นักวิชาการหนุนใช้เงินภาษีบาป ปกป้องสุขภาวะผ่านทุนวิจัย สสส. ชูหลักฐาน ผลการรณรงค์งดเหล้ากว่า 20 ปี เลิกดื่มได้ 8.6 ล้านคน
รศ.ดร.วิทยา กุลสมบูรณ์ กรรมการกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) กล่าว ในงานเสวนาโต๊ะกลม : Earmarked Tax กับอนาคตงานวิชาการลดปัจจัยเสี่ยง เมื่อวันที่ 16 พฤศจิกายน โดยระบุว่า “ภาษีเพื่อสุขภาพ” หรือ “Earmarked Tax” เป็นเรื่องสำคัญด้านนโยบายสาธารณะ และเศรษฐศาสตร์การเงินการคลัง ของประเทศ และมีความสำคัญต่อทิศทางสุขภาวะของสังคมไทย
“ในทางเศรษฐศาสตร์และการคลังสาธารณะ เรามักพูดถึง “ภาษี” ในมิติของการหารายได้เข้าคลัง แต่กลไกของ Earmarked Tax หรือภาษีที่จัดสรรเป็นการเฉพาะจากสินค้าทำลายสุขภาพ หรือ Sin Tax ที่ สสส. ขับเคลื่อนมาร่วมสองทศวรรษ มีนิยามที่ลึกซึ้งกว่านั้น”
ตามหลักการขององค์การอนามัยโลก (WHO) และธนาคารโลก (World Bank) การใช้ Earmarked Tax จากสุราและยาสูบ เป็น “นวัตกรรมเชิงนโยบาย” (Policy Innovation) โดยออกแบบมาเพื่อแก้ไขความล้มเหลวของตลาด (Market Failure) จากต้นทุนทางลบที่เกิดขึ้นภายนอก (Negative Externalities)
เม็ดเงินที่ได้จากการบริโภคสิ่งที่บั่นทอนสุขภาพ ถูกหมุนเวียนกลับมาเป็น “ทุนทางปัญญาและทุนทางสังคม” เพื่อปกป้องสุขภาพของประชาชน เป็นวงจรปิดที่เปลี่ยนพิษภัยให้กลายเป็นเกราะคุ้มกันสังคม
คำถามสำคัญคือ เราจะรู้ได้อย่างไรว่าเงินภาษีของประชาชนถูกใช้อย่างคุ้มค่าและตรงเป้าหมายที่สุด ซึ่งคำตอบอยู่ที่คำว่า “Evidence-based Policy” หรือ นโยบายที่ขับเคลื่อนด้วยหลักฐานเชิงประจักษ์ทางวิชาการ
เงินสนับสนุนจะไม่สามารถสร้างความเปลี่ยนแปลงที่ยั่งยืนได้ หากขาดงานวิชาการที่เข้มแข็งคอยเป็นเข็มทิศนำทาง
งานวิจัยของศูนย์วิชาการหลัก ไม่ว่าจะเป็นศูนย์ศึกษาปัญหาการพนัน ศูนย์วิชาการเพื่อความปลอดภัยทางถนน (ศวปถ.) ศูนย์วิจัยและจัดการความรู้เพื่อการควบคุมยาสูบ (ศจย.) ศูนย์วิจัยปัญหาสุรา (ศวส.) และ มูลนิธิศูนย์วิชาการสารเสพติด (SAAFTH) ไม่ใช่รายงานวิชาการที่วางอยู่บนหิ้ง แต่คืองานวิชาการที่มีลมหายใจ เป็นงานวิชาการที่กอบกู้ชีวิตคน ลดภาระ การต้องนอนเตียงในโรงพยาบาล และสร้างความคุ้มค่าทางเศรษฐศาสตร์ให้กับประเทศชาติอย่างมหาศาล
“สังคมไทยกำลังเผชิญกับปัจจัยเสี่ยงรูปแบบใหม่ที่ซับซ้อน รวดเร็ว และไร้พรมแดน ไม่ว่าจะเป็นการพนันออนไลน์ บุหรี่ไฟฟ้านิโคติน รูปแบบใหม่ อุบัติเหตุ ความเร็วรถ เมาแล้วขับ หรือ สุรา และสารเสพติดที่แปลงโฉมมาในรูปแบบไลฟ์สไตล์
ในขณะเดียวกัน กลไกภาษี Earmarked Tax เองก็ต้องเผชิญกับคำถามเรื่องประสิทธิภาพ ความโปร่งใส และธรรมาภิบาล เวทีเสวนาวันนี้จึงเป็นการร่วมกันวาด “ฉากทัศน์อนาคต” ว่างานวิชาการลดปัจจัยเสี่ยงของไทย จะยืนหยัด ปรับตัว และสร้าง พลวัตรเชิงนโยบายอย่างมีพลังต่อไปได้อย่างไร
ศ.ดร.นพ.พลเทพ วิจิตรคุณากร ผู้อำนวยการศูนย์วิจัยปัญหาสุรา(ศวส.) มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ ระบุ เงินบำรุง 2% จากภาษีสรรพสามิตสุราและยาสูบที่จัดสรรให้ สสส. ไม่ได้สนับสนุนเพียงการรณรงค์ แต่ยังช่วยพัฒนาระบบข้อมูล งานวิจัยครอบคลุมประเด็นปัจจัยเสี่ยง เพื่อสนับสนุนการกำหนดนโยบายสาธารณะบนหลักฐานเชิงประจักษ์อีกด้วย
โดยผลการศึกษาเบื้องต้นที่ประเมินความคุ้มค่าของการลงทุนด้านควบคุมเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ผ่าน สสส. ในช่วงปี 2545-2564 พบว่า เงินลงทุนทุก 1 บาทสร้างผลประโยชน์ทางสังคมกลับคืนประมาณ 118 บาท และช่วยป้องกันการเสียชีวิตก่อนวัยอันควรได้ 95,295 ราย รวมทั้งลดการสูญเสียปีสุขภาวะได้ประมาณ 4.7 ล้านปี
อย่างไรก็ตาม การดำเนินงานของ ศวส. กว่า 20 ปี ภายใต้การบริหารของคณาจารย์จากสถาบันอุดมศึกษาหลายท่าน ที่ได้รับการสนับสนุนจาก สสส. ก่อให้เกิดหลักฐานวิชาการสำคัญเพื่อสนับสนุนการกำหนดนโยบายควบคุมเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ อาทิ การศึกษาเรื่องมาตรการภาษีสรรพสามิตช่วยลดการบริโภคแอลกอฮอล์ได้ประมาณ156 ล้านลิตรต่อปี ขณะที่การรณรงค์งดเหล้าเข้าพรรษาช่วยลดการบริโภคได้ 10% โดยผลสำรวจปี 2568 พบว่าประชาชนลด ละ หรือเลิกดื่มประมาณ 8.6 ล้านคน ประหยัดค่าใช้จ่ายครัวเรือนรวม 14,949 ล้านบาท ส่วนการประเมินพื้นที่นำร่องขยายเวลาเปิดสถานบริการถึงตีสี่พบคดีเมาแล้วขับเพิ่มขึ้น 117% สะท้อนความจำเป็นของการใช้หลักฐานวิชาการติดตามผลกระทบจากนโยบายที่สำคัญ
“หากขาดทุนสนับสนุนที่มั่นคงและต่อเนื่องอาจกระทบระบบข้อมูล การประเมินนโยบาย และการพัฒนานักวิจัย จึงจำเป็นต้องรักษากลไกสนับสนุนงานวิชาการควบคู่กับความโปร่งใสและการตรวจสอบอย่างเป็นอิสระ เพราะ สสส. ไม่ได้เขียนนโยบายเอง แต่ทำให้มีหลักฐานพร้อมเมื่อหน้าต่างนโยบายเปิด เพื่อให้การตัดสินใจเชิงนโยบายคำนึงถึงประโยชน์ของประชาชนเป็นสำคัญ”
ดร.นพ.วิชช์ เกษมทรัพย์ ผู้อำนวยการ ศูนย์วิจัยและจัดการความรู้ เพื่อการควบคุมยาสูบ (ศจย.) กล่าวว่า การให้ข้อมูลโดยระบุว่า สสส. ซึ่งได้รับการจัดสรรเงินจากภาษีบาปเป็นองค์กรอิสระนั้น เป็นการบิดเบือนข้อมูลโดยมีความจริงเพียงครึ่งเดียว เพื่อทำลายความน่าเชื่อถือและภาพลักษณ์ขององค์กร เพราะในความความจริง ประธานบอร์ด สสส. คือนายกรัฐมนตรี และมีตัวแทนจากหน่วยงานราชการ 10 แห่ง เช่น กระทรวงการคลัง กระทรวงศึกษาธิการ กระทรวงมหาดไทย กระทรวงสาธารณสุข รวมทั้ง ผู้ทรงคุณวุฒิที่มีชื่อเสียงในสังคม
ในกรณีไม่มี สสส. สิ่งที่จะเกิดขึ้นคือ 1.ศูนย์วิชาการจะไม่มีงบประมาณมาสร้างงานวิจัย และนำองค์ความรู้มาเผยแพร่สร้างความเข้มแข็งของภาคประชาสังคม รวมทั้งเสนอแนะนโยบายสาธารณะด้วยหลักฐานเชิงประจักษ์
- ภาคประชาสังคมจะไม่สามารถเข้าถึงงบประมาณปกติของรัฐบาลได้ ขาดการรณรงค์อย่างมีส่วนร่วม ภาคประชาสังคมจะอ่อนแอ
- อัตราการสูบบุหรี่จะไม่ลดลงถึง 48.5% โดยลด 32% ในปี 2534 เป็น 16.5% ในปี 2567 นั่นคือ ในปี 2567 ผู้สูบจะเป็น 19 ล้านคน ไม่ใช่ 9.8 ล้านคน และจะมีผู้เสียชีวิตจากยาสูบถึง 140,000 คน ไม่ใช่ 70,000 คน หรือเฉลี่ยวันละ 384 คน ไม่ใช่ 192 คนเหมือนในปัจจุบัน
“เป็นที่น่าสังเกตว่า ผู้ที่พยายามเคลื่อนไหวผลักดันเพื่อเปลี่ยนแปลงกฎหมาย 4 กองทุน รวมทั้ง พ.ร.บ. สสส. เป็นคนเดียวกับผู้ที่สนับสนุนให้นำเข้าและขายบุหรี่ไฟฟ้าได้อย่างถูกกฎหมาย ซึ่งจะเป็นภัยคุกคามต่อสุขภาพของเยาวชนไทยอย่างร้ายแรง“
รศ.ดร.นวลน้อย ตรีรัตน์ ผู้อำนวยการศูนย์ศึกษาปัญหาการพนัน คณะเศรษฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ระบุ งบประมาณของ สสส. ใช้หลักคิดทางเศรษฐศาสตร์ที่ว่า “ผู้ก่อผลกระทบต้องเป็นผู้รับผิดชอบต้นทุนทางสังคม” สินค้ากลุ่มสุรา เบียร์ และยาสูบ เป็นต้นเหตุสำคัญที่ก่อให้เกิดภาระด้านสุขภาพและภาระค่าใช้จ่ายในการรักษาพยาบาลของประเทศ จึงมีการจัดเก็บภาษีเพิ่มเติมจากสินค้าดังกล่าว เพื่อให้สินค้านั้นคำนึงถึงต้นทุนทางสังคม และนำรายได้มาชดเชยต้นทุนทางสังคมและสนับสนุนการป้องกันปัญหาสุขภาพ ผ่านกลไก Earmarked Tax หรือภาษีที่กำหนดวัตถุประสงค์การใช้เงินไว้อย่างชัดเจน
งบประมาณที่ สสส. ได้รับจากภาษีเครื่องดื่มแอลกอฮอล์และยาสูบ หรือที่เรียกว่า “ภาษีบาป 2%” เมื่อเทียบกับงบประมาณแผ่นดินทั้งหมด คิดเป็นเพียงประมาณ 0.1% สะท้อนให้เห็นว่ากลไกดังกล่าวเป็นการจัดสรรทรัพยากรเพียงส่วนน้อย เพื่อสนับสนุนงานสร้างเสริมสุขภาพและลดภาระต้นทุนทางสังคมในระยะยาว ซึ่งมาตรการ Earmarked Tax เป็นเครื่องมือการคลังที่ได้รับการยอมรับและใช้กันอย่างแพร่หลายในระดับนานาชาติ โดยเฉพาะในมิติด้านสาธารณสุขและการจัดการสิ่งแวดล้อม อย่างไรก็ดี การใช้กลไกดังกล่าวยังคงต้องอยู่ภายใต้การกำกับดูแลและควบคุมเพดานการจัดเก็บอย่างรัดกุม เพื่อรักษาวินัยทางการคลังและสร้างความสมดุลต่อระบบเศรษฐกิจภาพรวม
ในส่วนของศูนย์ศึกษาปัญหาการพนัน (CGS) เกิดขึ้นจากการผลักดันของ สสส. ที่เห็นความสำคัญของการมีข้อมูลและองค์ความรู้ทางวิชาการ ช่วยให้สังคมเท่าทันปัญหาและมองเห็นถึงผลกระทบที่มากกว่าตัวผู้เล่นพนัน เพราะการพนันไม่ได้จบลงที่การได้หรือเสียเงิน แต่เกี่ยวพันหรืออาจลุกลามไปเป็นปัญหาครอบครัว หนี้สิน อาชญากรรม และอนาคตของคนอีกมาก การมีข้อมูลจึงไม่ใช่แค่การบอกว่าปัญหาเกิดขึ้นแล้ว แต่เป็นเครื่องมือสำคัญที่ช่วยให้ประเทศมองเห็นความเสี่ยงล่วงหน้า และนำข้อมูลไปกำหนดแนวทางป้องกันและลดผลกระทบจากการพนัน ก่อนจะสายเกินไป
นพ.อภินันท์ อร่ามรัตน์ หัวหน้าศูนย์วิชาการสารเสพติด ภาควิชาเวชศาสตร์ครอบครัว คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ และประธานคณะกรรมการ มูลนิธิศูนย์วิชาการสารเสพติด จังหวัดเชียงใหม่ กล่าวว่า
มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ได้จัดตั้งศูนย์วิชาการสารเสพติดภาคเหนือ ในปี 2545 และได้เริ่มดำเนินงานเป็นศูนย์ประสานงานสนับสนุนการวิจัยเพื่อป้องกันแก้ไขปัญหายาเสพติด ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2545 -จนถึงปัจจุบัน โดยมีขอบเขตงานครอบคลุมการพัฒนาระบบเฝ้าระวัง ไปจนถึงการลดความต้องการสารเสพติด ยกเว้นด้านการปราบปราม โดยในช่วงแรกใช้งบประมาณจากสำนักงานคณะกรรมการป้องกันและปราบปรามยาเสพติด (ป.ป.ส.)
อย่างไรก็ตาม งานวิจัยที่เน้นการแก้ปัญหาที่ยั่งยืนเป็นระบบ ไม่อาจใช้ระบบงบประมาณสนับสนุนของ ป.ป.ส. ที่พิจารณาอนุมัติในลักษณะปีต่อปี และมีความไม่แน่นอน จึงไม่สามารถดำเนินการให้ต่อเนื่องจนสำเร็จได้
ทั้งนี้ ศูนย์ฯ ได้รับการสนับสนุนจาก สสส.สำนัก 1 ตั้งแต่ปี 2552 ในการสนับสนุนโครงการวิจัยและพัฒนา เพื่อแก้ปัญหาสุราและยาเสพติดแบบบูรณาการ ศูนย์ฯ ได้เริ่มดำเนินงานภายใต้โครงการ “สถานการณ์ปัญหาการดื่มสุราและการแก้ไขในระบบยุติธรรม” ในช่วงปี 2552-2554 ทำให้เกิดการเรียนรู้ของการแก้ปัญหาสุรา โดยใช้ชุมชนเป็นฐาน เพื่อจัดการปัญหายาบ้าในชุมชน
“ปี 2564 มูลนิธิศูนย์วิชาการสารเสพติด ได้ก่อตั้งขึ้น เพื่อความสะดวกในการดำเนินงานวิชาการภาคประชาสังคม ในการสนับสนุนการขับเคลื่อน การป้องกันแก้ไขปัญหายาเสพติดแบบบูรณาการ โดยใช้ชุมชนเป็นฐานให้เกิดการขยายตัวอย่างต่อเนื่อง ให้สอดรับกับเจตนารมณ์ของประมวลกฎหมายยาเสพติดฉบับปัจจุบัน และยังคงได้รับการสนับสนุนจากสำนักงาน สสส. สำนัก 1 มาโดยตลอด”
นพ.ธนะพงศ์ จินวงษ์ ผู้จัดการศูนย์วิชาการเพื่อความปลอดภัยทางถนน (ศวปถ.) กล่าวว่า ตลอดระยะเวลาเกือบ 2 ทศวรรษ ศวปถ. และ สสส. ร่วมกับแผนงานสนับสนุนการป้องกันอุบัติเหตุจราจรระดับจังหวัด (สอจร.) ศูนย์อำนวยการความปลอดภัยทางถนน (ศปถ.) และภาคีเครือข่าย ได้ร่วมกันพัฒนางานวิชาการ ยกระดับการทำงานในพื้นที่ และผลักดันนโยบายความปลอดภัยทางถนนมาอย่างต่อเนื่อง ผ่านเวทีงานสัมมนาวิชาการระดับชาติ ซึ่งสะท้อนการยกระดับแนวทางแก้ปัญหาและกลไกการทำงานที่เข้มแข็งขึ้นตามลำดับ โดยเวทีล่าสุด กำหนดจัดขึ้นระหว่างวันที่ 19–20 พฤศจิกายนนี้ ภายใต้แนวคิด “UNLOCKING SAFE CITIES ปลดล็อกถนนปลอดภัย เพื่อเมืองที่ปลอดภัย” เพื่อระดมข้อเสนอเชิงนโยบายส่งต่อเข้าสู่กลไกของ ศปถ.
สำหรับการขับเคลื่อนงาน ศวปถ. มุ่งสร้าง “ต้นทุนทางวิชาการ” ที่นำไปใช้แก้ปัญหาในพื้นที่ได้จริง ควบคู่กับ “การขับเคลื่อนเชิงนโยบาย” ใน 5 ประเด็นหลัก ได้แก่
1.เด็กและเยาวชน เช่น พัฒนาชุดเครื่องมือ “5 km. PROJECT ชุดความรู้การจัดการพฤติกรรมเสี่ยงจากการไม่สวมหมวกนิรภัยในระยะใกล้บ้าน”
- การจัดการความเร็ว เช่น จัดทำแผนที่นำทางขับเคลื่อนความเร็วที่ปลอดภัย แนวทางจำกัดความเร็ว 40 กม./ชม. และคู่มือใช้งานโปรแกรมตรวจจับความเร็วด้วยกล้อง CCTV ในท้องถิ่น
- การบังคับใช้กฎหมาย เช่น พัฒนาคู่มือปฏิบัติงาน (SOP) แนวทางปลดล็อกเครื่องเป่าแอลกอฮอล์ และระบบติดตามสถิติผู้กระทำผิดซ้ำร่วมกันระหว่างตำรวจ อัยการ และศาล
- กลไกการขับเคลื่อนงาน เช่น พัฒนาเครื่องมือวิเคราะห์และจัดการความเสี่ยง
5.การสื่อสาร เช่น พัฒนารูปแบบ “ปฏิทินความเสี่ยง” เพื่อให้พื้นที่ใช้สื่อสารเตือนภัยได้ตรงตามช่วงเวลาและบริบทของชุมชน






