“พราหมณ์ถึงไหน? มหาภารตะกับรามายณะไปถึงนั่น” (บทสรรเสริญเก่าแก่)
มหาภารตะกับรามายณะเป็นมหากาพย์ถูกเผยแผ่พร้อมคราวเดียวกันจากอินเดียถึงอุษาคเนย์ แต่คนชั้นนำพื้นเมืองสมัยการค้าโลกเริ่มแรกพากันยกย่องมหาภารตะ แล้วนับถือพระกฤษณะอย่างกว้างขวางโดยยังไม่พบว่าครั้งนั้นยกย่องรามายณะและนับถือพระราม
คนชั้นนำของบ้านเมืองในอุษาคเนย์จะยกย่องพระกฤษณะหรือพระรามช่วงเวลาใด? น่าจะขึ้นกับประสบการณ์ซึ่งไม่เหมือนกันของคนชั้นนำบ้านเมืองนั้นๆ และสถานการณ์ทางการเมืองและการค้าโลกเริ่มแรกกับการค้าสำเภาจีน
พระกฤษณะในมหากาพย์มหาภารตะถูกกล่าวขวัญว่าเป็นเทพเจ้ารูปงามมีเสน่ห์ทรงคุณวิเศษได้สร้างและครองเมือง “ทวารกา” ซึ่งเป็นที่รู้แพร่หลายในชื่อเมือง“ทวารวดี” มีทั้งความมั่งคั่งและมั่นคงดึงดูดให้ได้รับยกย่องนับถือเป็น “เมืองศักดิ์สิทธิ์” หรือ “เมืองในอุดมคติ” ของบ้านเมืองในอุษาคเนย์และในไทยสมัยการค้าโลกเริ่มแรกตั้งแต่เรือน พ.ศ. 1000 แล้วสืบเนื่องต่อไปอีกนานกว่าจะคลายความนิยม ทั้งนี้ความมั่งคั่งมาจากทำเลที่ตั้งบนเส้นทางคมนาคมการค้าไปมาสะดวกทุกสารทิศทั้ง “ร้อยเอ็ดเจ็ดย่านน้ำ” ส่วนความมั่นคงมาจากการมีป้อมประตูคูน้ำกำแพงล้อมรอบขอบคันแข็งแกร่งเกรียงไกร
พระรามในมหากาพย์รามายณะถูกกล่าวขวัญว่าเป็นเทพเจ้าแห่งความมั่นคงทรงพลังอำนาจได้สร้างและครองเมือง “อโยธยา” หรือเมือง “อยุธยา” หมายถึง เมืองที่ไม่แพ้ หรือไม่มีผู้ใดพิชิตได้ จึงได้รับยกย่องนับถือเป็น “เมืองศักดิ์สิทธิ์” หรือ “เมืองในอุดมคติ” ของบ้านเมืองในอุษาคเนย์และในไทยสมัยการค้าสำเภาจีน ตั้งแต่เรือน พ.ศ. 1500 แล้วสืบเนื่องยาวนานมาก โดยเฉพาะในไทยยังพบว่ามีต่อเนื่องจนปัจจุบัน
“ทวารวดี” และ “อโยธยา” เป็นชื่อ “เมืองศักดิ์สิทธิ์” หรือ “เมืองในอุดมคติ” ของบ้านเมืองสมัยโบราณของอุษาคเนย์ที่รับจากมหากาพย์ยิ่งใหญ่ 2 เรื่องจากอินเดีย ดังนั้นเมื่อต้องการให้บ้านเมืองของตนมั่งคั่ง มั่นคงแข็งแกร่งเกรียงไกร จึงต่างก็พากันมีพิธีกรรมขนานนามเมืองของตนอย่างเดียวกันว่า “ทวารวดี” และ “อโยธยา” ทำให้พบทั่วไปชื่อ “ทวารวดี” และ “อโยธยา” ทั้งในอินโดนีเซีย, กัมพูชา และไทย โดยไม่เป็นสมบัติรวมศูนย์เฉพาะของที่ใดที่หนึ่งหรือประเทศใดประเทศหนึ่ง
ในไทยพบชื่อ “เมืองศักดิ์สิทธิ์ในอุดมคติ” ตามช่วงเวลาต่างกัน ดังนี้ (1.) “ทวารวดี” พบชื่อนี้ราวหลัง พ.ศ. 1000 (2.) “อโยธยา” พบชื่อนี้ราวหลัง พ.ศ. 1600 (3.) “ทวารวดีศรีอยุธยา” พบชื่อรวมเข้าด้วยกันราวหลัง พ.ศ. 1800
พระรามกับพระกฤษณะ
ในไทยทุกวันนี้รู้จักมักคุ้นพระรามมากกว่าพระกฤษณะ แต่สมัยแรกรับวัฒนธรรมอินเดียคนชั้นนำอุษาคเนย์และในไทยรู้จักมักคุ้นทั้งพระรามและพระกฤษณะ ซึ่ง คมกฤช อุ่ยเต็กเค่ง (อดีตอาจารย์ประจำคณะอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร นครปฐม) มีคำอธิบายอย่างเข้าถึงศรัทธาอารมณ์ความรู้สึก จะขอคัดมาดังนี้
“พระรามและพระกฤษณะต่างเป็น ‘ปุรุโษตมะ’ หรือบุคคลผู้ถึงความบริบูรณ์ (บุรุษอันอุดม) แต่ต่างแง่มุมกัน พระรามเป็น ‘มรยาทาปุรุโษตมะ’ (มรยาทา-มารยาท) บุรุษอันอุดมผู้มีจรรยามารยาทและขอบเขตความประพฤติ ส่วนพระกฤษณะเป็น ‘ลีลาปุรุโษตมะ’ บุรุษอันอุดมผู้เปี่ยมไปด้วยลีลาน่าอัศจรรย์
พระรามนั้นประสูติตอนเที่ยงวันซึ่งสว่างเต็มที่ พระกฤษณะประสูติตอนเที่ยงคืนซึ่งมืดมิดลึกลับ
ทั้งคู่เกิดในราชตระกูล พระรามได้รับการอบรมจรรยามารยาทในฐานะราชกุมาร ในขณะที่พระกฤษณะต้องออกไปใช้ชีวิตอยู่ภายนอกพระราชวัง สนิทสนมกับสาวเลี้ยงวัว (โคปิกา) และตัวเองก็เป็นหนุ่มเลี้ยงวัวด้วย (โควินทะ)
พระรามต้องแบกภาระอันหนักอึ้งสำหรับราชธรรมตลอดชนม์ชีพ เช่น ต้องออกป่าเพราะยอมรับคำสัญญาของพระราชบิดา เมื่อออกไปแล้วก็ต้องมีหน้าที่ปกป้องสมณะชีพราหมณ์จากการเบียดเบียนของอมนุษย์ ต้องทำสงครามกับรากษส ต้องกลับบ้านเมืองอย่างรวดเร็ว (ด้วยบุษบกวิมาน) เพื่อรักษาสัญญากับน้องชาย เมื่อครองราชย์ก็มีเรื่องหนักใจเรื่องสีดาที่ชาวบ้านนินทา จำใจเลือกหน้าที่และจรรยาของกษัตริย์ตลอดชีวิต
พระรามพยายามเป็นลูกที่ดีของบิดามารดา เป็นพี่ชายที่ดีของน้อง เป็นสามีที่ดีของภรรยา และเป็นนายที่ดีของบ่าว แต่นั่นก็ทำให้เกิดความทุกข์และความอัดอั้นไม่น้อย
แม้แต่คนรอบข้างพระราม เช่น สีดาก็แบกรับเอาหน้าที่ของภรรยาที่ดี (ปดิวรัดา) น้องชายอย่างพระลักษมณ์ ก็แบกเอาหน้าที่ของน้องไม่แพ้กัน รวมทั้งหนุมานซึ่งมีความจงรักภักดีต่อนายอย่างไม่เปลี่ยนแปลง
ภาพ ‘รามราชย์’ หรือการปกครองแบบพระรามนั้น จึงเป็นสังคมที่ต่างคนต่างทำหน้าที่ของตนอย่างเต็มที่ โดยมีธงแห่งศีลธรรมนำหน้าในทุกๆ ระดับ ตั้งแต่ระดับความสัมพันธ์ในครอบครัวไปจนถึงระดับรัฐ
ส่วนพระกฤษณะนั้นดูแทบจะตรงกันข้าม พระกฤษณะในวัยเด็กชอบเล่นสนุก แกล้งคนนั้นคนนี้ มีเสน่ห์ชวนใหลหลง ในขณะที่พระรามถือธนูเป็นอาวุธ พระกฤษณะกลับถือขลุ่ย เพื่อจะบรรเลงประโลมใจเหล่านางโคปี ในขณะที่พระรามอยู่แต่เวียงวัง และเข้าป่าบำเพ็ญพรตจากสัญญา พระกฤษณะใช้วัยเด็กสนุกในหมู่บ้านๆ และเข้าป่า “พฤนทาวัน” เพื่อความสำราญมากกว่าอะไรอื่น โดยจูงนางโคปีเข้าไปร่วมสำราญท่ามกลางแสงจันทร์ในป่านั้นด้วย
ขณะที่พระรามมีภรรยาคนเดียวตลอดชีวิต พระกฤษณะมีคู่รักมากมาย ทั้งที่สมหวังและไม่ได้อยู่ร่วมกัน แต่นั่นเป็นสิ่งที่คนนิยมชมชอบพระกฤษณะ ซึ่งดูเหมือนพระองค์สะท้อนถึงความรักแบบโรแมนติก
พระรามและพระกฤษณะจึงเป็นสองด้านของพระเจ้าองค์เดียวกัน ซึ่งสะท้อนความใฝ่ฝันของมนุษย์ในสองด้าน
ด้านหนึ่ง มนุษย์อยากมีบ้านเมืองที่เป็นระเบียบหรือศีลธรรมจรรยาได้รับการปฏิบัติอย่างเสมอหน้า —– ต่างคนทำหน้าที่ของตนเอง เกิดเป็นความรุ่มรวยของ ‘อารยธรรม’มนุษย์ หรือความเจริญ
แต่การบังคับชีวิตภายใต้กรอบมากเกินไปก็ทำให้เคร่งเครียดเหนื่อยล้า ความต้องการหลุดออกจากกรอบศีลธรรม เพื่อเสพเสวยความบันเทิง ความสนุกสนาน และรื่นรมย์กับความรักจึงเป็นอีกด้านหนึ่งที่มนุษย์เราโหยหา
ในคติฮินดู พระเจ้าเป็นองค์แห่งความสมบูรณ์จึงอยู่เหนือทั้งศีลธรรมและความสนุกสนาน หรือพระองค์ก็สามารถเป็นได้ทั้งสองอย่าง เพื่อแสดงให้มนุษย์เรียนรู้ที่จะทำให้ชีวิตตนเองสมดุล
ด้วยเหตุนั้นคนอินเดียจึงรักทั้งพระรามและพระกฤษณะ และพระรามกับพระกฤษณะก็จะถูกสรรเสริญด้วยกันเสมอ
หเร กฤษณะ หเร ราม!”
[ปรับปรุงบางตอนจากบทความเรื่อง “พระรามและพระกฤษณะ สองด้านของพระเจ้าองค์เดียวกัน” โดย คมกฤช อุ่ยเต็กเค่ง พิมพ์ใน มติชนสุดสัปดาห์ ฉบับประจำวันที่ 16-22 พฤศจิกายน 2561 หน้า 85]
ความขัดแย้งของคนพื้นเมืองกับอารยัน
รามายณะของอินเดีย (ต้นตอเรื่องรามเกียรติ์ในไทยและเพื่อนบ้าน) นักปราชญ์ไทยสมัยก่อนเคยอธิบายว่าเป็นความขัดแย้งระหว่างชาวพื้นเมืองของอินเดียกับชนเผ่าอารยัน ในที่สุดชาวอารยันชนะ แล้วขับไล่ชาวพื้นเมืองลงไปอยู่เกาะลงกา (ปัจจุบันเรียกประเทศศรีลังกา)
ถ้าเรียกตามรามเกียรติ์ สรุปดังนี้ ทศกัณฐ์ คือชาวพื้นเมืองของอินเดีย ต่อมาถูกชาวอารยันขับไล่ไปอยู่เกาะลงกา (คือ กรุงลงกา) พระราม คือชาวอารยันที่ขับไล่ชาวพื้นเมืองไปอยู่เกาะลงกา
จิตร ภูมิศักดิ์ เคยอธิบายอย่างลึกซึ้งถึงพริกถึงขิงไว้ในหนังสือ ความเป็นมาของคำสยามฯ (ภาคสอง บทที่ 2) มีสาระสำคัญโดยสรุปสั้นที่สุดว่ารามายณะสะท้อนการต่อสู้อย่างยอมตายจนคนสุดท้ายของชาวทราวิฑ คือทมิฬ (อินเดียใต้) ผู้ถูกล่าเป็นทาสเป็นขี้ข้าของนายต่างชาติที่เป็นชาวอารยัน (อินเดียเหนือ) จะคัดมาดังนี้
“รามายณะสะท้อนถึงการต่อสู้อย่างยอมตายจนคนสุดท้ายของชาวทราวิฑผู้ถูกล่าเป็นทาสเป็นขี้ข้าของนายทาสต่างชาติ.
รามายณะเริ่มเรื่องตั้งแต่นนทกแค้นพวกเทวะ. นนทก นั้นคือทาสชาวทราวิฑ ชื่อนนทกแปลว่า ผู้บำเรอ, ผู้ยังความยินดี (จากศัพท์ นันทะ-ความยินดี) นั่นก็คือ ข้าทาสที่มีหน้าที่รับใช้นาย. หน้าที่ของนนทกเป็นหน้าที่ชั้นต่ำ คือตักน้ำล้างเท้าเทวะทั้งหลายที่จะขึ้นเฝ้าพระอีศวร. (พวกอารยันยุคโน้นเห็นจะไม่ใส่รองเท้า เทวะของเขาจึงเดินเท้าเปล่า ต้องล้างเท้าก่อนขึ้นวิมานไกลาศ.) พวกเทวะก็จับหัวดึงผมเล่นบ้าง เยาะเย้ยเล่นบ้าง จนผมเกลี้ยง ศีรษะโล้น. นนทกต้องคั่งแค้นแสนสาหัส. ทางไทยเราเลยแปลงชื่อเป็นนนทุกข์ให้มีความหมายเป็นความทุกข์ทรมานไปเสียเลย.
ในที่สุดนนทกก็คิดสู้ ฆ่าเทวะตายเสียมาก แต่ท้ายสุดก็หลงมายาอิสตรีของพระนารายณ์ที่แปลงตัวมา จนตัวต้องตาย. เมื่อจะตายนั้นนนทกได้ปฏิญาณอาฆาตไว้ว่าจะขอเกิดมาผจญกับพวกเทวะอีก. นี่คือจิตนักสู้ที่ไม่รู้จักคำว่ายอมแพ้ของนนทก.
นนทก คือใคร? นนทกก็คือหัวหน้าทาสชาวทราวิฑ ผิวดำ ผมหยิก ตาพอง ริมฝีปากหนา, ซึ่งรามายณะเรียกเหยียดลงเป็นยักษ์ เป็นอสูร. ส่วนเทวะทั้งหลายคือชาวอารยันซึ่งมีฐานะเป็นนาย. การลุกขึ้นต่อสู้ของนนทุกคือการลุกฮือขึ้นของพวกทาสทราวิฑที่ประสงค์จะปลดแอกระบบทาสอารยันนั่นเอง. นนทกคือผู้นำทาสยุคโบราณดึกดำบรรพ์, คือวีรบุรุษของทราวิฑ แต่เป็นผู้ร้ายของอารยัน.
การต่อสู้ยังดำเนินต่อมาจนถึงรุ่นหลานเหลน คือรุ่นที่ชาวทราวิฑมีทศกัณฐเป็นผู้นำ และชาวอารยันมีพระรามเป็นผู้นำ. กวีอารยันผู้พิชิตบั้นปลายสุดของการต่อสู้ จดฝ่าย ทราวิฑ-ทาสไว้เป็นยักษ์มาร รากษส อสูร และจดฝ่ายอารยันไว้ว่าเป็นมนุษย์. แต่ฝ่ายมนุษย์นั้นก็มีแต่ตัวนายชาวอารยันคือพระรามพระลักษมณ์เท่านั้นที่เป็นมนุษย์จริง นอกนั้นบรรดาไพร่พลที่เกณฑ์มาจากชนพื้นเมืองเผ่าต่างๆ ล้วนถูกจดเป็นลิง (วานร) ไปทั้งหมด มีทั้งลิงขาว ลิงเหลือง ลิงแดง ลิงดำ ฯลฯ ตามสีผิวกายของชาวพื้นเมือง. จะเห็นว่าแม้ทหารของพวกตนเองที่ตนได้อาศัยกำลัง พวกอารยันก็หายอมให้มีฐานะเป็นคนไม่. นี่คือโลกทรรศน์ของสังคมอารยันยุคนายทาสปกครองทาส.
จากรามายณะ เราจะพบความจริงว่าชาวทราวิฑเสียเปรียบเรื่องอาวุธ. พวกยักษ์ในรามายณะมีแต่ตะบองเป็นอาวุธเป็นพื้น, ผิดกับลิงซึ่งมีมีดสองคม, ตรีศูล และทางพระรามมีธนูอันเป็นอาวุธทำลายระยะไกล. นี่เป็นสาเหตุหนึ่งของความพ่ายแพ้
อีกข้อหนึ่งที่เด่นชัดก็คือ ความอาฆาตแค้นที่บรรพบุรุษ (นนทก) ต้องพินาศเพราะมายาอิสตรีอารยัน. ข้อนี้เองคือพื้นฐานที่ทำให้ทศกัณฐลักพาเอาตัวนางสีดา, ราชินีของชาวอารยัน, ไปทำอนาจารและกักตัวไว้เยาะเย้ยพวกอารยัน. นี่เป็นการแก้แค้นแบบบุพกาลอย่างหนึ่ง. ทางฝ่ายอารยันถือว่าเป็นเรื่องเสื่อมเสียน่าอับอายมากมาย เมื่อแต่งมหากาพย์รามายณะจึงพยายามพลิกเรื่องว่านางสีดาบริสุทธิ์ พวกยักษ์แตะต้องไม่ได้ และยังมีการลุยไฟพิสูจน์ความบริสุทธิ์กันในบั้นปลาย. นี่เป็นเรื่องมดเท็จทั้งนั้น!
การต่อสู้ของชาวทราวิฑนั้นทำด้วยปัญญาระดับสูง จะเห็นได้ว่ามีการทดน้ำให้กองทัพของอารยันอดน้ำและบังเกิดโรคระบาด, มีการหลอกหล่อให้ข้าศึกอ่อนกำลัง (คือตอนล่อให้สุครีพถอนต้นรัง); แต่ชาวทราวิฑเสียทีตรงที่มีชนชาวทราวิฑเองเอาใจออกหากไปเข้ากับฝ่ายศัตรู นั่นคือพิเภก (วิภีษณ) น้องของทศกัณฐ พิเภกล่วงรู้กลยุทธ์ของฝ่ายทราวิฑหมดทุกอย่างเพราะตนได้ร่ำเรียนมาตำราเดียวกัน จึงได้รับยกย่องว่าเป็นโหรวิเศษที่ทำนายได้ถูกต้องทุกอย่าง.
แท้จริงก็คือการทรยศ ที่หวังจะเป็นกษัตริย์ทราวิฑโดยอาศัยกำลังของชาวอารยันปราบพวกเดียวกันนั่นเอง และในบั้นปลายของสงคราม เมื่ออารยันชนะ พิเภกก็ได้เป็นกษัตริย์ประเทศราชครองลังกาสมความปรารถนาอันต่ำทรามของตน, ท่ามกลางความพินาศฉิบหายของชนเผ่าทราวิฑทั้งชาติ!”
[ปรับปรุงจากหนังสือ ความเป็นมาของคำสยาม, ไทย, ลาว และขอม และลักษณะทางสังคมของชื่อชนชาติ ของ จิตร ภูมิศักดิ์ พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2519]
พระราม-ทศกัณฐ์ เป็นวงศาคณาญาติ “อารยัน”
ถ้าเชื่อว่ารามเกียรติ์เป็นเรื่องแต่งที่จำลองเรื่องจริงซึ่งมีหลักฐานวิชาการรองรับทางประวัติศาสตร์โบราณคดีจะพบว่าทศกัณฐ์กับพระรามเป็นชาวอารยันพวกเดียวกัน แต่ขัดแย้งจนต้องรบราฆ่าฟันกันเอง
ทศกัณฐ์ คือ ชาวอารยันที่เป็นฝ่ายแพ้จนถูกขับไล่ไปอยู่กรุงลงกา ในเกาะลงกา (ปัจจุบันคือประเทศศรีลังกา)
พระราม คือ ชาวอารยันที่เป็นฝ่ายชนะ แล้วขับไล่ฝ่ายแพ้ไปอยู่เกาะลงกา หลังจากนั้นฝ่ายชนะแต่ง “รามายณะ” ใส่ร้ายฝ่ายแพ้
อารยันมีคุณลักษณะสำคัญ ได้แก่ พูดตระกูลภาษาอินโด-อารยัน หรืออินโด-ยุโรป และก้าวหน้าในระบบชลประทานซึ่งมีในลังกาสืบทอดจนปัจจุบัน ดังนี้
1.ชาวสิงหลซึ่งเป็นประชากรหลักของศรีลังกาพูดภาษาสิงหลอยู่ในตระกูลภาษาอินโด-ยูโรเปียน หรืออินโด-อารยัน หรือภาษาของชาวอารยัน
2.รัฐเริ่มแรกในศรีลังกามีระบบชลประทานขนาดใหญ่โต และประชาชนชำนาญการกสิกรรมซึ่งล้วนเป็นเทคโนโลยีที่ถ่ายแบบจากวัฒนธรรมลุ่มน้ำสินธุของพวกอารยันในชมพูทวีป
3.เจ้าชายวิชัยเป็นต้นวงศ์กษัตริย์ศรีลังกามีภูมิลำเนาเดิมอยู่ชมพูทวีป (อินเดีย) แล้วถูกเนรเทศทางทะเลไปเป็นใหญ่ในวงศ์เกาะลังกาที่มีคนพื้นเมืองดั้งเดิมอยู่ก่อนแล้ว คือยักษ์มีหลักแหล่งอยู่ตอนกลางเกาะลังกา และนาคมีหลักแหล่งอยู่ที่ลุ่มชายฝั่ง
ข้อมูลที่สรุปนี้ได้จากหนังสือ วรรณกรรมสมัยรัตนโกสินทร์ เล่ม 1 คัมภีร์มหาวงศ์ กรมศิลปากร พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2534 และเรื่องประดิษฐานพระสงฆ์สยามวงศ์ในลังกาทวีป ของ สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ (ฉบับมติชน พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2546 หน้า 27-32)
สมัยแรกเจ้าชายวิชัยนับถือศาสนาพราหมณ์ สมัยหลังเปลี่ยนไปนับถือศาสนาพุทธ
ทศกัณฐ์ได้รับยกย่องเป็นบรรพชนศรีลังกา จึงมีศาลผีทศกัณฐ์บนเกาะลังกาเป็นที่เซ่นไหว้ของชาวศรีลังกาสืบจนทุกวันนี้
ความสัมพันธ์แบบเครือญาติ ทศกัณฐ์เป็น “พ่อตา” พระราม ส่วนพระรามเป็น “ลูกเขย” ทศกัณฐ์ เพราะนางสีดา “เมีย” พระราม เป็น “ลูกสาว” ทศกัณฐ์
ร่องรอยอย่างนี้เป็นพยานแวดล้อมว่าทศกัณฐ์กับพระรามคือ “ญาติ” กัน และเป็นพวก “อารยัน” ด้วยกัน แต่ขัดแย้งกันอย่างรุนแรงจนต้องยกทัพขับไล่กันเองซึ่งเป็นปกติของกลุ่มชนในประวัติศาสตร์ทั่วโลก
