‘ภัทรพงษ์’ ชำแหละ 3 ปัญหาวิกฤตมลพิษน้ำข้ามแดน จี้ ‘อนุทิน‘ ใช้โอกาส ‘หลี่ เฉียง’ เยือนไทยดันตรวจสอบห่วงโซ่อุปทานแร่ พร้อมยกระดับถกพหุภาคี 4 ชาติในเวทีอาเซียน
เมื่อวันที่ 10 พฤศจิกายน นายภัทรพงษ์ ลีลาภัทร์ สส.เชียงใหม่ พรรคประชาชน กล่าวถึงข้อเสนอแนะเชิงนโยบายเพื่อแก้ปัญหาวิกฤตมลพิษน้ำข้ามแดน ว่า ปัจจุบันสถานการณ์การปนเปื้อนสารเคมีและโลหะหนักในแม่น้ำสายสำคัญทวีความรุนแรงขึ้นอย่างต่อเนื่อง ยิ่งรัฐบาลดำเนินมาตรการล่าช้า ชีวิตและสุขภาพของพี่น้องประชาชนก็ยิ่งเผชิญกับความเสี่ยงที่ไม่อาจประเมินค่าได้
นายภัทรพงษ์ กล่าวต่อว่า ตนจึงขอหยิบยก 3 ปัญหา 3 ทางแก้ ที่เคยนำเสนอต่อรัฐบาลไปแล้วแต่ยังไม่มีการขับเคลื่อนอย่างเป็นรูปธรรม กลับมาสะท้อนเ ตือนให้รัฐบาลเร่งลงมือทำทันที โดยปัญหาที่ 1 คือ ประเทศไทยกำลังถูกใช้เป็นทางผ่านของแร่พิษ เสมือนเป็นเครื่องฟอกแร่ให้แก่กลุ่มทุนข้ามชาติ โดยไม่มีกฎหมายหรือกลไกใดเข้าไปตรวจสอบห่วงโซ่อุปทานอย่างแท้จริง แร่เหล่านี้ถูกนำเข้ามาเท่าใดก็ถูกส่งออกไปเท่านั้น
โดยข้อมูลสถิติจากกรมศุลกากรระบุชัดเจนว่า ในปี 2567 แร่ที่ไทยนำเข้ามากที่สุดคือแร่พลวง ซึ่งในอดีตตั้งแต่ปี 2564–2566 ประเทศไทยนำเข้าแร่ชนิดนี้ในปริมาณน้อยมาก แต่ตัวเลขกลับพุ่งกระโดดสูงถึง 4 หมื่นตัน คิดเป็นมูลค่า 2,864 ล้านบาทในปี 2567 ซึ่งเป็นช่วงเวลาเดียวกันกับที่ประชาชนในพื้นที่ภาคเหนือเริ่มตรวจพบความผิดปกติของตะกอนดินและน้ำ และเมื่อดูข้อมูลปี 2568 เพียงช่วง 9 เดือนแรกคือช่วงเดือนมกราคมถึงกันยายน ยอดการนำเข้ากลับพุ่งทะลุมากกว่าสองเท่าตัว คิดเป็นมูลค่ากว่า 6 พันล้านบาท โดยทั้งหมดเป็นการนำเข้าจากเมียนมา และเมื่อนำเข้ามาแล้ว กว่าครึ่งถูกส่งออกต่อไปยังประเทศจีน รองลงมาถูกส่งกลับไปยังเมียนมาผ่านด่านเดิม และส่วนที่เหลือส่งออกไปยังเวียดนาม
นายภัทรพงษ์ กล่าวอีกว่า สำหรับปัญหาที่ 1 นี้ ทางแก้คือการจัดการห่วงโซ่ของแร่ภายในประเทศ หรือ Supply Chain Traceability โดยรัฐบาลต้องเร่งออกกฎกระทรวง อาศัยอำนาจตามพระราชบัญญัติแร่ หรือพระราชบัญญัติการส่งออกไปนอกและการนำเข้ามาในราชอาณาจักรซึ่งสินค้า กำหนดให้ผู้นำเข้าต้องสำแดงพิกัดที่ตั้งของเหมืองต้นทางเพื่อการตรวจสอบย้อนกลับ และต้องระบุกิจกรรมที่เกี่ยวข้องทั้งหมดในประเทศไทย ตั้งแต่กระบวนการแต่งแร่ บริษัทผู้รับช่วงต่อ ไปจนถึงปลายทางของการส่งออก เพื่อหยุดยั้งไม่ให้ไทยเป็นแดนฟอกแร่ที่ทำให้แม่น้ำในประเทศปนเปื้อนสารพิษ และต้องขยายการตรวจสอบย้อนกลับไปถึงการส่งออกสารเคมีตั้งต้นที่ใช้ในอุตสาหกรรมเหมืองแร่จากไทยไปยังประเทศเพื่อนบ้านด้วย
นายภัทรพงษ์ กล่าวอีกว่า ปัญหาที่ 2 คือรัฐบาลมีท่าทีเกรงกลัวประเทศจีน มากกว่ากลัวประชาชนจะตายผ่อนส่งจากสารพิษ แม้กระทั่งในกรณีที่ทางการจีนออกมาแถลงว่าแม่น้ำในไทยอยู่ในเกณฑ์ปลอดภัย รัฐบาลไทยก็ไม่กล้าโต้แย้งหรือแสดงหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ ทั้งที่ในความเป็นจริง ประเทศจีนได้สั่งปิดเหมืองแร่หายาก (Rare Earth) และเหมืองแร่พลวงในประเทศตนเองไปเป็นจำนวนมากเนื่องจากผลกระทบทางสิ่งแวดล้อม แต่ช่วงเวลาการปิดเหมืองในจีนกลับตรงกับช่วงที่การทำเหมืองในเมียนมาและลาวเติบโตอย่างก้าวกระโดด โดยเฉพาะในพื้นที่ต้นน้ำที่ไหลเข้าสู่ประเทศไทย ซึ่งมีจำนวนมากกว่า 500 เหมือง สอดคล้องกับตัวเลขการนำเข้าแร่มาฟอกในไทยเพื่อส่งต่อไปยังจีนที่พุ่งสูงขึ้น
นายภัทรพงษ์ กล่าวต่อว่า ทางแก้ที่ 2 คือการต่อยอดจากบันทึกข้อเสนอ ที่พรรคประชาชนเคยยื่นต่อเอกอัครราชทูตจีนประจำประเทศไทย ซึ่งพรรคได้เตรียมฐานข้อมูลไว้ให้ครบถ้วนแล้ว เหลือเพียงฝ่ายบริหารหยิบยกไปปฏิบัติ โดยสามารถเริ่มต้นได้ทันทีในระหว่างที่ หลี่ เฉียง นายกรัฐมนตรีแห่งสาธารณรัฐประชาชนจีน มีกำหนดการเดินทางเยือนประเทศไทยอย่างเป็นทางการในวันที่ 13-14 พฤศจิกายนนี้ โดยขอให้รัฐบาลไทยใช้กฎหมายว่าด้วยการบริหารจัดการแร่หายากของจีน ที่กำหนดให้ต้องตรวจสอบห่วงโซ่อุปทานแร่ไม่ให้ทำลายสิ่งแวดล้อมตามนโยบาย Green Supply Chain รวมถึงกฎหมายการลงทุนในต่างประเทศของจีน เพื่อให้ทางการจีนเข้ามาร่วมตรวจสอบพิกัดเหมืองแร่ 2,675 แห่งในเมียนมาและลาว และยอมรับผลการตรวจสอบการปนเปื้อนในแม่น้ำของไทย
นายภัทรพงษ์ กล่าวอีกว่า ปัญหาที่ 3 รัฐบาลไทยยังคงจำกัดกรอบการเจรจาไว้เฉพาะกับเมียนมาเพียงประเทศเดียว ซึ่งไม่มีทางแก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้นได้อย่างเบ็ดเสร็จ ดังนั้น ทางแก้ที่ 3 รัฐบาลไทยต้องเป็นแกนนำในการเปิดโต๊ะเจรจาพหุภาคีระดับรัฐมนตรี 4 ประเทศ คือไทย เมียนมา จีน ลาวเพื่อจัดทำแผนปฏิบัติการร่วมกัน โดยสามารถใช้เวทีความร่วมมือแม่โขง-ล้านช้าง (LMC) กรอบความร่วมมือจีน-อาเซียน (China-ASEAN) หรือผลักดันให้เป็นวาระหลักในการประชุมสุดยอดอาเซียน (ASEAN Summit) ที่นายกรัฐมนตรีจะเดินทางไปร่วมประชุมในวันที่ 16 พฤศจิกายนนี้
“การทูตสิ่งแวดล้อมของไทยเผชิญภาวะถดถอยมาอย่างยาวนาน จนทำให้วิกฤตสารพิษไม่ได้จำกัดอยู่แค่เชียงใหม่หรือเชียงรายอีกต่อไป แต่ลุกลามไปยังแม่ฮ่องสอน เลย นครพนม บึงกาฬ และระนอง รัฐบาลไทยต้องเป็นเจ้าภาพผลักดันให้เกิดมาตรฐานกลางในการตรวจวัดคุณภาพน้ำ การตรวจสอบเหมืองต้นน้ำ และการสนับสนุนเทคโนโลยีบำบัดน้ำเสียที่หน้าเหมืองต้นทาง ยิ่งรัฐบาลขยับตัวช้า ประชาชนก็ยิ่งต้องเอาชีวิตเข้าแลกกับสารพิษตกค้างในสิ่งแวดล้อมมากขึ้นทุกวัน” นายภัทรพงษ์ กล่าว
