หมายเหตุ – มติชน สัมภาษณ์พิเศษ ดร.ธนู ขวัญเดช เลขาธิการคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (กพฐ.) ในโอกาสเข้ารับตำแหน่งถึงนโยบายการทำงาน และทิศทางการพัฒนาการศึกษา
⦁ตั้งแต่เข้ามารับตำแหน่งเลขาธิการกพฐ. มีเรื่องใดที่ต้องเร่งดำเนินการ?
“ต้องยอมรับว่า สพฐ. เป็นองค์กรขนาดใหญ่ ทั้งในด้านโครงสร้างบุคลากร งบประมาณ และปัญหาที่มีอยู่หลากหลาย ที่สำคัญคือ ทุกปัญหาส่งผลกระทบไปถึงโรงเรียนทั่วประเทศ คำว่าใหญ่จึงไม่ได้หมายถึงเฉพาะขนาดองค์กร แต่ยังรวมถึงภารกิจที่มีความสำคัญต่อการเตรียมคนของประเทศ เพราะเด็กส่วนใหญ่อยู่ในความรับผิดชอบของเรา เมื่อมองภาพรวมการทำงาน สามารถแบ่งปัญหาออกเป็น 2 มิติ ได้แก่ 1.ปัญหาภายในองค์กร โดยเฉพาะการบริหารจัดการที่กระจายอยู่ทั่วประเทศ จะทำอย่างไรให้การดำเนินงานในพื้นที่ตอบสนองต่อปัญหาได้รวดเร็วที่สุด จึงต้องเน้นการกระจายอำนาจไปยังสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาและโรงเรียน ซึ่งเป็นหน่วยงานที่ใกล้ชิดกับเด็กมากที่สุด 2.ปัญหาภายนอกองค์กรที่ส่งผลต่อการจัดการศึกษา ทั้งเรื่องคุณภาพและความเหลื่อมล้ำ ซึ่งถือเป็นปัญหาใหญ่และซับซ้อนกว่า ต้องอาศัยกำลังและความร่วมมือจากทุกภาคส่วนอย่างจริงจัง ทั้งภาครัฐ เอกชน นักเรียน และบุคลากรทางการศึกษา โดยต้องเปิดรับฟังความคิดเห็นจากทุกฝ่าย เพราะการศึกษาไม่ใช่ภารกิจของกระทรวงศึกษาธิการ (ศธ.) เพียงหน่วยงานเดียว แต่ทุกภาคส่วนต้องร่วมกันแก้ไข หากถามถึงปัญหาใหญ่ที่สุดของการศึกษา มองว่าเป็นเรื่องความเหลื่อมล้ำ ซึ่งต้องใช้เวลาในการแก้ไข หลักสูตรการเรียนการสอนไม่ใช่ต้นเหตุโดยตรง แต่ปัญหาสำคัญอยู่ที่การเข้าถึงองค์ความรู้และวิธีการจัดการเรียนรู้ที่ยังต้องปรับเปลี่ยน จำเป็นต้องพัฒนาครูให้เปลี่ยนวิธีสอน จากการเน้นท่องจำมาเป็นการสอนให้เด็กคิด วิเคราะห์ และแก้ปัญหาได้ สอดคล้องกับแนวทาง ของโครงการประเมินผลนักเรียนร่วมกับนานาชาติ หรือ PISA อย่างไรก็ตาม ในฐานะผู้บริหารองค์กร มองว่าอุปสรรคสำคัญขณะนี้คือ ครูไม่มีเวลา แม้จะสามารถปรับเปลี่ยนวิธีสอนได้ แต่เหตุใดจึงยังใช้วิธีเดิม เพราะครูไม่มีเวลาจัดทำแผนการเรียนรู้รูปแบบใหม่
จึงเป็นที่มาของนโยบายลดภาระครูของนายประเสริฐ จันทรรวงทอง รัฐมนตรีว่าการ ศธ. โดยเฉพาะการคืนครูสู่ห้องเรียน เพื่อให้ครูมีเวลาจัดทำแผนการเรียนรู้และพัฒนาการสอนมากขึ้น รวมถึงการนำเทคโนโลยีสมัยใหม่ โดยเฉพาะปัญญาประดิษฐ์ (AI) มาช่วยจัดทำแผนการเรียนรู้และการจัดการเรียนการสอน ตลอดจนมาตรการอื่นๆ เช่น Cloud Kitchen หรือครัวกลาง และการเรียนรวม หากไม่สามารถลดภาระงานครูได้ ปัญหาความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาก็จะไม่สามารถแก้ไขได้อย่างแท้จริง”
⦁ภาระงานครูเรื่องใดที่คาดว่าจะสามารถลดหรือแก้ไขได้ภายใน 1-2 ปี?
“ต้องยอมรับว่ายังมีภาระบางอย่างที่ครูจำเป็นต้องทำ เช่น ครูในโรงเรียนขนาดเล็กยังต้องทำอาหารกลางวันให้เด็ก เป้าหมายสำคัญคือการลดความเหลื่อมล้ำและเปลี่ยนวิธีการสอน เพื่อให้ครูมีเวลาจัดการเรียนรู้มากขึ้น หากจัดการเรียนการสอนเสร็จแล้ว แต่ยังไม่สามารถคืนเวลาให้ครูได้ ภาระงานก็จะสะสมเพิ่มขึ้นเป็นดินพอกหางหมูและวนกลับไปสู่ปัญหาเดิม จากการประเมินสถานการณ์การศึกษา พบว่าโรงเรียนขนาดเล็กเป็นประเด็นสำคัญที่ ศธ.และ สพฐ.ต้องเร่งจัดกระบวนการเรียนรู้ใหม่ เนื่องจากจำนวนโรงเรียนขนาดเล็กเพิ่มขึ้นตามธรรมชาติ จากอัตราการเกิดของประชากรที่ลดลง การแก้ปัญหาโรงเรียนขนาดเล็กไม่จำเป็นต้องใช้วิธียุบหรือควบรวมเพียงอย่างเดียว ยังมีแนวทางอื่นที่สามารถดำเนินการได้ ควบคู่กับการผลักดันให้โรงเรียนมีครูครบชั้นและครบวุฒิ เพื่อให้การจัดการเรียนรู้มีคุณภาพและบรรลุเป้าหมาย
ขณะนี้ได้แต่งตั้งคณะทำงานขับเคลื่อนนโยบาย 5 ชุด และเริ่มเปลี่ยนนโยบายไปสู่การปฏิบัติแล้ว โดยมี 3 ชุดสำคัญที่ต้องบูรณาการการทำงานร่วมกัน ได้แก่ คณะทำงานขับเคลื่อนนโยบาย AI เพื่อพัฒนาครูและการจัดการเรียนรู้ คณะทำงานยกระดับคุณภาพการศึกษาเพื่อลดความเหลื่อมล้ำในสถานศึกษาขนาดเล็ก และคณะทำงานแปรรูปการเรียนรู้สู่การพัฒนาทักษะการคิดขั้นสูง ทั้ง 3 ชุดจะร่วมกันแก้ปัญหาความเหลื่อมล้ำ โดยใช้เทคโนโลยีเข้ามาสนับสนุน และเตรียมนำข้อสรุปเบื้องต้นไปหารือกับผู้อำนวยการสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษา (สพท.) ทั่วประเทศในช่วงกลางเดือนพฤศจิกายนนี้
อีกประเด็นที่ต้องดำเนินการควบคู่กันคือ การปรับวิธีวัดผล เพราะหากเปลี่ยนวิธีสอนแต่ยังใช้วิธีวัดผลแบบเดิม ทุกอย่างก็จะกลับไปอยู่ที่เดิม การจัดการเรียนรู้จึงต้องมุ่งสู่หลักสูตรฐานสมรรถนะ เน้นการเรียนรู้ผ่านกิจกรรม ให้เด็กคิดและลงมือทำ ไม่ใช่ท่องจำ ขณะเดียวกันการวัดผลก็ต้องปรับให้สอดคล้องกัน ในเบื้องต้น สพฐ.มีสำนักทดสอบทางการศึกษาเข้ามาดูแล โดยจะปรับจากการให้โรงเรียนออกข้อสอบประเมินเอง มาเป็นการใช้ข้อสอบกลางที่ได้มาตรฐาน อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนแปลงทั่วประเทศในคราวเดียวอาจเป็นเรื่องใหญ่ จึงอาจเริ่มจากโรงเรียนในพื้นที่นวัตกรรมการศึกษา เพื่อใช้เป็นพื้นที่ทดลอง พร้อมกำหนดเกณฑ์การคัดเลือกครูสำหรับโรงเรียนในพื้นที่ทดลองควบคู่กันไป
แนวทางคือ ยกเลิกการให้โรงเรียนออกข้อสอบประเมินเองทั้งหมด แล้วนำข้อสอบกลางที่ได้มาตรฐานมาใช้วัดผลการเลื่อนชั้น เพื่อให้เด็กรู้ได้เร็วว่าตนเองอ่อนวิชาใดและต้องปรับปรุงตรงไหน หากระบบวัดผลกลายเป็นส่วนหนึ่งของการเรียนรู้ตามปกติ การติวเพื่อสอบ PISA ก็จะหมดความจำเป็นลง ส่วนตัวมองว่าการสอบ PISA ไม่ใช่แก่นแท้ของคุณภาพการศึกษา การติวเพื่อเพิ่มคะแนนเพียงอย่างเดียวไม่ใช่คำตอบ แม้ทั่วโลกให้ความสำคัญกับ PISA แต่สิ่งที่ควรทำคือปรับวิธีการสอนให้เด็กคิดเป็นและวิเคราะห์เป็น ไม่ใช่เน้นท่องจำ
การสอบ PISA เน้นการคิดวิเคราะห์ ขณะที่การจัดการศึกษาไทยยังมีโจทย์อีกหลายด้าน เปรียบเสมือนการเดินอยู่บนคีย์ดนตรี คนละคีย์ ที่สำคัญคือ PISA ไม่สามารถตอบโจทย์การแก้ปัญหาความเหลื่อมล้ำในสังคมไทยได้ทั้งหมด โดยจากการวิเคราะห์พบว่า คะแนน PISA ของเด็กไทยสูงขึ้นจริง แต่ความเหลื่อมล้ำทางการศึกษายังคงมีอยู่มหาศาล ดังนั้น สิ่งที่ต้องการขับเคลื่อนจึงไม่ใช่เพียงการเพิ่มคะแนน PISA แต่คือการลดความเหลื่อมล้ำ หากสามารถลดความเหลื่อมล้ำได้ภายใต้ระบบการเรียนการสอนรูปแบบใหม่ คะแนน PISA ก็จะปรับตัวดีขึ้นเองตามธรรมชาติ”
⦁จะมีแนวทางการบริหารอัตรากำลังอย่างไร ให้สอดคล้องกับจำนวนเด็กที่ลดลง?
“ประเทศไทยกำลังเผชิญกับอัตราการเกิดที่ลดลงอย่างต่อเนื่อง โดยปี 2568 มีเด็กเกิดใหม่ประมาณ 4 แสนคน ลดลง 1 ใน 3 เมื่อเทียบกับเมื่อ 27 ปีก่อน ขณะที่จำนวนโรงเรียนยังคงมีอยู่ใกล้เคียงเดิม ปัจจุบันมีโรงเรียนประมาณ 2.9 หมื่นแห่ง ทำให้เกิดความไม่สมดุลระหว่างทรัพยากรบุคคลกับจำนวนผู้เรียน เราไม่มีทรัพยากรมากพอที่จะจัดสรรไปให้ทุกโรงเรียนได้อย่างทั่วถึง ต้องยอมรับว่าการบรรจุครูหนึ่งคนเข้าสู่ระบบราชการมีระยะเวลาทำงานประมาณ 30 ปี ขณะที่เด็กใช้เวลาอยู่ในระบบการศึกษาขั้นพื้นฐาน 6 ปี หากไม่ปรับระบบบริหารจัดการให้สอดคล้องกับจำนวนเด็กที่ลดลง ก็อาจเกิดภาวะครูเกินได้ ปัจจุบันมีครูประมาณ 3-4 แสนคน แต่ขณะเดียวกันก็ยังมีปัญหาครูไม่ครบชั้นและครูไม่ครบเอก ดังนั้น การพิจารณาว่าครูขาดหรือเกินจึงต้องดูรายละเอียดเป็นรายพื้นที่และรายโรงเรียน
แนวทางแก้ไขต้องดำเนินการควบคู่กัน ทั้งการบริหารอัตรากำลังครูและการจัดการโรงเรียนขนาดเล็ก ในกรณีที่สามารถควบรวมโรงเรียนได้ ก็จะช่วยให้การบริหารจัดการทรัพยากรอยู่ในจุดเดียวกัน ส่วนการโยกย้ายครูต้องมีกฎระเบียบและกลไกทางกฎหมายรองรับ เพื่อให้การเกลี่ยอัตรากำลังเป็นระบบ ลดปัญหาครูไม่ตรงเอกและการโยกย้ายที่ไม่สอดคล้องกับความต้องการของพื้นที่ หากมองในภาพอุดมคติ จากโรงเรียน 5 แห่ง อาจควบรวมให้เหลือโรงเรียนเดียว ครูมาอยู่รวมกัน และเด็กสามารถทำกิจกรรมร่วมกันได้ นี่คือแนวทางที่เรากำลังขับเคลื่อน”
⦁มีเป้าหมายจะควบรวมโรงเรียนขนาดเล็กให้สำเร็จภายในกี่ปี?
“ขณะนี้มีฐานข้อมูลจากการประชุมคณะทำงานขับเคลื่อนนโยบาย และเตรียมนำไปหารือกับผู้อำนวยการสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาทั่วประเทศ เพื่อพิจารณาว่าเกณฑ์การควบรวมโรงเรียนขนาดเล็กจำเป็นต้องปรับเปลี่ยนหรือไม่ และควรรับฟังความคิดเห็นจากภาคส่วนใดเพิ่มเติม โดยเรื่องการปรับเกณฑ์อยู่ในความรับผิดชอบของผู้บริหารระดับสูงของ สพฐ.ส่วนรัฐมนตรีว่าการ ศธ. มีความมุ่งมั่นที่จะขับเคลื่อนงานให้เป็นไปตามเป้าหมาย เราต้องการลดจำนวนโรงเรียนขนาดเล็กที่จำเป็นต้องควบรวมให้เหลือน้อยที่สุด แต่ขณะนี้ยังไม่สามารถระบุได้ว่าจะควบรวมได้กี่แห่งและภายในระยะเวลาเท่าใด
ปัจจุบันมีโรงเรียนที่มีนักเรียนน้อยกว่า 120 คน ประมาณ 1.5 หมื่นแห่ง และโรงเรียนที่มีนักเรียนน้อยกว่า 50 คน ประมาณ 5 พันแห่ง สำหรับโรงเรียนที่ไม่สามารถยุบได้ ก็ต้องพิจารณาแนวทางควบรวมกับโรงเรียนในพื้นที่ใกล้เคียง เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการบริหารจัดการ ทั้งนี้ ยอมรับว่าแรงต่อต้านการควบรวมโรงเรียนในปัจจุบันลดน้อยลงกว่าในอดีต”
⦁สูตรคำนวณเงินอุดหนุนรายหัวที่เตรียมปรับใหม่ จะช่วยแก้ปัญหาโรงเรียนขนาดเล็กได้หรือไม่?
“สูตรดังกล่าวเป็นผลงานวิจัยของสำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา (สกศ.) ที่ศึกษามาเป็นเวลานาน โดยไม่ได้ใช้วิธีหารเฉลี่ย แต่ให้ความสำคัญกับความเป็นธรรม เพราะสูตรเดิมใช้จำนวนนักเรียนเป็นฐานในการคำนวณ ทำให้โรงเรียนขนาดเล็กที่ยังไม่สามารถควบรวมหรือยุบรวมได้เสียเปรียบ สูตรใหม่จึงอาจไม่ได้จำกัดอยู่เพียงเงินอุดหนุนรายหัว แต่สามารถมีองค์ประกอบอื่นเพิ่มเติมได้ เพื่อให้โรงเรียนขนาดเล็กได้รับการจัดสรรทรัพยากรอย่างเหมาะสมและสอดคล้องกับสภาพความเป็นจริง ขณะนี้ได้มีการหารือร่วมกับผู้อำนวยการสำนักงบประมาณ หากได้รับความเห็นชอบ ก็จะต้องเสนอให้คณะรัฐมนตรี (ครม.) พิจารณาต่อไป”
⦁คาดว่าสูตรเงินอุดหนุนรายหัวใหม่จะประกาศใช้ได้เมื่อใด?
“ตามกรอบกระบวนการงบประมาณ จำเป็นต้องมีการจัดตั้งงบประมาณรองรับ และต้องผ่านการพิจารณาของ ครม. ก่อน คาดว่าอาจประกาศใช้ได้ในปี 2571”
⦁บูรณาการการทำงานร่วมกับองค์กรหลักใน ศธ. อย่างไรบ้าง?
“ได้หารือกับ รศ.ดร.ประวิต เอราวรรณ์ ปลัด ศธ. ในหลายประเด็น เช่น การดำเนินงานของโรงเรียนในพื้นที่นวัตกรรมการศึกษา ซึ่งมีการนัดหารือในช่วงต้นเดือนพฤศจิกายน รวมถึงเชิญคณะกรรมการข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา (ก.ค.ศ.) มาร่วมหารือ ตลอดจนเรื่องการศึกษาปฐมวัย และแนวทางการทำงานระหว่างศึกษาธิการจังหวัด (ศธจ.) กับสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษา (สพท.) ขณะที่ นายวิทวัต ปัญจมะวัต เลขาธิการคณะกรรมการการอาชีวศึกษา (กอศ.) มีแนวทางส่งเสริมการศึกษาสำหรับเด็กกลุ่มเปราะบางและนักเรียนในโรงเรียนราชประชานุเคราะห์ เพื่อเพิ่มทักษะวิชาชีพให้แก่เด็ก ส่วนกรมส่งเสริมการเรียนรู้ (สกร.) จะเข้ามารับช่วงช่วยเหลือเด็กที่หลุดออกจากระบบ ให้ได้รับโอกาสทางการศึกษาต่อเนื่อง รวมถึงเร่งแก้ไขช่องว่างในการติดตามเด็กและเยาวชนวัยเรียนภาคบังคับของ สพฐ. ที่เข้าสู่สถานพินิจ เพื่อป้องกันไม่ให้หลุดออกจากระบบการศึกษา ส่วน ดร.พิเชฐ โพธิ์ภักดี เลขาธิการสภาการศึกษา (สกศ.) รับผิดชอบเรื่อง พ.ร.บ.การศึกษาแห่งชาติ เนื่องจากหน่วยงานมีบทบาทเป็นหน่วยงานต้นเรื่องในการจัดทำกฎหมายดังกล่าว”
⦁หากเปรียบ สพฐ. เป็นบ้านหลังใหญ่ มองว่าบ้านหลังนี้ผุพังมากน้อยเพียงใด?
“ไม่ได้มองว่า สพฐ. เป็นบ้านที่ผุพัง เพราะวันนี้เราเป็นหัวหน้าครอบครัว เป้าหมายคือ การยกระดับ สพฐ. ให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น ทั้งด้านการบริหารงานที่โปร่งใสและตรวจสอบได้ สิ่งที่ตั้งใจคือทำให้ส่วนกลางมีขนาดเล็กลง และกระจายอำนาจการบริหารจัดการไปยังโรงเรียนมากขึ้น เพื่อให้โรงเรียนสามารถบริหารอัตรากำลังและกำหนดทิศทางการดำเนินงานของตนเองได้อย่างเหมาะสม หากจะดำเนินการให้เกิดขึ้นจริง จำเป็นต้องมีกฎหมายเข้ามารองรับ ส่วนที่ สพฐ. มีขนาดใหญ่ เพราะมีสถานศึกษาในสังกัดจำนวนมาก”
⦁รู้สึกหนักใจหรือไม่ที่ต้องเข้ามารับตำแหน่งเลขาธิการ กพฐ.?
“ระยะทางพิสูจน์ม้า กาลเวลาพิสูจน์คน ไม่ว่าจะมาจากหน่วยงานหรือสายงานใด หากได้รับมอบหมายหน้าที่ตามระบบและมีคุณสมบัติเหมาะสม ก็พร้อมทำงานอย่างเต็มที่ ตลอด 1 เดือนที่ผ่านมา นับตั้งแต่เข้ารับตำแหน่งเลขาธิการ กพฐ. ได้พยายามปรับตัวและเรียนรู้การทำงานร่วมกับบุคลากรของ สพฐ. ซึ่งทุกคนให้ความร่วมมือและเปิดใจรับฟังกันเป็นอย่างดี”
⦁หลักการทำงานที่ยึดถือมาตลอดคืออะไร?
“หลักการทำงานตลอดชีวิตราชการคือ ทำหน้าที่ให้ดีที่สุดด้วยความโปร่งใสและตรวจสอบได้ ยึดถือความเป็นนักกฎหมายในสายเลือด โดยให้ความถูกต้องตามกฎหมายเป็นหลัก แต่ต้องไม่ปล่อยให้กฎหมายหรือระเบียบกลายเป็นอุปสรรคต่อการพัฒนา หากติดขัดข้อระเบียบใด ต้องพยายามหาทางออกที่ถูกต้องตามกฎหมาย และเกิดประโยชน์สูงสุดต่อทางราชการและส่วนรวม เพื่อให้การบริหารราชการแผ่นดินสามารถเดินหน้าต่อไปได้”
