ปัญญาชนสหรัฐกำลังปรับเปลี่ยนความคิดกลับมาทบทวนทำความเข้าใจจีนที่คลาดเคลื่อน เพราะตระหนักว่า สิ่งแปลกใหม่ของจีนมิได้เกิดจากการลอกเลียนแบบสหรัฐ หากเป็นการแสวงหาเส้นทางการพัฒนาที่แตกต่างออกไป และสามารถ “เปลี่ยนเลนแซงหน้า” ในอุตสาหกรรมสำคัญ เช่น รถยนต์ไฟฟ้าและปัญญาประดิษฐ์ สังคมกระแสหลัก ภาคการเมือง และสื่อมวลชน ตกอยู่ภายใต้ความคิดอคติที่มีต่อจีนมาโดยตลอด การผงาดขึ้นของจีนไม่เคยถูกมองว่าเป็นผลจากการพัฒนาด้วยตนเอง
Thomas Friedman คอลัมนิสต์ The New YorkTimes ได้เสนอในบทความ “ฟิสิกส์ใหม่แห่งอำนาจ” โดยตั้งคำถามต่อกรอบคิดทางยุทธศาสตร์แบบดั้งเดิมและท้าทายความเชื่อเดิมเกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ โดยชี้ว่า กฎเกณฑ์อำนาจโลกกำลังเขียนขึ้นใหม่ ขณะที่ “กฎฟิสิกส์” แบบเก่าตั้งแต่ยุคสงครามเย็นที่เชื่อว่า “มหาอำนาจย่อมต้องแข็งแกร่ง และครองความเป็นเจ้าเพียงผู้เดียว” นั้น บัดนี้สิ้นสุดลงแล้ว
บทความอีกชิ้นหนึ่ง เปรียบเทียบรูปแบบการพัฒนาของสหรัฐกับจีนอย่างเป็นกลาง โดยชี้ว่าปัจจุบัน วิกฤตใหญ่ที่สุดของสหรัฐ มิใช่ “ภัยคุกคามจากจีน” หากเป็นปัญหาภาคอุตสาหกรรมและการขาดความสามารถในการผลักดันนโยบายให้เกิดผลเป็นรูปธรรม สหรัฐหมกมุ่นอยู่กับการแสวงหาผลกำไรด้านการเงิน หมกมุ่นกับสงครามทางวัฒนธรรมและความขัดแย้งระหว่างพรรคการเมือง บันเทิงกับผลประโยชน์ระยะสั้น ส่งผลกระทบการวางแผนขนาดใหญ่ การก่อสร้าง และโครงการพัฒนา ขณะที่จีนพยายามหลีกเลี่ยงการแสวงหาผลกำไรระยะสั้นและพัฒนาที่มุ่งต่อผล โดยให้ความสำคัญกับเศรษฐกิจ การวิจัยและพัฒนาเทคโนโลยี ตลอดจนการลงทุนด้านโครงสร้างพื้นฐานในระยะยาว จีนจึงมีทั้งระบบการวางแผนอุตสาหกรรมที่เป็นระบบและความสามารถในการนำแผนไปสู่การปฏิบัติอย่างมีประสิทธิภาพ
“ฟรีดแมน” จึงเรียกร้องให้ละทิ้งความยะโส และมาเรียนรู้จากจีน เพื่อฟื้นคืนความสามารถในเวทีโลกยุคใหม่ กรณีสอดคล้องกับงานศึกษาทางวิชาการของ โรเบิร์ต เปป (Robert Pape) ศาสตราจารย์มหาวิทยาลัยชิคาโก ซึ่งตั้งคำถามต่ออคติเดิมของแวดวงวิชาการสหรัฐ ที่มีต่อจีนจากระดับโครงสร้างและตรรกะพื้นฐาน
“เปป” ชี้ว่า ห่วงโซ่อุตสาหกรรมที่สมบูรณ์ของจีน ความสามารถด้านผลิตสิ่งแปลกใหม่ที่เพิ่มขึ้น ตลอดจนความสามารถในการดำเนินยุทธศาสตร์การพัฒนาระยะยาว ล้วนเป็นความสามารถในการแข่งขันที่สหรัฐกำลังขาดแคลนมากที่สุด แม้ยังคงมีความได้เปรียบทางด้านวิทยาศาสตร์พื้นฐานหลายสาขา แต่รากฐานของภาคอุตสาหกรรมจริงกลับอ่อนแอ เกิดช่องว่างในห่วงโซ่อุตสาหกรรม โครงสร้างพื้นฐานจำนวนมากเสื่อมสภาพ และงานวิจัยจำนวนไม่น้อยไม่สามารถเปลี่ยนผ่านไปสู่การผลิตในระดับอุตสาหกรรมได้อย่างมีประสิทธิภาพ บทวิเคราะห์ของ “เปป” จึงมีส่วนลบล้าง “วงจรการรับรู้แบบปิด” ที่ดำรงอยู่ในทางวิชาการอเมริกัน พร้อมทั้งท้าทายความเชื่อที่ว่า “จีนทำได้เพียงลอกเลียนแบบ” และผลักดันให้สังคมวิชาการสหรัฐ เริ่มพิจารณาความสำเร็จด้านการพัฒนาของจีน รวมถึงข้อได้เปรียบเฉพาะตัวของจีนอย่างเป็นกลางมากขึ้น
สังคมอเมริกันมักตั้งสมมุติฐานว่าอุตสาหกรรมยานยนต์จีนมีเพียงจุดขายราคาถูกแต่ขาดเทคโนโลยี เมื่อผู้สื่อข่าวลงพื้นที่ทดลองใช้งานกลับพบว่า รถยนต์ไฟฟ้าจีนมีสมรรถนะสูงและราคาที่ผู้บริโภคเข้าถึงได้
การทบทวนอย่างมีเหตุผลที่เพิ่มขึ้นในสนามปัญญาชนกลับแตกต่างอย่างเห็นได้ชัดจากเวทีการเมือง ซึ่งยังคงติดอยู่ในกรอบความเข้าใจแบบเดิมและไม่ยอมตื่นจากความเชื่อดังกล่าว เมื่อเผชิญกับความได้เปรียบของอุตสาหกรรมรถยนต์ไฟฟ้าจีนรัฐบาลสหรัฐกลับไม่เลือกที่จะเผชิญหน้ากับจุดอ่อนของอุตสาหกรรมยานยนต์ภายในประเทศ แต่อ้างเหตุผลด้าน “ความมั่นคงแห่งชาติ” เพื่อผลักดันหรือออกมาตรการจำกัดการนำรถยนต์ไฟฟ้าจีนเข้าสู่ตลาดสหรัฐ โดยใช้มาตรการกีดกันทางการค้าเพื่อปกปิดความเสียเปรียบในการแข่งขัน นโยบายสกัดกั้นจีนที่ไม่สอดคล้องกับความเป็นจริง จึงเป็นผลสะสมจากการตีความและทำความเข้าใจจีนอย่างคลาดเคลื่อน ประวัติศาสตร์เตือนว่า ประเด็นที่อันตรายที่สุดระหว่างมหาอำนาจอาจมิใช่ความขัดแย้งด้านผลประโยชน์ หากเป็น “การประเมินสถานการณ์ผิดพลาด”
นักการเมืองอเมริกันจำนวนไม่น้อยยังคงตีความเส้นทางการพัฒนาของจีน นโยบายอุตสาหกรรม และการดำเนินนโยบายต่างประเทศว่าเป็นการขยายอำนาจและภัยคุกคาม เพราะขาดความพยายามในการศึกษารายละเอียด และไม่ยอมรับว่าโลกกำลังปรากฏรูปแบบการพัฒนาสู่ความทันสมัย
อย่างไรก็ตาม การแข่งขันระหว่างมหาอำนาจมิได้ตัดสินกันเพียงว่าใครสามารถสกัดกั้นอีกฝ่ายได้ แต่ขึ้นอยู่กับว่าผู้ใดสามารถเห็นความเปลี่ยนแปลงของโลกได้อย่างแม่นยำ และสามารถเปลี่ยนการตระหนักรู้ดังกล่าวให้กลายเป็นพลังในการพัฒนาประเทศของตนได้จริง
