Agora | กฤตภาศ ศักดิษฐานนท์
ผู้ปกครองที่อยู่บนบัลลังก์อำนาจมีสารพัดวิธีในการรักษาอำนาจให้มั่นคงและควบคุมผู้คนให้อยู่หมัด โดยที่ผู้ใต้ปกครองอาจไม่รู้ตัวด้วยซ้ำ ซึ่งนิคโคโล มาเคียเวลลี Niccolò Machiavelli) นักปรัชญาการเมืองชาวอิตาลีได้กล่าวถึงเรื่องนี้ไว้ในหนังสือ The Prince (เจ้าผู้ปกครอง) โดยเฉพาะอย่างยิ่งบทที่ 20 กับ 21
ในบทที่ 20 Whether fortresses and other strategies rulers frequently adopt are useful (ป้อมปราการและยุทธวิธีอื่นๆ ที่ผู้ปกครองมักประยุกต์ใช้แล้วมีประโยชน์) มาเคียเวลลียกตัวอย่างมากมายที่ผู้ปกครองใช้ในการควบคุมและรักษาบัลลังก์ให้มั่นคง
เช่น ควบคุมประชาชนด้วยการปลดอาวุธ (disarmed their citizens) หรือห้ามมิให้พลเมืองถือครองอาวุธ
ควบคุมด้วยการแบ่งแยกแล้วปกครอง คือแบ่งประชาชนให้แตกแยกออกเป็นกลุ่มย่อยหรือแบ่งฝักแบ่งฝ่าย (divided in factions) ไม่ให้ผนึกกำลังรวมตัวเป็นหนึ่งเดียว
ควบคุมด้วยการทำให้ผู้คนเกลียดชังกันเอง หรือมองประชาชนด้วยกันเองเป็นศัตรู (hostility towards themselves)
ควบคุมด้วยการกำจัดศัตรูทางการเมืองหรือคนที่ไม่น่าไว้ใจเมื่อขึ้นสู่อำนาจเพื่อตัดไฟแต่ต้นลม
และควบคุมด้วยการใช้ป้อมปราการ ซึ่งอาจสร้างขึ้นใหม่หรือทำลายของเก่าก็ได้ขึ้นอยู่กับสถานการณ์ในพื้นที่
สําหรับเรื่องของการติดอาวุธนั้น มาเคียเวลลีคิดว่าผู้ปกครองที่เพิ่งขึ้นสู่อำนาจไม่ควรปลดอาวุธประชาชน แต่ควรติดอาวุธให้พวกเขาเสียมากกว่า ถึงแม้ว่าในทางปฏิบัติจะไม่สามารถติดอาวุธให้ทุกคนได้ก็ตาม เพราะเมื่อบางคนได้ถือครองอาวุธก็เหมือนผู้ปกครองได้มีอาวุธไปด้วย
คนที่เดิมเป็นศัตรูกับผู้ปกครองก็จะกลายเป็นคนของผู้ปกครองไปโดยปริยาย เขาจะภักดีกับผู้ปกครองแล้วเปลี่ยนจากประชาชนธรรมดามาเป็นผู้สนับสนุน ซึ่งแม้จะไม่ใช่คนทั้งหมด แต่ก็ทำให้ผู้ปกครองมีความมั่นคงปลอดภัยมากขึ้นกว่าเก่า
เมื่อประชาชนบางคนมีอำนาจมากกว่าคนอื่นและกลายเป็นผู้หนุนหลังผู้ปกครอง คนกลุ่มนี้ก็แยกตัวออกจากคนอื่นอยู่กลายๆ นั่นหมายความว่าประชาชนทั้งหมดไม่ได้เป็นหนึ่งเดียวอีกต่อไป คนที่มีอาวุธจะเกิดพันธะต่อตัวผู้ปกครอง ส่วนคนที่ไม่มีอาวุธก็ไม่รู้สึกถือโทษโกรธเคือง
กลุ่มคนที่มีอาวุธนั้นผูกพันตนอยู่กับผู้มีอำนาจ ทำให้เขาต้องเอาตัวเข้าเสี่ยงภัยแทนผู้นำ ดังนั้น จึงสมควรได้รับการปูนบำเหน็จหรือรับผลประโยชน์มากกว่าคนอื่น
ในทางกลับกัน หากผู้ปกครองปลดอาวุธพลเมืองของตน พวกเขาจะไม่พอใจที่ถูกหวาดระแวงและไม่ไว้ใจ จากนั้นก็เริ่มเกลียดชังผู้ปกครอง
เมื่อใดก็ตามที่ผู้นำไม่ได้ใจประชาชน เมื่อนั้นอันตรายก็คืบคลานเข้ามา
หากผู้ปกครองไม่มีกองทัพเป็นของตัวเองก็จำเป็นต้องดึงทหารรับจ้างเข้ามาช่วย แต่มาเคียเวลลีคิดว่าทหารรับจ้างนั้นต่อให้รบเก่งแค่ไหนก็พึ่งพาอาศัยไม่ได้ เพราะพวกเขาไม่ได้รบในสงครามของตัวเอง แต่รบตามใบสั่งของคนอื่น จึงไม่มีอานุภาพเพียงพอต่อกรกับศัตรูผู้รุกรานได้ และไม่สามารถจัดการกับคลื่นมหาชนในยามที่ประชาชนต่อต้านได้เช่นกัน
การปลดอาวุธสมควรเกิดขึ้นเฉพาะตอนบุกยึดดินแดนใหม่
โดยช่วงแรกจำเป็นต้องบังคับผู้คนให้วางอาวุธเสียก่อน เหลือไว้แต่คนที่ช่วยเหลือในการบุกยึดท่านั้น
ในขณะที่สถานการณ์ยังไม่สงบปลอดภัยก็ต้องทำให้ประชาชนอ่อนแอและไม่มีกำลังต่อต้าน
จนกว่าจะเคลื่อนย้ายกองทัพของตนเข้ามา แล้วสถาปนาฐานอำนาจและกองกำลังของตัวเองลงไปในดินแดนใหม่ได้สำเร็จ
อย่างไรก็ตาม วิธีแบ่งแยกแล้วปกครองนั้นแม้เป็นแนวทางที่ผู้มีอำนาจมักนิยมใช้แล้วคิดว่าได้ผล แต่ก็มีข้อเสียที่ก่อให้เกิดหายนะ จุดอ่อนของมันคืออันตรายจากภายนอกนั่นเอง เมื่อผู้นำทำการแยกคนออกเป็นฝักฝ่ายได้สำเร็จ ประชาชนจะอ่อนกำลังลง และไม่สามารถผนึกกำลังเป็นหนึ่งเดียวได้ การทำเช่นนี้ย่อมง่ายสำหรับควบคุมภายใน
แต่เมื่อเกิดภัยจากภายนอกเข้ามาคุกคาม รัฐที่อ่อนแอจากความแตกแยกเช่นนี้จะไม่เกิดพลังสามัคคีเพื่อต่อต้านการรุกราน จึงถูกโค่นล้มได้ง่ายกว่ารัฐที่ร่วมแรงร่วมใจกันเป็นหนึ่ง
สถานการณ์เลวร้ายที่สุดก็คือ หากกลุ่มใดกลุ่มหนึ่งภายในรัฐหันไปจับมือกับศัตรูภายนอก กลุ่มที่เหลือจะมีกำลังเพียงน้อยนิด ซึ่งไม่อาจต้านทานต่อทั้งศัตรูผู้รุกรานและกลุ่มที่หันไปเข้ากับฝ่ายศัตรูได้ ผลสุดท้ายคือความล่มสลายทั้งหมดของรัฐ ดังนั้น วิธีแบ่งแยกแล้วปกครองจึงเป็นดาบสองคม ในยามสงบมันดีเฉพาะกับผู้ปกครองที่มุ่งเพียงแค่รักษาอำนาจของตนเอาไว้ แต่เลวสำหรับประชาชนทั้งมวล ทว่า ในยามสงครามมันสามารถทำลายล้างทั้งกับตัวผู้ปกครองเองและประชาชนให้ย่อยยับ
เมื่อวิธีแบ่งแยกแล้วปกครองมีความล่อแหลมเช่นนี้ มาเคียเวลลีจึงคิดว่าการรักษาอำนาจให้มั่นคงอย่างแท้จริงจึงมิใช่แยกตัวออกจากประชาชนโดยสิ้นเชิง แต่ผู้นำต้องไม่ทำให้ประชาชนเกลียดชังโดยเด็ดขาด ผู้นำที่คิดแต่ครองบัลลังก์เอาไว้ก็อาจอาศัยอยู่ในป้อมปราการที่แข็งแกร่งแน่นหนา แต่ไม่ว่าป้อมปราการจะใหญ่โตเพียงใด หากประชาชนเกลียดชังแล้วไซร้ ป้อมปราการอันไหนก็เอาไม่อยู่ ดังที่มาเคียเวลลีกล่าวว่า
“ป้อมปราการที่ดีที่สุดของคุณก็คือการไม่ถูกเกลียดชังจากประชาชนนั่นเอง เพราะต่อให้คุณจะมีป้อมปราการมากน้อยแค่ไหน มันก็ไม่ปลอดภัยอะไรหากประชาชนเกลียดชังคุณ” (Your best fortress is not to be hated by the people, because even if you do have fortresses, they won’t save you if the people hate you.)
ในช่วงท้ายของบทที่ 21 What a ruler should do to win respect (ผู้ปกครองควรทำอะไรให้ได้มาซึ่งความเคารพ) มาเคียเวลลีแนะนำว่าในยามสงบผู้ปกครองพึงบริหารบ้านเมืองให้ผู้คนมีสุขสนุกสนาน สร้างแรงจูงใจให้ทำมาค้าคล่อง เปิดโอกาสให้แต่ละคนทำงานตามความถนัดได้เต็มที่
เมื่อเศรษฐกิจดี บ้านเมืองดี พวกเขาจะแสวงหาความมั่งคั่งได้มากขึ้น ซึ่งทำให้รัฐจัดเก็บภาษีได้มาก ผู้ปกครองก็มีงบฯ ใช้จ่ายมากตามไปด้วย ทุกคนจึงพอใจหมด
จากนั้นกำหนดให้แต่ละช่วงของปีมีเทศกาลงานเลี้ยงต่างๆ จัดให้มีการเฉลิมฉลอง การแสดง มีความบันเทิงเริงใจ
และตามที่ผู้ปกครองได้แบ่งแยกผู้คนออกเป็นกลุ่มๆ แล้ว ก็ควรหมั่นออกไปเยี่ยมเยียนกลุ่มต่างๆ ตามวาระโอกาสอยู่เป็นนิจ วางตัวให้ดีเมื่อมีสายตามหาชนจับจ้องอยู่ แสดงออกให้เขาซาบซึ้งตรึงใจในความกรุณาปรานี ฉายภาพให้เห็นว่าโอบอ้อมอารีมีมนุษยธรรม พวกเขาจะได้สำนึกอยู่เสมอว่าใครเป็นใคร
และระลึกย้ำตลอดไปว่าใครคือผู้มีอำนาจที่แท้จริง
หมายเหตุ ผมเขียนบทความชุด “นิคโคโล มาเคียเวลลี บิดาแห่งปรัชญาการเมืองสมัยใหม่” เอาไว้หลายตอน ผู้สนใจสามารถอ่านย้อนหลังได้ตามลิงก์เหล่านี้
1. 555 ปีมาเคียเวลลี ผู้สร้างคัมภีร์ปีศาจสำหรับครองอำนาจทางการเมือง https://www.matichon.co.th/weekly/column/article_759720
2. คำแนะนำของมาเคียเวลลีว่าด้วยการเลือกข้างทางการเมือง (1) https://www.matichon.co.th/weekly/column/article_854873
3. คำแนะนำของมาเคียเวลลีว่าด้วยการเลือกข้างทางการเมือง (จบ) https://www.matichon.co.th/weekly/column/article_855418
4. ผู้นำจำเป็นต้องรู้เรื่องการทหารหรือไม่ ในทัศนะของมาเคียเวลลี https://www.matichon.co.th/weekly/column/article_857603
5. มุมมองของมาเคียเวลลีเรื่องคนทรยศ https://www.matichon.co.th/weekly/column/article_858677
