สระบุรี ผ่าวิกฤต “น้ำดำสระบุรี” เวทีเสวนาเดือด! กรอ. สั่งเชือด 3 โรงงานกากของเสีย จี้รื้อระบบราชการ “ชงเองกินเอง” ตัวแทน กรอ. แจงย้ำค่าน้ำเกินในบ่อยังไม่ผิดจนกว่าจะพบปล่อยทิ้ง

เมื่อวันที่ 9 พฤศจิกายน ณ ห้องประชุม ลีลาวดีรีสอร์ท ตำบลตลิ่งชัน อำเภอเมือง จังหวัดสระบุรี มูลนิธิบูรณะนิเวศ ร่วมกับ DECODE ThaiPBS ได้จัดเวทีสัมมนาในหัวข้อ “ปัญหาน้ำเสีย จังหวัดสระบุรี มีทางออกหรือไม่” โดยมีผู้เข้าร่วมเสวนาและตัวแทนจากหน่วยงานต่าง ๆ ได้แก่ นางสาวเพ็ญโฉม แซ่ตั้ง ผู้อำนวยการมูลนิธิบูรณะนิเวศ, นายธนาวุธ โนราช ผู้อำนวยการส่วนตรวจและบังคับใช้กฎหมาย สำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 7 (สระบุรี) กรมควบคุมมลพิษ, ดร.ธนธร ยอดสมสวย นักวิทยาศาสตร์เชี่ยวชาญ กองส่งเสริมเทคโนโลยีสิ่งแวดล้อมโรงงาน กรมโรงงานอุตสาหกรรม, นางสาวรชธภร ฐานะวร ผู้อำนวยการส่วนสิ่งแวดล้อม สำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดสระบุรี, ดร.มนัสวี เฮงสุวรรณ นักธรณีวิทยาชำนาญการพิเศษ กรมทรัพยากรน้ำบาดาล (หรือผู้แทน), ดร.พูนศักดิ์ จันทร์จำปี สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรและผู้เชี่ยวชาญด้านการจัดการกากอุตสาหกรรม, นายชำนัญ ศิริรักษ์ ทนายความจากเครือข่ายนักกฎหมายจิตอาสาเพื่อสังคม ดำเนินรายการโดย นางสาววิภาพร วัฒนวิทย์ ผู้ประกาศข่าวไทยพีบีเอส พร้อมด้วยประชาชนและเครือข่ายผู้ได้รับผลกระทบในพื้นที่

วิกฤตมลพิษสายน้ำ “น้ำดำสระบุรี” ในพื้นที่ลำห้วยสาธารณะหลัก ทั้งห้วยตะเข้ (คลองตะเข้) และคลองหนองน้ำเขียว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองปลาไหล ตำบลกุดนกเปล้า อำเภอเมืองสระบุรี และตำบลห้วยแห้ง อำเภอแก่งคอย ได้เดินทางมาถึงจุดแตกหักหลังยืดเยื้อมานานกว่า 2 ปี นับตั้งแต่ชาวบ้านรวมตัวร้องเรียนต่อจังหวัดสระบุรีเมื่อเดือนพฤศจิกายน 2567 เนื่องจากน้ำมีกลิ่นเหม็นรุนแรง สีดำคล้ำ จนไม่สามารถใช้อุปโภคบริโภคหรือทำการเกษตรได้ แม้ทางจังหวัดจะดำเนินมาตรการบรรเทาปลายเหตุ อาทิ เติมสาร EM ทำฝายชะลอน้ำ หรือขุดลอกตะกอน

ในเดือนพฤษภาคม 2569 ปัญหากลับทวีความรุนแรงยิ่งขึ้น เมื่อกรมควบคุมมลพิษ (คพ.) และสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 7 (สคพ. 7) ลงพื้นที่ตรวจพบสารอินทรีย์ระเหยง่าย (VOCs) หลากชนิด และโลหะหนักอันตราย อาทิ สารหนู ตะกั่ว และทองแดง ปนเปื้อนสูงเกินมาตรฐานในน้ำผิวดินและตะกอนดิน ซึ่งตรงกับผลวิเคราะห์ของมูลนิธิบูรณะนิเวศที่ระบุชัดว่าแหล่งกำเนิดมาจากกากของเสียอุตสาหกรรมในพื้นที่โรงงานรีไซเคิลและฝังกลบ โดยมีความเสี่ยงสูงที่จะแพร่กระจายไปยังแหล่งน้ำดิบสำหรับผลิตน้ำประปาของเทศบาลเมืองสระบุรีและแม่น้ำป่าสัก จนนำมาสู่การเปิดเวทีสัมมนาเพื่อค้นหาต้นตอและทางออกในครั้งนี้

จากรายงานการตรวจสอบของ กรมโรงงานอุตสาหกรรม (กรอ.) ระบุการตรวจพบการกระทำผิดในโรงงาน 3 แห่ง ริมแนวทางหลวงพิเศษหมายเลข 6 จังหวัดสระบุรี เริ่มจากโรงงานลำดับที่ 101 ซึ่งประกอบกิจการปรับคุณภาพของเสียรวมและรับฝังกลบสิ่งปฏิกูลหรือวัสดุไม่ใช้แล้วที่เป็นของเสียอันตรายและไม่อันตราย พบบ่อกักเก็บน้ำ 2 บ่อ โดยบ่อที่ 1 ขนาด 3,000 ลูกบาศก์เมตร อยู่นอกพื้นที่โครงการ และบ่อที่ 2 ขนาดประมาณ 12,000 ตารางเมตร ลึก 2 เมตร ผลวิเคราะห์น้ำฝนที่ไหลผ่านผ้าใบคลุมหลุมฝังกลบ (บ่อสามเหลี่ยม) และน้ำชะหลุมฝังกลบ (บ่อครึ่งวงกลม) ตรวจพบค่า COD, TSS, TDS, TKN, น้ำมันและไขมัน รวมถึงโลหะหนักหลายชนิด ทั้งตะกั่ว โครเมียม สารหนู สังกะสี นิกเกิล และซีลีเนียม เกินมาตรฐานน้ำทิ้ง

กรอ. จึงมีคำสั่งตามมาตรา 39 วรรคหนึ่ง พ.ร.บ.โรงงานฯ เมื่อวันที่ 7 กรกฎาคม 2569 สั่งหยุดประกอบกิจการหลุมฝังกลบของเสียอันตราย ระงับการระบายน้ำลงสู่ 2 บ่อ ให้จัดการตามรายงาน EIA ภายในวันที่ 30 กันยายน 2569 ระงับการรับกากของเสียรหัส 073 ในระบบอิเล็กทรอนิกส์ และแจ้งจังหวัดสระบุรีเมื่อวันที่ 20 กรกฎาคม 2569 เพื่อร้องทุกข์กล่าวโทษคดีอาญาตาม พ.ร.บ.วัตถุอันตราย ข้อหาครอบครองวัตถุอันตรายชนิดที่ 3 (วอ.3) โดยไม่ได้รับอนุญาต

ต่อมาคือโรงงานลำดับที่ 105 ประกอบกิจการคัดแยกวัสดุไม่ใช้แล้วที่ไม่เป็นของเสียอันตราย เข้าตรวจพบเมื่อวันที่ 4 มิถุนายน 2569 พบการขยายโรงงานโดยไม่ได้รับอนุญาต กองเก็บวัสดุนอกอาคาร นำวัสดุฝังกลบลงในบ่อน้ำเดิม ไม่ปฏิบัติตามกฎกระทรวงเรื่องน้ำใต้ดิน และที่สำคัญคือตรวจพบจุดระบายน้ำชะจากกองวัสดุลงสู่คลองหนองน้ำเขียวโดยตรง ผลตรวจน้ำทิ้งมีค่า TSS เกินเกณฑ์ และกากตะกอน 4 ตัวอย่างเป็น วอ.3 ตรวจพบตะกั่ว พลวง สารหนู แทลเลียม และปรอท กรอ. สั่งหยุดประกอบกิจการทั้งหมดตาม ม.39 วรรคหนึ่ง เมื่อวันที่ 7 กรกฎาคม 2569 และส่งดำเนินคดีตามกฎหมายเมื่อวันที่ 22 กรกฎาคม 2569 ส่วนโรงงานลำดับที่ 106 ประกอบกิจการนำน้ำมันใช้แล้วมาทำน้ำมันผสมสี ซ่อมและล้างบรรจุภัณฑ์ด้วยตัวทำละลาย และรีไซเคิลไส้กรองน้ำมัน

เข้าตรวจพบเมื่อวันที่ 2 กรกฎาคม 2569 พบบ่อดินขนาดใหญ่กักเก็บของเสียโดยไม่ปูแผ่น HDPE และต่อท่อระบายน้ำทิ้งออกสู่บ่อดินภายนอกโรงงาน ผลตรวจน้ำในบ่อพบสารปรอท (Hg), BOD และ COD เกินมาตรฐาน กากตะกอนทั้ง 4 ตัวอย่างเข้าข่ายเป็น วอ.3 กรอ. จึงสั่งหยุดประกอบกิจการทั้งหมดตาม ม.39 วรรคหนึ่ง เมื่อวันที่ 14 กันยายน 2569 และอยู่ระหว่างการพิจารณาใช้มาตรา 39 วรรคสาม สั่งปิดโรงงานและเพิกถอนใบอนุญาตประกอบกิจการถาวร

ภายหลังการสัมมนา ดร.ธนธร ยอดสมสวย นักวิทยาศาสตร์เชี่ยวชาญ กรมโรงงานอุตสาหกรรม ได้ให้สัมภาษณ์ชี้แจงถึงข้อกฎหมายเรื่องบ่อน้ำชะว่า ในทางปฏิบัตินั้น เกณฑ์มาตรฐานน้ำทิ้งของ กรอ. จะบังคับใช้เฉพาะจุดที่มีการระบายน้ำออกนอกโรงงานเท่านั้น น้ำชะที่กักเก็บอยู่ภายในบ่อในโรงงานเป็นการนำมาตรฐานน้ำทิ้งมาใช้เพื่อการเทียบเคียงคุณภาพน้ำ ดังนั้นการที่ค่าน้ำในบ่อสูงกว่าเกณฑ์จึงไม่ได้หมายความว่าผิดกฎหมายในข้อหาระบายน้ำทิ้งในทันที เว้นแต่จะตรวจพบการลักลอบปล่อยออกสู่ภายนอก

ดร.ธนธร กล่าวต่อว่า ซึ่งในส่วนของโรงงาน 101 รายงานตรวจพบว่ามีร่องรอยการระบาย จึงเป็นเหตุให้ออกคำสั่ง ม.39 วรรคหนึ่ง แตกต่างจากโรงงาน 105 ที่ตรวจพบจุดปล่อยน้ำชะลงสู่คลองหนองน้ำเขียวอย่างชัดเจน และเนื่องจากโรงงานตั้งอยู่ใกล้กัน การจะชี้ชัดว่ามลพิษในคลองสาธารณะเกิดจากโรงงานใด จำเป็นต้องใช้หลักฐานทางนิติวิทยาศาสตร์เข้ามาตรวจพิสูจน์ความเชื่อมโยงของสารเคมี และกากของเสียอย่างละเอียด พร้อมยืนยันว่า กรอ. ไม่ได้รู้สึกกดดันที่ถูกตั้งคำถามบนเวที แต่มองว่าเป็นโอกาสที่ดีในการรับฟังปัญหา โดยเป้าหมายของรัฐยังคงอยากให้โรงงานอยู่ร่วมกับชุมชนได้อย่างยั่งยืน แต่ทุกฝ่ายต้องปฏิบัติตามกฎหมายอย่างเคร่งครัด

ขณะที่บรรยากาศบนเวทีสัมมนาในช่วงถาม-ตอบทวีความดุเดือด เมื่อ ดร.พูนศักดิ์ จันทร์จำปี สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร และผู้เชี่ยวชาญด้านการจัดการกากอุตสาหกรรม  พรรคประชาชน ถูกตัวแทนภาคเอกชนตั้งคำถามซักฟอกเรื่องผลประโยชน์ทับซ้อนจากการที่เคยทำงานด้านนี้มาก่อน

โดย ดร.พูนศักดิ์ ได้ชี้แจงยืนยันความบริสุทธิ์ใจว่า ตนก้าวเข้าสู่การเมืองเพราะเห็นปัญหาการออกใบอนุญาตหลุมฝังกลบที่ไม่รัดกุมจนสร้างผลกระทบต่อประชาชนในหลายพื้นที่ จึงต้องการเข้ามาแก้ปัญหาในระดับโครงสร้างนโยบายและกฎหมาย และยืนยันว่าไม่มีผลประโยชน์แอบแฝง ส่วนภรรยาเป็นเพียงวิศวกรสิ่งแวดล้อมที่ทำหน้าที่ควบคุมการทำงานของโรงงานให้ปฏิบัติตามกฎหมาย ไม่ได้เป็นผู้บริหาร ไม่ได้เกี่ยวข้องกับนโยบาย และไม่ได้อยู่ฝ่ายการตลาด พร้อมยืนยันว่าไม่ว่าโรงงานใด หากพบการทำผิด ตนพร้อมตรวจสอบด้วยมาตรฐานเดียวกันทั้งหมด

ดร.พูนศักดิ์ กล่าวต่อว่า สำหรับข้อกังวลเรื่องการล่าแม่มดต่อผู้ประกอบการที่ลงทุนถูกต้อง ดร.พูนศักดิ์ ชี้ว่าเกณฑ์ตัดสินวัดกันที่การปฏิบัติตามกฎหมาย และกำลังผลักดันร่างกฎหมาย เช่น พ.ร.บ.อากาศสะอาด ที่กำหนดให้โรงงานต้องรับทราบเงื่อนไขเพดานการปล่อยมลพิษก่อนขอใบอนุญาต เพื่อประเมินความคุ้มทุนในการติดตั้งระบบบำบัด หากไม่คุ้มค่าก็ต้องถอยไปตั้งแต่ต้น

นอกจากนี้ ดร.พูนศักดิ์ ยังเสนอแก้ไข พ.ร.บ.ส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ให้มีคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมระดับจังหวัดที่มีสัดส่วนจากประชาชน และชุมชนเป็นคนกลางจัดเวทีรับฟังความคิดเห็นอย่างโปร่งใส พร้อมทั้งวิพากษ์วิจารณ์จุดอ่อนของระบบราชการไทยที่อำนาจออกใบอนุญาต ตรวจสอบ และสั่งลงโทษ รวมศูนย์อยู่ที่หน่วยงานเดียวจนกลายเป็นระบบชงเองกินเอง และเกิดการเตะถ่วงตรวจวนไปวนมาตลอด 20 ปี จึงเสนอให้ถ่ายโอนอำนาจการสั่งปิดหรือยับยั้งโรงงานไปให้หน่วยงานกำกับดูแลมลพิษโดยตรง เช่น กรมควบคุมมลพิษ (คพ.) และเผยว่าได้รวบรวมหลักฐานส่งเรื่องให้สำนักงาน ป.ป.ช. ตรวจสอบเจ้าหน้าที่รัฐที่เข้าข่ายละเว้นการปฏิบัติหน้าที่แล้ว ส่วนเรื่องงบประมาณฟื้นฟูแหล่งน้ำ ชี้แจงว่า ส.ส. ไม่มีอำนาจแปรญัตติเพิ่มงบลงพื้นที่ได้เอง แต่ที่ผ่านมาได้อภิปรายท้วงติงในสภาฯ เสมอว่า กรอ. และ คพ. ได้รับงบประมาณด้านการตรวจสอบมลพิษน้อยเกินไป ทั้งที่สารเคมีแพร่กระจายอย่างรุนแรง รัฐบาลจึงต้องเพิ่มงบประมาณด้านนี้อย่างเร่งด่วน

สอดรับกับความเห็นของ นายชำนัญ ศิริรักษ์ ทนายความจากเครือข่ายนักกฎหมายจิตอาสาเพื่อสังคม ที่สะท้อนว่าระบบราชการสิ่งแวดล้อมกำลังติดหล่มระบบคุณธรรม คือคุณทำแต่ฉันไม่ทำ กรมควบคุมมลพิษตรวจพบมลพิษแต่ไม่มีอำนาจสั่งปิด ทำได้แค่ไปแจ้งความตำรวจ จึงจำเป็นต้องปฏิรูปไปสู่ระบบ One Stop Service ที่ให้อำนาจหน่วยงานตรวจสอบสั่งระงับโรงงานได้ทันที ขณะที่ นางสาวเพ็ญโฉม แซ่ตั้ง ผู้อำนวยการมูลนิธิบูรณะนิเวศ ได้ประกาศจุดยืนเรียกร้องให้อธิบดีกรมโรงงานฯ ใช้อำนาจสั่งปิดโรงงานที่ก่อมลพิษทันทีหากพบว่าทำผิดจริง พร้อมเปิดเผยว่ามูลนิธิฯ ได้ศึกษาข้อมูลมลพิษในพื้นที่นี้มาตั้งแต่ปี 2543–2544 เหตุการณ์น้ำดำจึงไม่ใช่เรื่องใหม่แต่เป็นหลักฐานสะสมที่ตอกย้ำปัญหาเรื้อรัง

โดยตั้งคำถามถึงความโปร่งใสในการปฏิบัติตาม EIA และตั้งข้อสังเกตว่าเหตุใดหลุมฝังกลบขยะอันตรายที่เคยระบุว่า จะปิดตัวลงจึงยังคงเปิดใช้งานจนถึงปี 2569 รวมถึงระบบบำบัดน้ำเสียมีศักยภาพเพียงพอรองรับน้ำเสียจากภายนอกหรือไม่ พร้อมเตือนทิ้งท้ายว่าการที่รัฐตรวจซ้ำซากโดยไม่บังคับใช้กฎหมายขั้นเด็ดขาดคือการซื้อเวลา ซึ่งจะยิ่งขยายความเสียหายและนำไปสู่ความขัดแย้งรุนแรงในสังคม หากไม่เร่งตัดไฟแต่ต้นลม ประเทศไทยจะเดินหน้าเข้าสู่ทางตันในการจัดการขยะอุตสาหกรรมอันตรายอย่างไม่อาจหลีกเลี่ยง