ที่ประชุมเสริมสร้างความร่วมมือด้านศุลกากรอาเซียน ถกปัญหาภาษีสู่ภัยคุกคามความมั่นคง

เมื่อเครือข่ายอาชญากรรมเคลื่อนไหวข้ามพรมแดนได้รวดเร็วกว่ากลไกของรัฐ การปราบปรามที่ปลายทางเพียงอย่างเดียวอาจไม่ใช่คำตอบอีกต่อไป

การค้าบุหรี่ผิดกฎหมายมักถูกมองว่าเป็นปัญหาการลักลอบนำเข้าสินค้าเพื่อหลีกเลี่ยงภาษี ส่งผลให้รัฐสูญเสียรายได้และผู้ประกอบการที่ปฏิบัติตามกฎหมายต้องเผชิญการแข่งขันที่ไม่เป็นธรรม แต่ในความเป็นจริง ปัญหานี้อาจมีความซับซ้อนกว่านั้น เพราะเกี่ยวข้องกับเครือข่ายอาชญากรรมข้ามชาติ ระบบการเงิน การขนส่ง และช่องว่างในการบังคับใช้กฎหมายระหว่างประเทศ

ประเด็นดังกล่าวได้รับการหยิบยกขึ้นในการประชุมว่าด้วยการเสริมสร้างความร่วมมือด้านศุลกากรของอาเซียน “Asia Security Conference & Exhibition 2026” ที่จัดขึ้นที่กรุงเทพฯ เมื่อเร็วๆ นี้ โดยมีข้อสังเกตสำคัญว่า ขณะที่เครือข่ายการค้าผิดกฎหมายสามารถเคลื่อนย้ายสินค้า เงินทุน และข้อมูลข้ามพรมแดนได้อย่างรวดเร็ว หน่วยงานบังคับใช้กฎหมายกลับยังทำงานภายใต้ข้อจำกัดของเขตอำนาจและกระบวนการราชการในแต่ละประเทศ

ความแตกต่างนี้กลายเป็นข้อได้เปรียบของเครือข่ายอาชญากรรม ซึ่งสามารถปรับเปลี่ยนเส้นทางขนส่ง ย้ายฐานปฏิบัติการ และใช้ประโยชน์จากความแตกต่างของกฎหมายระหว่างประเทศ

เมื่อการค้าผิดกฎหมายไม่ใช่เพียงปัญหาภาษี

หนึ่งในข้อเสนอสำคัญจากการเสวนาคือ การยกระดับมุมมองต่อการค้าบุหรี่ผิดกฎหมายจากอาชญากรรมทางเศรษฐกิจไปสู่การเป็นภัยคุกคามความมั่นคงแบบผสมผสาน หรือ Hybrid National Security Threat

เพราะผลกระทบไม่ได้จำกัดอยู่ที่รายได้ภาษีที่สูญเสียไป แต่ยังรวมถึงการขยายตัวของเศรษฐกิจใต้ดิน ความเสี่ยงจากเครือข่ายอาชญากรรม และปัญหาสาธารณสุขจากผลิตภัณฑ์ที่หลุดพ้นจากระบบกำกับดูแล ทั้งนี้ บุหรี่ทุกประเภทล้วนมีความเสี่ยงต่อสุขภาพ ไม่ว่าจะจำหน่ายถูกกฎหมายหรือไม่ก็ตาม

การมองปัญหาผ่านมิติความมั่นคงจึงไม่ได้หมายถึงการลดความสำคัญของการควบคุมยาสูบ แต่เป็นการขยายกรอบนโยบายให้สามารถจัดการกับเครือข่ายและโครงสร้างที่อยู่เบื้องหลังการค้าผิดกฎหมายได้อย่างครอบคลุมยิ่งขึ้น

ทำไมการปราบปรามที่ปลายทางจึงไม่เพียงพอ

ผู้ร่วมเสวนาเปรียบเทียบการปราบปรามการค้าผิดกฎหมายในปัจจุบันกับเกมตีตัวตุ่น กล่าวคือ เมื่อเจ้าหน้าที่ปราบปรามกิจกรรมผิดกฎหมายในพื้นที่หนึ่ง เครือข่ายอาชญากรรมก็สามารถย้ายไปดำเนินกิจกรรมในพื้นที่อื่นได้

แม้การจับกุมและตรวจยึดสินค้าจะมีความสำคัญ แต่ก็อาจไม่สามารถทำลายโครงสร้างที่หล่อเลี้ยงเครือข่ายอาชญากรรมได้อย่างแท้จริง

โดยเฉพาะในอาเซียน ซึ่งแต่ละประเทศมีกฎหมายและมาตรการบังคับใช้แตกต่างกัน เครือข่ายการค้าผิดกฎหมายจึงสามารถใช้ประโยชน์จากประเทศที่มีข้อกำหนดหรือการกำกับดูแลอ่อนแอกว่า

ประเด็นที่น่าสนใจคือ บางประเทศอาจอนุญาตให้ผลิตและส่งออกผลิตภัณฑ์ยาสูบที่ไม่เป็นไปตามข้อกำหนดของตลาดปลายทาง ทำให้ประเทศผู้ผลิตได้รับประโยชน์ทางเศรษฐกิจ ขณะที่ประเทศที่สินค้าถูกลักลอบนำเข้าต้องรับภาระในการปราบปราม

แม้การผลิตหรือส่งออกในลักษณะดังกล่าวไม่ได้ถือว่าผิดกฎหมายโดยอัตโนมัติ แต่ก็สะท้อนความจำเป็นที่จะต้องพิจารณาความรับผิดชอบตลอดห่วงโซ่อุปทาน ตั้งแต่การผลิต การส่งออก การขนส่งผ่านแดน จนถึงการจำหน่ายในตลาดปลายทาง

คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่าจะสกัดกั้นสินค้าผิดกฎหมายที่ชายแดนได้อย่างไร แต่จะป้องกันไม่ให้สินค้าเหล่านั้นเข้าสู่เครือข่ายการค้าผิดกฎหมายตั้งแต่ต้นทางได้อย่างไร

อาเซียนต้องร่วมมือให้เร็วกว่าเครือข่ายอาชญากรรม

จากรายงานจากการศึกษาของ Lea Ellmanns, Irene Mia, Erica Pepe และ Michael Hart, Borderless Global Threats: Criminal Hubs and Regional Security in Southeast Asia, International Institute for Strategic Studies (IISS), October 2026 พบข้อจำกัดสำคัญคือความล่าช้าในการแลกเปลี่ยนข้อมูลระหว่างหน่วยงานรัฐ แม้จะมีกลไกความร่วมมือด้านศุลกากรอยู่แล้ว แต่ขั้นตอนทางราชการอาจทำให้ข้อมูลไม่ทันต่อการปฏิบัติการ

ผู้ร่วมเสวนาจึงเสนอให้ประเทศสมาชิกพัฒนาระบบแลกเปลี่ยนข้อมูลข่าวกรองแบบเรียลไทม์ กำหนดผู้ประสานงานถาวร และสร้างช่องทางสื่อสารโดยตรงระหว่างผู้เชี่ยวชาญ

ขณะเดียวกัน ภาคเอกชนสามารถมีบทบาทสนับสนุนผ่านข้อมูลด้านการผลิต การขนส่ง การกระจายสินค้า และความเชี่ยวชาญในการตรวจพิสูจน์สินค้าปลอม โดยต้องมีกลไกตรวจสอบข้อมูลและรักษาความเป็นอิสระของหน่วยงานรัฐอย่างชัดเจน

ข้อเสนอที่เป็นรูปธรรมสำหรับอาเซียนในระยะ 12 เดือนข้างหน้า คือการจัดตั้งคณะทำงานเฉพาะกิจด้านการค้าผิดกฎหมาย เช่น การค้าบุหรี่ผิดกฎหมาย พร้อมพัฒนาระบบรับแจ้งเบาะแสและแลกเปลี่ยนข้อมูลที่มีมาตรฐานร่วมกัน ตลอดจนปรับปรุงการกำกับดูแลการผลิต การส่งออก และการขนส่งผ่านแดน

จากการจับกุมสู่การตัดวงจรอาชญากรรม

การค้าบุหรี่ผิดกฎหมายจึงเป็นมากกว่าปัญหาการจัดเก็บภาษี หากยังเป็นบททดสอบความสามารถของอาเซียนในการสร้างความร่วมมือด้านความมั่นคงทางเศรษฐกิจและการบังคับใช้กฎหมายข้ามพรมแดน

ความสำเร็จในอนาคตไม่ควรวัดจากปริมาณสินค้าที่ตรวจยึดได้เพียงอย่างเดียว แต่ควรรวมถึงความสามารถในการลดขนาดตลาดผิดกฎหมาย ตัดวงจรทางการเงิน และจัดการกับเครือข่ายที่อยู่เบื้องหลัง

เพราะตราบใดที่เครือข่ายอาชญากรรมสามารถทำงานร่วมกันข้ามพรมแดนได้ดีกว่าหน่วยงานที่มีหน้าที่ปราบปราม การค้าผิดกฎหมายก็ยังมีโอกาสเติบโตต่อไป

ถึงเวลาแล้วที่อาเซียนจะต้องเปลี่ยนจากการไล่ตามจับสินค้าผิดกฎหมาย มาเป็นการร่วมกันตัดวงจรที่ทำให้การค้าผิดกฎหมายเกิดขึ้นได้ตั้งแต่ต้นทาง