เมื่อเดือนกันยายน พ.ศ.2568 รัฐบาลสหรัฐอเมริกา ได้สั่งให้หน่วยงานรัฐใช้คำว่า “ปัญญาอัจฉริยะขั้นสูง” (Super Intelligence) แทนคำว่า ปัญญาประดิษฐ์
เพื่อเน้นความสามารถที่ก้าวหน้าขึ้น ทำให้เกิดคำถามที่น่าสนใจ การเปลี่ยนชื่อเทคโนโลยีได้เปลี่ยนแปลงอะไรจริงหรือไม่
การค้นหาคำที่เหมาะสมไม่ใช่เรื่องผิด แต่ต้องระวังอย่าสับสนระหว่าง “คำศัพท์” กับ “ความจริง”
การเรียกชื่อให้ดูไพเราะไม่ได้ทำให้ระบบนั้นมีปัญญามากขึ้น มีความรับผิดชอบมากขึ้น หรือเคารพศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์มากขึ้น
มาตรวัดความก้าวหน้าที่แท้จริงไม่ใช่เพราะมีคำศัพท์ที่ฟังดูทันสมัยแค่ไหน แต่เทคโนโลยีช่วยแก้ปัญหาของมนุษย์ได้อย่างรับผิดชอบหรือไม่
หากเรามีเครื่องมือที่ทรงพลังแต่ขาดปัญญาในการควบคุมจะยิ่งขยายความผิดพลาดให้กว้างมากยิ่งขึ้น
ในทางพุทธ ปัญญาไม่ใช่แค่การสะสมความรู้ แต่คือการเห็นสิ่งต่างๆ ตามความเป็นจริง เข้าใจสาเหตุและผลและตรวจสอบเจตนาของตนเอง จึงเสนอแนวคิดเรื่อง “ปัญญาที่ตื่นรู้” ซึ่งแบ่งออกเป็น 3 ระดับ ได้แก่
1.ความฉลาดเชิงคำนวณ: ประมวลผลข้อมูล จดจำรูปแบบ และหาคำตอบ ซึ่งคือสิ่งที่ AI ทำได้ดีที่สุด
2.ความฉลาดของมนุษย์: การใช้เหตุผล จินตนาการ สร้างสรรค์ และตัดสินใจในสถานการณ์ที่ซับซ้อน แม้ยังมีข้อจำกัดและอคติ
3.ปัญญาที่ตื่นรู้: ไม่เพียงแต่รู้ว่าเรารู้อะไร แต่รู้ว่าจะใช้ความรู้นั้นอย่างไร ไม่เพียงแต่สิ่งที่เราต้องการ
แต่รู้ว่าทำไมมนุษย์ถึงต้องการ และไม่เพียงแต่ผลลัพธ์ แต่รู้ว่าการกระทำนั้นส่งผลต่อผู้อื่นอย่างไร
ความรู้บอกว่าจะสร้างเครื่องมืออย่างไร ปัญญาถามว่าเครื่องมือนั้นส่งผลต่อชีวิตคนอื่นอย่างไร
ความรู้ช่วยให้เราบรรลุเป้าหมาย ปัญญาถามว่าเป้าหมายนั้นคุ้มค่าหรือไม่ และปัญญาจะมีความหมายก็ต่อเมื่อนำมาปฏิบัติจริง
บทบาทของครูในยุค AI สำหรับครูแนวคิดนี้ส่งผลอย่างชัดเจน เพราะต้องสอนให้เด็กตั้งคำถามกับข้อมูล
ไม่ใช่รับฟังโดยไม่ตรวจสอบส่งเสริมให้นักเรียนมองเห็นมุมมองที่แตกต่าง และพิจารณาผลกระทบจากการตัดสินใจของตนเองให้คุ้นเคยกับการรับผิดชอบ
คุณลักษณะเหล่านี้สอนไม่ได้ด้วยการบอกว่าอะไรถูกอะไรผิดแต่เติบโตผ่านประสบการณ์ การสนทนา การไตร่ตรอง และแบบอย่างที่ดี จากคนรอบข้าง
ยกตัวย่างเช่น ครูที่ให้โอกาสเด็กแก้คำตอบที่ผิด กำลังสอนมากกว่าเนื้อหาวิชา
ครูที่รับฟังเด็กที่ทำผิดอย่างอดทน กำลังส่งต่อสิ่งที่หนังสือเรียนสอนไม่ได้
และครูที่กล่าวขอโทษเมื่อทำผิด แสดงให้เห็นว่าความซื่อสัตย์สำคัญกว่าการดูถูกต้องเสมอ
ในช่วงเวลาเหล่านั้นการศึกษาไม่ได้สอนแค่เนื้อหา แต่กำลังพัฒนาความเป็นมนุษย์
จึงไม่ควรปล่อยให้นักเรียนพึ่งพาคำตอบที่ตัวนักเรียนเองอธิบายไม่ได้ หรือตัดสินใจโดยไม่เข้าใจเบื้องหลัง
เป้าหมายคือช่วยให้นักเรียนใช้เทคโนโลยีได้อย่างมั่นใจ
ในขณะเดียวกันก็ยังคงรักษาความสามารถในการคิดด้วยตนเอง
ทักษะสำคัญ 3 ด้านสำหรับอนาคต ครูในยุคหน้าต้องช่วยปลูกฝังทักษะสำคัญ 3 ด้านให้แก่ผู้เรียน
โดยมีทักษะดังต่อไปนี้
1.ความรู้ดิจิทัล เข้าใจความสามารถของเทคโนโลยีรู้ขีดจำกัด ตรวจสอบความน่าเชื่อถือของข้อมูล ปกป้องความเป็นส่วนตัว และระบุอคติหรือการบิดเบือนข้อมูล
2.ความเข้าใจมนุษย์ เข้าใจอารมณ์ความรู้สึก ความสัมพันธ์ ความแตกต่างทางวัฒนธรรม และความต้องการของผู้อื่นที่มีประสบการณ์แตกต่างจากตนเอง
3.ปัญญาในการดำเนินชีวิต เรียนรู้การตัดสินใจอย่างรอบคอบ ตรวจสอบเจตนา พิจารณาผลกระทบ และถามเสมอว่าการกระทำของเราส่งผลให้ผู้อื่นอยู่ดีกินดีขึ้นหรือไม่
ทั้ง 3 ด้านนี้ต้องเติบโตไปด้วยกัน ไม่ใช่แยกจากกันผู้เรียนอาจใช้ AI เป็นอย่างดีแต่ยังต้องการคำแนะนำเรื่องจริยธรรม อาจวิเคราะห์เก่งแต่ต้องเรียนรู้การรับฟังผู้อื่น หรือได้เกรดดีแต่ยังต้องเรียนรู้วิธีจัดการกับความผิดหวังและความล้มเหลว
ครูคือผู้ช่วยให้พวกเขาผ่านสถานการณ์เหล่านี้ไปได้
“หยุด-ตระหนัก-เข้าใจ-เลือก-ลงมือ” (PAUSE) วิธีปฏิบัติที่เรียบง่ายแต่ทรงพลัง
P : หยุด หยุดอยู่กับปัจจุบัน มีสติต่อสิ่งที่เกิดขึ้น ไม่ตอบสนองตามอัตโนมัติ
A : ตระหนัก สังเกตสิ่งที่เกิดขึ้นภายในใจและรอบข้าง ทำจากความเข้าใจ ว่าถูกขับเคลื่อนด้วยความกลัว ความโกรธ หรือความอยากได้รับการยอมรับ
U : เข้าใจ ใช้เวลาตรวจสอบสถานการณ์ สาเหตุ และผลกระทบที่อาจเกิดขึ้น อย่ารีบรับคำตอบแค่เพราะว่าสะดวก
S : เลือก พิจารณาอย่างรอบคอบว่าอะไรที่เหมาะสมเป็นประโยชน์ และสอดคล้องกับคุณค่าที่ควรยึดถือ
E : ปฏิบัติ นำทางเลือกนั้นลงมือปฏิบัติอย่างรับผิดชอบ โดยคำนึงถึงผู้อื่นและสังคมส่วนรวม
จินตนาการว่าถ้าผู้เรียนเรียนรู้ที่จะหยุดก่อนแชร์ข้อมูล ตรวจสอบก่อนตัดสิน และคิดถึงผลกระทบก่อนโพสต์อะไรลงบนโซเชียลออนไลน์ โลกอาจจะไม่ปราศจากความผิดพลาด
แต่มนุษย์จะเรียนรู้ที่จะยอมรับผิด แก้ไขปัญหา และรับผิดชอบมากขึ้น
มนุษย์อาจไม่สามารถหยุดการเปลี่ยนแปลงของเทคโนโลยีได้ และก็ไม่ควรทำเช่นนั้น
ปัญญาประดิษฐ์นำมาซึ่งความสะดวกและความเจริญ แต่อนาคตของการศึกษาไม่ได้ถูกกำหนดโดยเทคโนโลยีเพียงอย่างเดียวขึ้นอยู่กับการเลือกด้วย
มีคำกล่าวของ มาร์แชล แมคลูฮัน ที่ว่า “เราสร้างเครื่องมือของเรา และหลังจากนั้น เครื่องมือก็ปั้นเราขึ้นมา”
เทคโนโลยีเป็นเพียงสิ่งภายนอก หากใช้อย่างไม่มีสติ อาจจัดระเบียบชีวิตที่รวดเร็วที่สุด ง่ายที่สุด และวัดผลได้ง่ายที่สุด แต่หากใช้ด้วยความระมัดระวังจะเป็นเครื่องมือที่ขยายศักยภาพของมนุษย์ และยังสามารถรักษาคุณค่าที่ทำให้ชีวิตมีความหมาย
โดยต้องระวังอย่าให้การพัฒนาเทคโนโลยีทำให้ลืมความเป็นมนุษย์ เด็กไม่ใช่คะแนน ครูไม่ใช่ตัวชี้วัดผลงาน และคุณค่าของคนไม่ได้วัดที่ประสิทธิภาพในการทำงาน
การศึกษายังคงต้องมีพื้นที่สำหรับความอยากรู้ มิตรภาพ ความคิดสร้างสรรค์ ความเงียบ ความกตัญญู และความเมตตา
สิ่งเหล่านี้ไม่ใช่สิ่งที่แยกจากการเรียนรู้ แต่คือส่วนสำคัญที่ทำให้การเรียนรู้มีความหมาย จึงต้องให้เด็กมี “ราก” ผ่านทักษะพื้นฐานที่มั่นคง เพื่อยืนหยัดได้อย่างมั่นคง และให้เด็กมี “ปีก” ผ่านความรู้ความสามารถในการใช้เทคโนโลยี
แต่ที่สำคัญที่สุด คือต้องช่วยให้รู้ “ทิศทาง” เพื่อเข้าใจว่าความสามารถนั้นควรนำไปใช้เพื่ออะไร และการเลือกของตนส่งผลต่อผู้อื่นอย่างไร
“ปัญญาเป็นแสงสว่างของโลก” คำกล่าวภาษาบาลีกล่าวไว้เช่นนี้
โลกของเราสว่าง สว่างด้วยหน้าจอและเทคโนโลยี แต่เรายังคงต้องการแสงสว่างแห่งปัญญา เพื่อให้เห็นอย่างชัดเจน ตัดสินใจอย่างรับผิดชอบ และตระหนักถึงความเป็นมนุษย์ที่เรามีร่วมกัน
อนาคตจะมีเทคโนโลยีที่เรายังไม่อาจจินตนาการได้จึงเตรียมเด็กให้พร้อมสำหรับทุกสิ่งที่จะเกิดขึ้นไม่ได้ แต่สามารถช่วยให้มีความรู้เพื่อเข้าใจโลก มีปัญญาเพื่อตัดสินใจอย่างถูกต้อง มีความกล้าหาญเพื่อรับผิดชอบ และมีความเมตตาเพื่อใส่ใจผู้อื่น
หากทำได้นั่นหมายความว่าได้ทำสิ่งที่ยิ่งใหญ่กว่าแค่เตรียมเด็กให้ใช้เทคโนโลยี แต่ยังช่วยให้เด็กสร้างชีวิตที่มีความหมายขึ้นมา
หมายเหตุ – สรุปใจความสำคัญจากปาฐกถาพิเศษ เรื่อง การสร้างสมดุลระหว่างเทคโนโลยีและความเป็นมนุษย์ ในการประชุมวิชาการ รางวัลสมเด็จเจ้าฟ้ามหาจักรี ครั้งที่ 6 วันที่ 21 ตุลาคม 2569 ณ อาคารอิมแพ็ค เมืองทองธานี นนทบุรี
