซึ่งเป็นผ้าในสมัยอยุธยามาใช้เป็นต้นแบบ ผสมผสานกับลวดลายดอกไม้ที่ได้รับพระราชทานนามตามพระนามาภิไธยของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ถ่ายทอดลงบนองค์ประกอบเครื่องทรงต่างๆ ทั้งผ้าโพก ผ้านุ่ง เจียระบาด ทับทรวง และสนับเพลา

การออกแบบไม่ได้เป็นเพียงการนำลายดอกไม้มาวางประดับบนผืนผ้าเท่านั้น แต่เป็นการศึกษารูปแบบลวดลายโบราณจากพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ก่อนนำมาปรุงแต่งและผสมผสานกับพรรณไม้ประจำพระองค์ให้เกิดเป็นลวดลายใหม่ โดยตั้งใจให้เทวดาแต่ละองค์มีรายละเอียดของอาภรณ์ที่แตกต่างกัน มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว แต่ยังคงกลมกลืนอยู่ในภาพรวมของพระเมรุมาศ

พรรณไม้สำคัญที่นำมาใช้เป็นแรงบันดาลใจประกอบด้วย 4 ชนิด ได้แก่ กุหลาบควีนสิริกิติ์ แคทลียาควีนสิริกิติ์ ดอนญ่าควีนสิริกิติ์ และบัวควีนสิริกิติ์ ซึ่งแต่ละชนิดมีรูปทรง สีสัน และลักษณะเฉพาะที่แตกต่างกัน พรรณไม้ทั้งสี่ชนิดจึงถูกนำมารังสรรค์เป็นลวดลายบนเครื่องทรง โดยไม่ได้มุ่งถ่ายทอดรูปลักษณ์ของดอกไม้ให้เหมือนจริงทุกประการ หากเป็นการนำลักษณะเด่นของกลีบดอก ใบ และรูปทรงมาปรับให้เข้ากับองค์ประกอบของลายไทย เกิดเป็นลวดลายที่ยังคงกลิ่นอายของธรรมชาติ แต่มีจังหวะและความเป็นระเบียบตามหลักศิลปกรรมไทย

ในส่วนของลวดลายเครื่องทรงยังได้รับการผสานเข้ากับ “ผ้ามัดหมี่ลายขอเจ้าฟ้าสิริวัณณวรีฯ” ซึ่งเป็นลายผ้าพระราชทานที่สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา ทรงออกแบบ โดยนำมาจัดวางให้สัมพันธ์กันในองค์ประกอบต่างๆ ของเครื่องแต่งกาย ทั้งผ้าโพก ผ้าภูษาหรือผ้านุ่ง และสนับเพลา
การเลือกใช้ลายผ้าพระราชทานร่วมกับลายผ้าโบราณและพรรณไม้ประจำพระองค์ จึงเป็นการเชื่อมโยงงานศิลปหัตถกรรมจากต่างยุคสมัยเข้าด้วยกัน สะท้อนทั้งความต่อเนื่องของภูมิปัญญาผ้าไทยและการสืบสานพระราชปณิธานด้านการอนุรักษ์และส่งเสริมงานหัตถศิลป์ไทย
รายละเอียดของประติมากรรมและจิตรกรรมประดับพระเมรุมาศ มิได้สะท้อนเพียงความวิจิตรของฝีมือช่างไทย หากยังเป็นการสืบสานพระราชปณิธานของสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงในการธำรงรักษาศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาไทย ทุกลวดลายและองค์ประกอบที่บรรจงสร้างสรรค์จึงเปรียบเสมือนการบันทึกพระเกียรติคุณไว้ในงานศิลป์ อย่างงดงามและสมพระเกียรติยิ่ง



