คนตกสีที่อยู่อีกฝั่งหนึ่ง : กำเนิดและการล่มสลาย ของ‘นักบุญทุนชาวบ้าน’
น่าจะไม่ต้องกล่าวย้อนความเกี่ยวกับข่าวคราวของมูลนิธิองค์กรทำดี โดย น.ส.ปนัดดา วงศ์ผู้ดี รวมถึงจุดจบชะตากรรมของเจ้าตัวในขณะนี้แล้ว
ในตอนแรก ผม-ผู้เขียน ก็ยังคงเผื่อใจมองคุณปนัดดาในแง่ดี เพราะยังเชื่อว่าการทำงานของเขาที่ผ่านมานั้นคงมีเจตนาโดยแท้ที่จะช่วยเหลือสังคมหรือผู้ประสบปัญหาทุกข์ภัยต่างๆ ในเบื้องต้น แต่เมื่อเงินที่ผ่านเข้ามาในมือเริ่มก้อนใหญ่ขึ้น เกิดเป็นมูลนิธิที่อาจเรียกได้ว่าตัวเธอเองมีอำนาจเต็มในการบริหารจัดการ การถือ “เงินของคนอื่น” ในลักษณะนี้ก็อาจจะเกิดอารมณ์ชั่ววูบจนเผลอไผลไปกลายเป็นเงินที่ตัวเองหยิบมาใช้ได้โดยพลการ เหมือนมีถังพลังงานสำรองอยู่ข้างตัว ดึงมาใช้ก่อนสักหน่อยในตอนที่จำเป็น แล้วพอตัวเองมีเงินเข้ามาแล้วค่อยเอากลับมาเติม เมื่อครั้งแรกแล้วไม่มีใครรู้เห็น ครั้งต่อไปก็คงทำใจได้ง่ายขึ้น จากที่คิดว่าจะหยิบมาใช้เพียงชั่วคราวก็กลายเป็นการเสียวินัยทางการเงินถาวรไป ซึ่งถึงเป็นแบบนี้ ในทางกฎหมายก็ถือว่าผิดอยู่ดี แม้อาจจะไม่ได้มีเจตนาเลวร้ายขนาดนั้น
แต่พอได้เห็นเส้นทางการเงินที่ตำรวจเปิดเผยและข้อกล่าวหาว่าเงินบริจาคส่วนใหญ่ถูกนำไปใช้ส่วนตัวเกินกว่าครึ่งมาตั้งแต่แรก รวมถึงการโยกเงินผ่านหลายบัญชีในลักษณะที่ดูเหมือนมีการวางแผน เรื่องที่พยายามทำความเข้าใจและเห็นใจก็ลดน้อยลง ถ้าข้อเท็จจริงเป็นไปตามที่ตำรวจกล่าวหา ยิ่งเห็นว่าการจัดการเงินในลักษณะที่ส่อชัดว่ามุ่งหลบเลี่ยงการตรวจสอบ มีการใช้บัญชีธนาคารส่วนตัวออกมารับบริจาคอย่างจงใจ รวมถึงมีการเปิดบัญชีลับที่ไม่มีใครรู้เพื่อการเคลื่อนย้ายเงินแต่ละครั้งต้องผ่านหลายขั้นตอนเท่าไร ซึ่งต่างกันกับการจัดการกับสิ่งของที่ได้รับบริจาคที่อีเหละเขละขละเหมือนแค่กองไว้ตามมีตามเกิดอย่างฟ้ากับเหว ก็ยิ่งเชื่อได้ยากว่าเรื่องทั้งหมดเริ่มขึ้นและดำเนินต่อมาด้วยความเผลอใจในการจัดการเงินที่ผิดพลาดเพียงชั่ววูบ แต่ทว่ามันคล้ายกับการ “สบช่อง” เห็นโอกาสสร้างรายได้หรือระดมทุนจากศรัทธาของประชาชน
มันเป็นเรื่องที่พอเข้าใจได้สำหรับคนส่วนใหญ่ที่บริจาคเงินจนองค์กรการกุศลในลักษณะนี้เติบโตขึ้น อย่างกรณีของมูลนิธิองค์กรทำดีที่มีเงินหมุนเวียนกันมากกว่างบประมาณรายจ่ายทั้งปีของมหาวิทยาลัยในต่างจังหวัด หรือใกล้เคียงกับหน่วยงานของรัฐอย่างกรมส่งเสริมและพัฒนาคุณภาพชีวิตคนพิการ (ข้อมูลจากงบประมาณปี 2569 กรมดังกล่าวได้รับการจัดสรรงบประมาณ 862.2 ล้านบาท)
เพราะการบริจาคเงินนี้เป็นวิธีที่ง่ายที่สุดที่เราจะได้ร่วมรับรู้สุขทุกข์ของเพื่อนร่วมชาติที่กำลังลำบาก เพราะเราคงไม่สามารถลงเรือไปแจกถุงยังชีพหรือช่วยคนที่ติดอยู่กลางน้ำโดยตรงได้ และอาจไม่มีความรู้พอจะช่วยดูแลคนเจ็บคนป่วยจากโรคร้ายด้วยตัวเอง แต่เราพอจะช่วยออกเงินเพื่อสมทบทุนให้คนที่ลงมือทำได้ การบริจาคจึงเป็นเหมือนการฝากความปรารถนาดีของเราไปกับคนที่ไปถึงผู้เดือดร้อน นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมผู้คนจึงนิยมบริจาคเงินให้องค์กรการกุศลรวมถึงบุคคลเสนอตัวเป็นผู้รับอาสา
อย่างไรก็ตาม เมื่อกลไกของรัฐไม่เข้มแข็งพอ สิ่งนี้ก็เกิดเป็นวงจรที่ให้กำเนิด “นักบุญทุนชาวบ้าน” ที่รอวันล่มสลาย อย่างที่มีผู้แฉกันนั่นแหละว่า หลังจากกรณีบุ๋ม ปนัดดา แล้ว ก็มีอีกหลายรายจ่อคิวโดนเช็กบิล
รวมถึงก่อนหน้าล่าสุดก็เพิ่งมีกรณีของวัดพระบาทน้ำพุที่มีการยักย้ายเงินที่ประชาชนตั้งใจบริจาคเพื่อช่วยผู้ป่วยเอดส์และผู้ด้อยโอกาสถูกโยกผ่านหลายบัญชี จนในที่สุดผู้เกี่ยวข้องรวมถึงพระอลงกต อดีตเจ้าอาวาส และลูกศิษย์ ถูกดำเนินคดี และศาลชั้นต้นเพิ่งมีคำพิพากษาให้ลงโทษพร้อมให้ร่วมกันคืนเงินแก่วัดราว 306 ล้านบาท เมื่อเดือนตุลาคม 2569 นี่เอง
กลไก “นักบุญทุนชาวบ้าน” เริ่มต้นเมื่อเกิดวิกฤตหรือภัยพิบัติขึ้น ก็จะมีคนบางคนหรือบางกลุ่มเข้าไปช่วยเหลือได้ก่อนหน่วยงานของรัฐที่มีหน้าที่และอำนาจ จนเมื่อผู้คนเห็นว่าจิตอาสาหรือเหล่าอาสาสมัคร “ทำความดี” เหล่านี้ทำงานได้มากกว่าและเร็วกว่าหน่วยงานของรัฐที่มีหน้าที่รับผิดชอบโดยตรง และเมื่อเกิดวิกฤตหรือภัยพิบัติรอบใหม่ก็ได้เห็นบุคคลเดิมหรือคนกลุ่มเดิมๆ ออกหน้ามาเปิดรับบริจาคเพื่อช่วยคนในเรื่องนั้นอยู่ บุคคลหรือองค์กรมูลนิธิเหล่านี้ก็จะได้รับความศรัทธามากขึ้นเรื่อยๆ จนกลายเป็นสภาพกึ่งสถาบัน
หลังจากนั้นการตั้งคำถามหรือเข้าไปตรวจสอบว่ารับเงินมาเท่าไร ใช้ไปกับอะไร และเหลืออยู่เท่าไร ก็อาจจะทำได้ยากขึ้นเพราะกระแสสังคมช่วยกันกางปีกโอบล้อมปกป้อง แม้ว่าผู้คนอีกส่วนหนึ่งในสังคมก็อดตั้งคำถามไม่ได้ว่า ในภาพรวมแล้วเราอาจกำลังชินกับเรื่องที่ไม่ควรชิน มองเรื่องที่ไม่น่าจะเป็นกระบวนการปกติกลายเป็นเรื่องปกติไปหรือไม่ จากนั้นในที่สุดก็จะมีข่าวการกลายพันธุ์และล่มสลายของนักบุญกลายเป็นปิศาจสูบเงินที่เห็นการทำการกุศลหรือช่วยเหลือสังคมและผู้คนเป็นบ่อเงินบ่อทอง
เมื่อเรื่องแตกแดงขึ้นมาเมื่อไร คำถามเดิมๆ ก็ย้อนกลับมาว่าคนไทยเราพอกันเสียทีได้หรือยังกับการ “บริจาค” ให้องค์กรการกุศลหรือฝากเงินไว้กับคนที่ออกหน้ามารับอาสาช่วยเหลือผู้อื่น รวมถึงก็จะมีการนำเสนอวาทกรรมความเชื่อที่ว่าในประเทศที่พัฒนาแล้ว ถ้ารัฐจัดสวัสดิการดีพอก็ไม่จำเป็นต้องมีองค์กรการกุศลอะไรในลักษณะนี้ไว้ทำงานและเรียกร้องให้ผู้คนในประเทศบริจาคเงินไปหล่อเลี้ยงองค์กรเหล่านี้ให้เสี่ยงต่อการกลายสภาพเป็นบ่อเงินบ่อทองของผู้ก่อตั้งและผู้เกี่ยวข้อง
แต่แท้จริงแล้ว ต่อให้รัฐประเทศมีระบบรัฐสวัสดิการที่ดีขนาดไหน แต่ก็ไม่ใช่ว่าองค์กรการกุศลและกลุ่มจิตอาสาจะไม่มีบทบาทอะไรเลย เพราะการมีสิทธิกับการไปถึงบริการที่ตัวเองมีสิทธินั้นเป็นคนละเรื่องกัน เพราะราชการก็ยังเป็นราชการ การใช้เงินหรือทรัพย์สินของรัฐต้องอยู่ภายใต้กฎหมายและระเบียบต่างๆ ที่เคร่งครัด แม้จะมีช่องให้ลดขั้นตอนในกรณีเร่งด่วน เจ้าหน้าที่ก็ยังต้องดูว่าใครมีอำนาจอนุมัติและทำอะไรได้บ้าง ในบางสถานการณ์ กลุ่มอาสาที่มีคน มีเรือ และมีของพร้อมอยู่แล้วจึงออกไปช่วยคนที่ติดอยู่กลางน้ำได้เร็วกว่า อีกทั้งยังมีกรณีที่องค์กรการกุศลหรือหน่วยจิตอาสานี้เข้าไปโอบรับในส่วนที่อำนาจรัฐเข้าไม่ถึง
แม้แต่ในประเทศที่มีรัฐสวัสดิการเข้มแข็ง ก็จะเห็นว่าองค์กรการกุศลยังมีงานให้ทำอยู่ ทั้งฟินแลนด์ เดนมาร์ก และสวีเดน มีรายจ่ายสังคมภาครัฐสูงแล้ว แต่ในฟินแลนด์ รัฐยังให้ทุนกาชาดทำโครงการช่วยเหลือด้านอาหาร ในเดนมาร์ก กาชาดมีอาสาสมัครคอยเยี่ยมคนที่อยู่อย่างโดดเดี่ยว รวมถึงกฎหมายยังกำหนดให้เทศบาลร่วมมือกับองค์กรอาสาสมัครด้านสังคมและจัดสรรเงินสนับสนุนทุกปี ส่วนในสวีเดน องค์กรอย่าง Stockholm City Mission รับอาหารส่วนเกินจากธุรกิจมาขายในราคาที่คนรายได้น้อยเข้าถึงได้ และใช้ร้านเป็นพื้นที่ฝึกงานไปด้วย
สิ่งที่ป้องกันองค์กรการกุศลหรือบุคคลที่ทำงานการกุศลกลายพันธุ์ คือการกำกับดูแลโดยหน่วยงานของรัฐผู้มีหน้าที่และอำนาจ ที่จะตามตรวจสอบว่ามูลนิธิทำงานตรงตามวัตถุประสงค์ที่จดทะเบียนไว้หรือไม่
เรื่องนี้กฎหมายมีกลไกและกำหนดตัว “เจ้าภาพ” อยู่แล้ว คือตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 128 ให้นายทะเบียนมีอำนาจตรวจตราและควบคุมดูแลการดำเนินกิจการของมูลนิธิให้เป็นไปตามกฎหมายและข้อบังคับของมูลนิธิ ซึ่งรวมถึงการตรวจว่ากิจการที่ทำและการใช้เงินสอดคล้องกับวัตถุประสงค์ที่ระบุไว้ในข้อบังคับหรือไม่ โดยผู้ที่เป็น “นายทะเบียน” คือ “ปลัดกระทรวงมหาดไทย” หรือผู้ได้รับมอบอำนาจ
ตามกฎกระทรวงว่าด้วยการจดทะเบียนมูลนิธิ การดำเนินกิจการ และการทะเบียนมูลนิธิ พ.ศ.2545 ข้อ 13 ทุกเดือนมีนาคมมูลนิธิต้องส่งรายงานกิจการของปีก่อน บัญชีรายได้รายจ่ายและสำเนางบดุลที่ผู้สอบบัญชีรับอนุญาตรับรอง ตลอดจนสำเนารายงานการประชุมกรรมการทุกครั้งในปีนั้นให้นายทะเบียน นอกจากนี้ คู่มือฝ่ายปกครองยังวางรอบออกตรวจประจำปีไว้ด้วย พอพ้นเดือนมีนาคมแล้วไม่มีรายงานเข้ามา นายทะเบียนก็มีเหตุให้ติดตามได้ทันที และถ้าจำเป็น มาตรา 128 ก็ให้อำนาจออกคำสั่งเป็นหนังสือให้ผู้เกี่ยวข้องชี้แจงหรือส่งสมุดบัญชีมาให้ตรวจ รวมทั้งเข้าสำนักงานมูลนิธิเพื่อตรวจในช่วงกลางวันได้ อำนาจเหล่านี้ใช้ได้โดยไม่ต้องรอให้ผู้บริจาคมาร้องเรียนหรือรอให้เรื่องเป็นข่าวเสียก่อน
หากมูลนิธิขาดส่งรายงาน นายทะเบียนสามารถใช้อำนาจตามมาตรา 128 สั่งเรียกเอกสารได้ ถ้าผู้ถูกสั่งฝ่าฝืนคำสั่งนั้น หรือไม่อำนวยความสะดวกในการเข้าตรวจ มาตรา 65 แห่งพระราชบัญญัติกำหนดความผิดเกี่ยวกับห้างหุ้นส่วนจดทะเบียน ห้างหุ้นส่วนจำกัด บริษัทจำกัด สมาคม และมูลนิธิ พ.ศ.2499 ก็มีการกำหนดโทษจำคุกไม่เกินหนึ่งเดือน หรือปรับไม่เกินหนึ่งหมื่นบาท หรือทั้งจำทั้งปรับ และถ้าตรวจแล้วพบว่าปัญหาอยู่ที่ตัวกรรมการ นายทะเบียนยังร้องขอให้ศาลถอดถอนกรรมการเป็นรายคนหรือทั้งคณะตามประมวลแพ่งฯ มาตรา 129 ก็ได้ หรือถ้าถึงขนาดมูลนิธิกระทำการขัดต่อกฎหมาย นายทะเบียนก็อาจร้องขอให้ศาลสั่งเลิกมูลนิธิได้ ตามมาตรา 131
หากกลับมาดูกรณีองค์กรทำดีที่ทางมหาดไทยให้ข้อมูลว่า ทางมูลนิธิยังไม่ส่งรายงานและงบประจำปีนับแต่จดทะเบียนในปี 2565 และทางราชการเคยมีหนังสือไปแล้ว ก็ต้องมีคำถามตามมาว่า หนังสือดังกล่าวส่งไปเมื่อไร มีการตอบรับหรือไม่ และเป็นหนังสือเตือนหรือเป็นคำสั่งตามมาตรา 128 จากนั้นเมื่อไม่มีการดำเนินการ ได้มีการดำเนินการต่อไปตามกฎหมายหรือไม่ รวมถึงในแต่ละปีมีการออกตรวจอย่างที่คู่มือวางไว้หรือเปล่า
ถ้าตั้งแต่ปีแรกที่มูลนิธิขาดส่งรายงาน แล้วเมื่อนายทะเบียนทราบแล้ว ได้ดำเนินการตามกฎหมายก็จะเป็นเรื่องที่ตรวจพบได้โดยไม่ต้องรอให้ใครเปิดเส้นทางเงินหลายร้อยล้านบาทให้สังคมดูก่อน และปัญหาก็จะไม่ลุกลามขนาดนี้
เมื่อไล่ย้อนปรากฏการณ์นักบุญทุนชาวบ้านและการล่มสลายแล้วก็ปฏิเสธความรับผิดชอบของภาครัฐไปไม่ได้เลย ตั้งแต่ช่วงการก่อกำเนิดที่ช่องว่างในการช่วยเหลือประชาชนที่ยังกว้างพอให้องค์กรการกุศลและบุคคลเหล่านี้เข้าไปมีบทบาทจนสร้างสมความศรัทธา ยิ่งเข้าไปมีบทบาทช่วยคนได้มาก ความไว้วางใจก็ยิ่งมากขึ้น เงินที่ประชาชนบริจาคฝากไว้เพิ่มจากหลักร้อยหลักพันของแต่ละคนเป็นเงินหลายร้อยล้านบาท ซึ่งเมื่อเกิดเป็นมูลนิธิขึ้นมาแล้ว รัฐก็มีหน้าที่กำกับดูแลการใช้จ่ายเงินให้เป็นไปตามวัตถุประสงค์ หากการตรวจสอบที่ควรทำเป็นประจำเกิดขึ้นล่าช้าหรือขาดการติดตาม ความย่อหย่อนนั้นก็อาจเป็นส่วนหนึ่งที่ปล่อยให้ปัญหาสะสมจนบานปลายจนแตกออกมาทีก็ค่อยมาตกใจถอดบทเรียนกันที
เพราะถ้าเรายอมรับว่าประเทศนี้ยังต้องพึ่งพา “นักบุญทุนชาวบ้าน” อยู่ในทางใดทางหนึ่ง รัฐเองในฐานะของผู้มีอำนาจก็จะต้องป้องกันไม่ให้นักบุญเหล่านี้กลายเป็นปิศาจสูบเงินของประชาชนไปเสวยสุข
