จากคนร่วมหมู่บ้าน สู่อวตารไร้หน้า : วิกฤตศีลธรรมออนไลน์ และทางออกของสังคมไทย
ในอดีต สังคมไทยเราเติบโตและดำรงอยู่ด้วยโครงสร้างชุมชนขนาดเล็ก ทุกคนในหมู่บ้านรู้จักมักคุ้นกันหมด เดินผ่านหน้าบ้านก็ทักทาย ทำอาหารอะไรก็แบ่งปัน สภาพแวดล้อมเช่นนี้ได้สร้างกลไกการคุมประพฤติทางสังคม (social control) ที่เป็นไปโดยธรรมชาติ ความรู้สึกเป็นเสมือนญาติได้เป็นเกราะป้องกัน ไม่ให้ใครกล้าทำเรื่องนอกคอก ผิดศีลธรรม หรือสร้างความเสื่อมเสีย เพราะราคาที่ต้องจ่ายคือการถูกแบนจากชุมชน ถูกมองด้วยสายตาดูแคลน หรือทำให้ชื่อเสียงของวงศ์ตระกูลต้องแปดเปื้อน ซึ่งถือเป็นเรื่องใหญ่มากในสังคมสมัยนั้น
สังคมเริ่มพังทลายเพราะกลายเป็นสังคมอวตาร
ในปัจจุบัน สังคมได้ขยายตัวสู่ความเป็นเมืองใหญ่ ต่างคนต่างอยู่ แม้แต่ในซอยเดียวกันหรือหมู่บ้านจัดสรรเดียวกันก็ไม่รู้จักกันและกัน และที่หนักกว่านั้นคือการอุบัติขึ้นของสังคมออนไลน์ ที่เปิดโอกาสให้คนเราใส่หน้ากาก สร้างร่างอวตาร หรือใช้ชื่อปลอมปิดบังตัวตน
เมื่อไม่ต้องเปิดเผยหน้าตาและชื่อจริง ความละอายและเกรงกลัวต่อบาปหรือผลกระทบทางสังคมก็พังทลายลง ก่อให้เกิดปรากฏการณ์ความรุนแรงทางวาจา (cyberbullying) การใส่ร้ายป้ายสีคนอื่น ที่รวมไปถึงคนที่ตั้งใจเข้ามาทำงานเพื่อพัฒนาประเทศหรือส่วนรวมด้วย
คำพูดหยาบคาย ไร้มารยาท และขาดสติเหล่านี้นับวันยิ่งสร้างความแตกแยกในสังคม จนทำให้การแก้ไขปัญหาสำคัญๆ ของประเทศเป็นไปได้ยากหรือช้าเกินควร เพราะเสียงสะท้อนที่แท้จริงถูกบดบังด้วยเสียงก่นด่าของอวตาร
จะแก้ปัญหาสังคมอวตารนี้ได้อย่างไร
ในเมื่อกลไกกดดันทางสังคมแบบเดิมใช้ไม่ได้ผลเพราะหาตัวตนไม่พบ การแก้กฎหมายบังคับยืนยันตัวตน (real-name system) และยกเลิกการใช้ชื่ออวตารหรือชื่อปลอมบนโลกออนไลน์ เป็นทางออกของปัญหานี้ได้
หากกฎหมายสามารถกำหนดให้ผู้ใช้บริการออนไลน์ทุกคนต้องใช้ชื่อจริง นามสกุลจริง นอกเหนือจากการผูกตัวตนที่แท้จริงกับเอกสารทางราชการ เช่น ผ่านเลขบัตรประชาชนหรือระบบยืนยันตัวตนที่น่าเชื่อถือ จะมีสิ่งดีๆ ที่เกิดขึ้นตามมา คือ
1) เกิดความตระหนักและรับผิดชอบ สังคมจะรับรู้ได้ทันทีว่าผู้โพสต์คือใคร อยู่ที่ไหน มีระดับปัญญาหรือความคิดความอ่านอย่างไร เป็นการกดดันคนที่วิพากษ์วิจารณ์บ้านเมืองแบบไม่รู้จริง ต้องคิดสองตลบก่อนจะบริภาษใครโดยปราศจากข้อเท็จจริง
2) กลไกสังคมกลับมาทำงาน สังคมสามารถประเมินได้ว่าจะคบหาสมาคมกับบุคคลผู้นั้นหรือไม่ หรือเลือกที่จะไม่ให้คุณค่ากับความคิดเห็นที่ไม่สร้างสรรค์ รวมทั้งประนามบุคคลผู้ทำให้สังคมสับสน เสื่อมสลาย ให้เป็นที่อับอายและรับรู้กันทั่วไปว่าบุคคลผู้นั้นเป็นภัยต่อสังคม
3) การบังคับใช้วิธีทางกฎหมายมีประสิทธิภาพ หากมีการฟ้องร้องดำเนินคดีฐานหมิ่นประมาท หรือสร้างความเสียหาย ผู้เสียหายและเจ้าหน้าที่สามารถตามจับกุมหรือฟ้องร้องได้ทันทีโดยไม่ต้องเสียเวลาสืบหาไอพีแอดเดรส
เหตุผลและทางออกอื่นๆ ในการแก้ปัญหาระยะยาว
นอกจากมาตรการทางกฎหมายเรื่องตัวตนที่กล่าวมาแล้ว เรายังสามารถมองหาทางออกและเหตุผลสนับสนุนในมิติอื่นเพื่อแก้ปัญหานี้ร่วมกันได้ ดังนี้ …
- การเพิ่มโทษและปรับปรุงระบบคดีหมิ่นประมาทออนไลน์ (legal streamlining) ปัจจุบันการฟ้องร้องคดีออนไลน์ใช้เวลานานและมีต้นทุนสูง ทำให้คนผิดไม่เกรงกลัว หากมีการจัดตั้งศาลดิจิทัล หรือกระบวนการไกล่เกลี่ยออนไลน์ที่รวดเร็ว (fast-track) พร้อมปรับเพิ่มโทษทางแพ่งให้สูงขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ จะทำให้ผู้ที่จะโพสต์ด่าทอผู้อื่นต้องคิดหนัก ด้วยอาจต้องสูญเสียอิสรภาพ เวลา และทรัพย์สินจำนวนมาก
- การใช้มาตรการทางเทคโนโลยีและการจัดการของแพลตฟอร์ม (platform governance) แพลตฟอร์มโซเชียลมีเดียต้องมีส่วนรับผิดชอบ โดยการใช้ AI ตรวจจับพฤติกรรมที่ท็อกสิก (toxic) และการสร้างระบบ trust score หรือคะแนนความน่าเชื่อถือ เพื่อคัดกรองคนกลุ่มนั้นออกจากแพลตฟอร์มของตน
บัญชีที่ไม่ยืนยันตัวตน หรือมีประวัติถูกรายงานบ่อยๆ จะถูกลดการมองเห็น หรือไม่สามารถคอมเมนต์ในโพสต์ที่เป็นสาธารณะได้ ในขณะที่บัญชีที่มีการยืนยันตัวตนชัดเจนจะได้สิทธิ์มากกว่าในการเข้าถึงและแสดงความคิดเห็นในพื้นที่ข่าวสารหลัก
- การปลูกฝังความเป็นพลเมืองดิจิทัลที่เข้าใจการสื่อสารที่ถูกต้อง (digital citizenship & media literacy) ต้องสร้างภูมิคุ้มกันตั้งแต่ระดับโรงเรียนและชุมชน ให้คนเข้าใจว่าเสรีภาพในการแสดงออก ต้องมาคู่กับความรับผิดชอบ การไม่ให้ราคา ไม่ให้แสงแก่บัญชีอวตารที่หยาบคาย เป็นอีกหนึ่งวิธีในการตัดกำลังไม่ให้คนกลุ่มนี้ใช้สื่อออนไลน์สร้างความแตกแยก
จะขับเคลื่อนข้อเสนอเรื่อง”กฎหมายห้ามอวตาร” ให้เกิดขึ้นจริงได้อย่างไร
การผลักดันให้บังคับใช้กฎหมายยืนยันตัวตนจะเกิดขึ้นได้จริง ต้องอาศัยขั้นตอนและการร่วมมือจากหลายภาคส่วน ดังนี้ …
- การสร้างกระแสภาคประชาชน (public campaign) เริ่มจากการสร้างแคมเปญในแพลตฟอร์มรณรงค์ เช่น Change.orgรวมทั้งการตั้งกลุ่มเสวนาวิชาการ เพื่อชี้ให้เห็นโทษของสังคมอวตารไร้ความรับผิดชอบ ดึงกลุ่มคนที่เคยตกเป็นเหยื่อของการ cyberbully หรือนักคิด นักพัฒนาสังคม มาร่วมกันสื่อสารให้เห็นว่าปัญหานี้ฉุดรั้งการพัฒนาประเทศอย่างไร
- การยื่นเรื่องผ่านช่องทางนิติบัญญัติ (legislative route) เข้าชื่อเสนอกฎหมายภาคประชาชน ทั้งนี้ ตามรัฐธรรมนูญไทยประชาชนสามารถรวบรวมรายชื่อผู้มีสิทธิเลือกตั้ง (ตามจำนวนที่กฎหมายกำหนด) เพื่อเสนอร่างพระราชบัญญัติเกี่ยวกับการจัดระเบียบข้อมูลข่าวสารดิจิทัลและความรับผิดชอบบนโลกออนไลน์เข้าสู่สภา
- ผลักดันผ่านพรรคการเมืองหรือคณะกรรมาธิการ นำเสนอข้อมูลและผลกระทบต่อคณะกรรมาธิการการสื่อสาร โทรคมนาคม และดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม เพื่อให้สภาฯ รับไปศึกษารูปแบบกฎหมายจากต่างประเทศ เช่น รูปแบบการยืนยันตัวตนในบางประเทศ แล้วนำมาดัดแปลงใช้ให้เหมาะสมกับบริบทของไทย
การสร้างโมเดลความร่วมมือกับแพลตฟอร์มต่างชาติ (government & tech giant dialogue)
รัฐบาลต้องเป็นตัวกลางในการเจรจากับเจ้าของแพลตฟอร์ม เช่น Meta, X, TikTok ให้จัดทำ verified identity policy หรือนโยบายการแสดงตัวตนที่ได้รับการยืนยันแล้วสำหรับประเทศไทยเป็นการเฉพาะ โดยอาจเริ่มจากขั้นตอนกึ่งสมัครใจ เช่น ผู้ที่จะคอมเมนต์ในประเด็นการเมืองหรือข่าวสาธารณะได้ ต้องเป็นบัญชีที่ใช้ชื่อและสกุลจริง รามถึงยืนยันตัวตนมาก่อนแล้วเท่านั้น
สมดุลระหว่างความปลอดภัยกับสิทธิความเป็นส่วนตัว (privacy vs. accountability)
เพื่อให้สังคมและฝ่ายที่คัดค้านพร้อมที่จะยอมรับข้อเสนอข้างต้น ระบบการยืนยันตัวตนนีัต้องไม่เปิดเผยข้อมูลส่วนบุคคล เช่น เลขบัตร หรือที่อยู่ ให้สาธารณะเห็นโดยตรง แต่ให้แพลตฟอร์มหรือองค์กรกลางเป็นผู้ถือข้อมูลไว้ (data controller)
บนหน้าจอคนทั่วไปอาจเห็นเป็นเพียงตราประทับที่ยืนยันตัวตน (verified badge) และชื่อจริง-นามสกุลจริงเท่านั้น ส่วนข้อมูลเชิงลึกจะถูกเปิดเผยต่อศาลหรือตำรวจเมื่อมีคำสั่งฟ้องร้องดำเนินคดีเท่านั้น วิธีนี้จะช่วยลดข้อครหาเรื่องการละเมิดสิทธิความเป็นส่วนตัวได้
บทสรุป
การขยับจากสังคมชุมชนเล็กๆ สู่โลกดิจิทัลไร้พรมแดน ได้พรากเกราะศีลธรรมของเราไป การปล่อยให้ความหยาบคายและไร้ระเบียบครองเมืองออนไลน์ อันมีแต่จะทำให้ประเทศก้าวไปข้างหน้าได้ยาก ทางออกด้วยการแก้กฎหมายให้ระบุตัวตนจริง ประกอบกับการใช้เทคโนโลยีและจิตสำนึกของพลเมืองดิจิทัล จึงไม่ใช่การจำกัดเสรีภาพ แต่เป็นการคืนความรับผิดชอบให้กับคำพูดของทุกคน เพื่อให้สังคมไทยกลับมาเป็นสังคมที่คุยกันด้วยเหตุผลและความเคารพซึ่งกันและกันอีกครั้ง



