ส่องลึกอิหร่าน : 6) ภูมิรัฐศาสตร์ในภูมิภาคกับสวัสดิการประชานิยมในประเทศ

คอลัมน์ การเมืองวัฒนธรรม
เกษียร เตชะพีระ

• อ่าน ส่องลึกอิหร่าน 1) สหรัฐเซ้งนโยบายต่ออิหร่านให้อิสราเอล
• อ่าน ส่องลึกอิหร่าน: 2) เปรียบเทียบระบอบปฏิวัติรัสเซีย-จีน-อิหร่าน
• ส่องลึกอิหร่าน : 3) กองทัพประจำการอิหร่าน & กองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติอิสลาม
• ส่องลึกอิหร่าน : 4) สถาบันการเมืองพหุนิยมและผู้นำสูงสุดของอิหร่าน
• ส่องลึกอิหร่าน: 5) ระบอบเทววิทยาอิสลามกับฝ่ายค้าน
• อ่านบทความทั้งหมดของเกษียร เตชะพีระ คลิกที่นี่

บทสัมภาษณ์เออวานด์ อับราฮาเมียน (1940-ปัจจุบัน) ศาสตราจารย์กิตติคุณด้านประวัติศาสตร์อิหร่านแห่ง City University of New York แปลเรียบเรียงจาก Ervand Abrahamian, “Iran Under Fire”, New Left Review, 157, January-February 2026, 33-54 :

กอง บก.NLR : แต่ถึงอย่างไรระบอบสาธารณรัฐอิสลามอิหร่านก็สร้างพันธมิตรกับชาวซุนนีสำเร็จไปกลุ่มหนึ่ง คือพวกฮามาสในฉนวนกาซาของปาเลสไตน์ใช่ไหมครับ? (https://www.bbc.com/thai/articles/ce5414zg07ro)

เออวานด์ : ผมไม่ทราบว่าเป็นพันธมิตรกันหรือเปล่า อันที่จริงมันเป็นความสัมพันธ์ในขั้นทดลองเอามากๆ เลยนะครับ สองฝ่ายมีข้อแตกต่างกันสำคัญในเรื่องซีเรียซึ่งกลุ่มฮามาสคัดค้านประธานาธิบดีอัสซาดผู้เป็นพันธมิตรกับอิหร่าน เป็นไปได้ว่าระบอบอิหร่านได้ให้เงินแก่กลุ่มฮามาสบ้าง แต่ชาวกาตาร์มากหลายก็ให้เหมือนกัน เอาเข้าจริงความสัมพันธ์ของอิหร่านกับชาวปาเลสไตน์น่ะซับซ้อนมากทีเดียว ระบอบอิหร่านแสดงโวหารสนับสนุน พวกเขาหนุนช่วยกลุ่มฮิซบอลเลาะห์ในเลบานอน

ทว่าแนวทางของคาเซ็ม สุเลมานี ผู้บัญชาการกองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติอิสลาม ตามคำแนะนำของผู้นำสูงสุด อาลี คาเมเนอี ก็คืออิหร่านควรหลีกเลี่ยงการต่อสู้กับพวกอิสราเอลและอเมริกัน ไม่ว่าจะต้องจ่ายราคาค่างวดเท่าไร ตลกร้ายอยู่ตรงที่ตอนปี 2020 นั้นสุเลมานีไปอิรักเพื่อพยายามป้องกันไม่ให้เกิดการเผชิญหน้ากับสหรัฐ และไปเลบานอนเพื่อพยายามผ่อนคลายความสัมพันธ์กับอิสราเอลให้เย็นลงด้วยเช่นกัน แต่กลายเป็นว่าการที่ทรัมป์สั่งลอบสังหารเขากลับขจัดอุปสรรคนั้นไปเสียฉิบ (https://www.bbc.com/thai/international-50982663) เอาเป็นว่า จวบจนกระทั่งเมื่อเร็วๆ นี้นั้น อิหร่านระมัดระวังมากเรื่องก่อความขัดแย้งที่เป็นจริงใดๆ กับอิสราเอล แต่ก็เห็นได้ชัดนะครับว่าบัดนี้มันได้เปลี่ยนไปแล้ว

กอง บก.NLR : มีความกังวลสงสัยหรือสัญญาณว่ารู้สึกผิดให้เห็นบ้างไหมครับ ในขบวนแถวของรัฐอิสลามอิหร่านเกี่ยวกับการสมรู้ร่วมคิดกับจักรวรรดินิยมอเมริกัน ซึ่งเป็นศัตรูหลักโดยทางการของอิหร่านเองในการรุกรานอัฟกานิสถานและอิรัก? หรือว่าความเป็นอริกับนิกายซุนนีทำให้ง่ายต่อการที่เหล่าผู้นำศาสนาและบริวารของตนจะร่วมภารกิจกับทหารนาวิกโยธินอเมริกันและซีไอเอ?

เออวานด์ : ในสายตาของสาธารณรัฐอิสลามอิหร่านนั้น ทั้งสองประเทศคือระบอบที่เป็นอรินะครับ อิหร่านรำรำจะทำสงครามกับพวกตาลีบันในอัฟกานิสถานอยู่แล้ว ถึงขั้นที่ระดมพลกองทัพของตัว ดังนั้นพอสหรัฐโจมตีอัฟกานิสถาน มองจากมุมของอิหร่าน นั่นเป็นการที่พวกอเมริกันกำลังช่วยกำจัดศัตรูให้ตัวหนึ่ง มีความกังวลสงสัยเพียงน้อยนิดต่อการช่วยสหรัฐรุกรานอัฟกานิสถาน ระบอบอิหร่านเห็นว่าพวกตาลีบันน่ะบ้าครับ กรณีอิรักก็ทำนองเดียวกัน ซัดดัม ฮุสเซน เป็นศัตรูเก่า ฉะนั้น การที่สหรัฐยึดครองอิรักจึงเป็นเรื่องดีสำหรับอิหร่าน

การสมรู้ร่วมคิดของอิหร่านกับสหรัฐที่กลายเป็นปัญหาคือกรณีอิหร่าน-คอนทราในทศวรรษ 1980 ครับ กล่าวคือ ประธานาธิบดีเรแกนแห่งสหรัฐขายอาวุธให้อิหร่านระหว่างสงครามอิหร่านกับอิรัก เพื่อหาเงินสำหรับปฏิบัติการต่อต้านการก่อการกำเริบในนิการากัวซึ่งต้องห้ามตามกฎหมาย โดยทั้งหมดทั้งมวลจัดตั้งด้วยฝีมือพวกอิสราเอล (https://www.the101.world/iran-contra-us-secret-deal/)

ตอนนั้นมีใครสักคนในสำนักงานของรองผู้นำสูงสุดอิหร่าน ฮุสเซน-อาลี มอนตาเซรี (https://en.wikipedia.org/wiki/Hussein-Ali_Montazeri) ปล่อยข่าวนี้รั่วไหลไปถึงหนังสือพิมพ์ฉบับหนึ่งในเลบานอน  มันก็เลยระเบิดเถิดเทิงขึ้นมาเป็นเรื่องอื้อฉาวระหว่างประเทศแบบนี้แหละครับ ปรากฏว่าตัวคนปล่อยข่าวถูกจับกุมและประหารชีวิตถึงแม้เขาทำงานให้กับมอนตาเซรี ผู้ถูกวางตัวให้เป็นทายาทสืบทอดตำแหน่งจากโคไมนีก็ตาม มันมีการไต่สวนพิจารณาคดีใหญ่โตและสารภาพผิดต่อสาธารณะ

เป็นธรรมดาอยู่แล้วครับที่ระบอบอิหร่านไม่ได้ชี้แจงว่า จริงๆ แล้วเขาก่ออาชญากรรมอะไร ซึ่งก็คือเขาคัดค้านการติดต่อคบค้ากับสหรัฐที่ขึ้นชื่อว่าเป็น “มหาซาตาน” และการได้รับอาวุธมาผ่านทางอิสราเอล  ไม่ปรากฏสัญญาณคัดค้านใดๆ จากกองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติในเรื่องนั้น ก็อีกนั่นแหละครับ นี่เป็นสัญญาณที่ชัดเจนว่าถ้าคุณข้ามเส้นต้องห้ามของโคไมนีเข้าสักเส้นแล้ว คุณก็ถูกประหารแค่นั้นเอง

กอง บก.NLR : คุณเคยเถียงไว้อย่างมีพลังน่าเชื่อถือว่า เราจะอธิบายความยืนยาวของสาธารณรัฐอิสลามอิหร่านได้ดีที่สุด ด้วยแนวนโยบายประชานิยมทางสังคมและเศรษฐกิจของมัน

คำถามคืออะไรล่ะครับที่อธิบายรัฐสวัสดิการที่ค่อนข้างแผ่กว้างของอิหร่านเมื่อเปรียบเทียบกับบรรดารัฐสวัสดิการซึ่งตกทอดมาจากการปฏิวัติรัสเซียปี 1917 กับการปฏิวัติจีนปี 1949? มันเป็นเพราะปัจจัยระดับการพัฒนา เศรษฐกิจที่สูงกว่าซึ่งอาศัยเงินทุนจากน้ำมัน, การดำรงอยู่ของชนชั้นคนงานที่ไม่ถูกหักรานด้วยสงครามกลางเมือง, หรือการไม่เลือกให้ชาวนาต้องแบกรับภาระการสะสมทุนขั้นปฐมภูมิกันแน่?

เออวานด์ : แน่นอนครับว่า อิหร่านโชคดีที่มีน้ำมันของตัวเองและไม่จำต้องรีดดึงเอาทุนขั้นปฐมมาจากชาวนา ในช่วงสามทศวรรษแรกหลังการปฏิวัติปี 1979 นับว่าสาธารณรัฐอิสลามดำเนินงานสร้างรัฐสวัสดิการได้ดีพอสมควร รวมทั้งสร้างรัฐประกันสังคมในแง่การศึกษาและการขยายเข้าไปในชนบทด้วย เห็นได้ชัดว่านั่นช่วยให้ระบอบมีเสถียรภาพ

ตราบที่มีรายรับจากน้ำมัน มันก็ค่อนข้างง่ายที่จะออกเงินทุนอุดหนุนโครงการสังคมต่างๆ อยู่หรอกครับ แต่พร้อมกับการถูกคว่ำบาตรแข็งกร้าวยิ่งขึ้นนับแต่ทศวรรษ 2010 เป็นต้นมา รายรับที่ว่านั้นก็งวดแห้งไปเกือบหมด มาตอนนี้อิหร่านก็ต้องมีมาตรการรัดเข็มขัดและโครงการสังคมจำนวนมากกำลังพังทลายลงครับ

กอง บก.NLR : พลวัตทางสังคมช่วงยี่สิบปีหลังมานี้เป็นคุณหรือเป็นโทษต่อระบอบปกครองอิหร่านครับ?

เออวานด์ : คุณจะเห็นความย้อนแย้งได้ก็ตรงนี้แหละครับ ระบอบอิหร่านลงทุนเยอะมากในการขยายการศึกษาขั้นสูง แต่ถ้าหากคุณผลิตแพทย์เอย วิศวกรเอย ช่างเทคนิคเอยออกมามากๆ แล้วคุณไม่มีปัญญาหางานอาชีพให้พวกเขาทำ แถมเศรษฐกิจก็ยังหดตัวลงเนื่องจากถูกคว่ำบาตรอีกละก็ คุณจะลงเอยด้วยกองทัพของคนว่างงานครับ

ครั้งหนึ่งคนเหล่านี้เป็นผู้ได้ประโยชน์โพดผลจากการปฏิวัติ แต่มาบัดนี้พวกเขาก็ไม่พอใจอย่างยิ่ง ด้วยเพราะลู่ทางเศรษฐกิจของพวกเขาช่างมืดมนเหลือเกิน และนั่นก็เป็นเหตุผลอย่างหนึ่งของการอพยพออกจากประเทศขนานใหญ่เหลือเชื่อ หรือที่เรียกกันว่าชุมชนอิหร่านพลัดถิ่นในทศวรรษหลังๆ นี้ครับ

ระบอบปกครองอิหร่านนั้นสูญเสียแรงสนับสนุนของประชาชนไปมาก เพราะมันไม่มีสิทธิประโยชน์อะไรจะให้อีกต่อไป ทางเดียวที่รัฐจะหาเงินมาจ่ายให้ได้คือพิมพ์ธนบัตรออกมา ซึ่งก็นำไปสู่ภาวะเงินเฟ้ออีก

และแน่ละครับว่าการถูกคว่ำบาตรนั้นสร้างรัฐมาเฟียขึ้นมา ผู้คนที่มีเส้นสายกับระบอบก็ได้สิทธิประโยชน์มาบ้างซึ่งพวกเขาก็เอาไปเผื่อแผ่ให้แก่ญาติมิตรของตนต่อ

(ต่อสัปดาห์หน้า)