ศิโรตม์ คล้ามไพบูลย์ : เปิดนมคือทางเลือก – วาทกรรมความเป็นหญิงที่เรียวแคบ

สงครามวาทกรรมที่สุดซ้ำซากในประเทศนี้คือเรื่องนม เรามีผู้ชายบ้านมเยอะไป, มีผู้หญิงที่หมกมุ่นกับการคุมนมคนอื่น, มีผู้หญิงที่บอกว่าความเป็นสมัยใหม่คือต้องอ่อยนม และในที่สุดก็มีผู้รู้ผู้ตื่นผู้เบิกบานว่าความเป็นหญิงมีแค่สองแบบคือ เสรีนิยมแบบ bitchy กับกุลสตรีแบบโบราณราชประเพณี

เถียงเรื่องนี้เมื่อไร ทางประเด็นที่มาแน่ๆ คือการชี้หน้าด่ากันไปมาว่าแกมันคลั่งศีลธรรม อีพวกหลงยุค นี่มันศตวรรษที่ 21 แล้ว

ส่วนอีกฝ่ายก็ด่าอีกฝั่งว่าแรด ทำคนอื่นโดนข่มขืนไปด้วย อีไม่รักความเป็นไทย

วาทกรรมนมที่ซ้ำซากทำให้ข้อถกเถียงเรื่องโป๊วกวน สังคมไทยควรเข้าใจได้สักทีว่าร่างกายเป็นของผู้หญิง อัตวินิจฉัยในการเปิดเรือนร่างจึงเป็นของผู้หญิงโดยสมบูรณ์

แต่ก็ต้องแยกแยะว่าโป๊ไม่ใช่เจตจำนงเสรีทุกกรณี เพราะคนเราโป๊ได้ด้วยใจรัก, ชอบหุ่นตัวเอง, มีดีต้องอวด, คนเชียร์แขกบังคับ หรือไม่โชว์ก็แห้วงาน

ข้อถกเถียงเรื่องโป๊เป็นเจตจำนงเสรีหรือไม่ คือแกนของวิวาทะเจนนิเฟอร์ ลอว์เรนซ์ VS สื่อ หลังผู้ช่วย บ.ก. New Statesman วิจารณ์กรณีเธอโชว์ครึ่งเต้ากลางอุณหภูมิติดลบที่ดาราชายแต่งมิดชิด

เจนลอว์โต้ว่าเธอเลือกของเธอแบบนี้

ส่วนสื่อชี้ว่าทุนบันเทิงและธุรกิจแฟชั่นทำให้ดาราหญิงต้องนำเสนอตัวเองดังนี้ตลอดเวลา

หากตัดดราม่าที่โซเชียลปลุกระดมผู้หญิงโดยเต้าประเด็นว่าเฟมินิสต์ด่าเจนลอว์ นัยยะของการถกเถียงเรื่องนี้คือทุกสิ่งที่ผู้หญิงได้เลือกนั้นเป็น “ทางเลือก” จริงหรือไม่, การเลือกภายใต้ตัวเลือกที่คนอื่นกำหนดคือ “ทางเลือก” จริงหรือ และทำไมเพศอื่นไม่ถูกบังคับให้เลือกลักษณะเดียวกัน

ที่สุดของความย้อนแย้งคือขณะที่เจนลอว์พูดเรื่องโป๊คือ “ทางเลือก” ในวันเปิดหนัง Red Sparrow จนกองเชียร์บางกลุ่มกริ๊ดกร๊าด เนื้อในของหนังเรื่องนี้กลับเสนอว่าผู้หญิงอยู่ในโลกโดยมีทางเลือกน้อยมาก ตัวละครในหนังจึงเผชิญปัญหาว่าจะธำรงความเป็นมนุษย์อย่างไรในภาวะที่มนุษยภาพถูกทำลาย

ในสิบนาทีแรก ผู้ชมจะเห็นเจนลอว์เป็นนักเต้นคณะบัลเล่ต์บอลชอยบนเวทีโรงละครหรูในเพลง Firebird ของอิกอร์ สตราวินสกี้

แต่ที่จริงบัลเล่ต์ไม่ได้เป็นแค่ฉาก ซ้ำยังสื่อความสองข้อ ข้อแรกคือความสัมพันธ์ระหว่างหญิงชายเป็นเรื่องการต่อรอง และข้อสองคือคีตกวีเพลงนี้เป็นคนที่ไม่ยอมถูกผู้มีอำนาจกดขี่จริงๆ

สรุปแบบย่อๆ Firebird เล่าเรื่องนกตัวเมียที่มีขนวิเศษคล้ายเปลวเพลิงซึ่งมีฤทธิ์คุ้มภัย ต่อมานกถูกเจ้าชายจับแต่ถูกปล่อยเพราะรับปากว่าจะช่วยยามเจ้าชายเดือดร้อน จากนั้นเจ้าชายหลงรักเจ้าหญิงที่ถูกพ่อมดขังไว้ เจ้าชายขอให้นกช่วย และนกปกป้องเจ้าชายจากคำสาปพ่อมดจนปลดปล่อยเจ้าหญิงแล้วแต่งงานกัน

แค่นี้ก็เห็นแล้วว่างานนี้เล่าเรื่องผู้หญิงกับการปลดแอกพันธนาการของอำนาจอธรรม โดยเฉพาะอย่างยิ่ง หากผู้หญิงสามารถต่อรองกับผู้ชายจนได้โอกาสบรรลุศักยภาพที่แท้จริงเหมือนนกเพลิงต่อรองกับเจ้าชาย

นอกจากบัลเล่ต์ชิ้นนี้จะเกี่ยวกับการธำรงมนุษยภาพท่ามกลางอำนาจภายนอกที่กดบังคับ ผู้ประพันธ์งานนี้คือ อิกอร์ สตราวินสกี้ ก็เป็นคีตกวีรัสเซียที่ตลอดชีวิตไม่ยอมอยู่ใต้อำนาจพรรคคอมมิวนิสต์โซเวียตด้วย เพราะเขาออกจากประเทศก่อนการปฏิวัติล้มกษัตริย์ปี 1917 จากนั้นก็อยู่ที่ฝรั่งเศสและอเมริกาจนสิ้นลม

คอคลาสสิครู้ว่าสตราวินสกี้คือคีตกวีแห่งศตวรรษ นักประวัติศาสตร์ดุริยางคศิลป์ยกย่องว่าเขาเปลี่ยนขนบการประพันธ์ดนตรีสามครั้ง Firebird ถูกถือว่าเป็นเสมือน Dance Symphony ของบัลเล่ต์ ดนตรี และการออกแบบงานแสดง ส่วน The Rite of Spring สร้างมูฟเมนต์ที่ตาลปัตรลำดับชั้นของดนตรี

อย่างไรก็ดี ผลงานเขาทุกชิ้นถูกรัฐบาลคอมมิวนิสต์แบนในประเทศบ้านเกิดตั้งแต่ ค.ศ.1933 เพราะโกรธที่เขาออกนอกประเทศและไม่กลับอย่างที่รัฐบาลต้องการ

ชีวิตสตราวินสกี้จึงเป็นชีวิตที่ดิ้นรนเพื่อไปจากระบบอำนาจซึ่งกดขี่ข่มเหง ต่อให้เขาไม่ยุ่งกับอำนาจก็ตาม

Red Sparrow ยืมบัลเล่ต์เล่าสภาวะย้อนแย้งระหว่างการดิ้นรนสู่อิสรภาพกับอำนาจภายนอกที่กดบังคับ และหนังส่วนที่เหลือก็เป็นเรื่องการเลือกของผู้หญิงภายใต้ตัวเลือกอันจำกัดซึ่งผู้อื่นกำหนด

ผลก็คือผู้หญิงในหนังแทบไร้ทางเลือก ทำได้แค่ตัดสินใจระหว่างเส้นทางสองแบบที่เลวร้ายคล้ายกัน

ถ้าสภาวะไร้ทางเลือกทำให้เจนลอว์ซึ่งแสดงเป็นโดมินิก้ามีชีวิตต่ำตม ระบบชายเป็นใหญ่ก็คือต้นเหตุของที่ทำให้ชีวิตโดมินิก้าบัดซบถึงขีดสุด

เธอต้องเลิกเต้นบัลเล่ต์เพราะนักเต้นชายชนขาหัก แต่ต่อมาน้าชายที่เป็นรอง ผอ.ข่าวกรองก็ยั่วให้เธอล้างแค้นโดยแฉคลิปว่าหมอนั่นตั้งใจชนเพื่อแย่งตำแหน่งเธอให้กิ๊กอีกคน

ด้วยการหักหลังของเพื่อนร่วมงานและน้า เจนลอว์กลายเป็นจารชนที่ถูกฝึกถึงขั้นต้องอมและโดนเอาเพื่อภารกิจ

ต่อมารัฐบาลรัสเซียบัญชาให้เธอประกบซีไอเอเพื่อล้วงข่าว ส่วนซีไอเอก็แกล้งให้เธอเกาะติดเพราะหวังชวนแปรพักตร์

โดมินิก้าจึงอยู่ท่ามกลางโลกที่ผู้ชายทุกฝ่ายหวังใช้เธอเป็นเครื่องมือตลอดเวลา

ถ้าโจทย์คือผู้หญิงอยู่ในโลกโดยมีทางเลือกหรือไม่ คำตอบใน Red Sparrow คือทางเลือกที่ดีที่สุดของผู้หญิงได้แก่การต่อรองให้อยู่รอดในสังคมชายเป็นใหญ่โดยเซ็กซ์หรือการหลอกลวง

เพราะหนังทำให้ผู้หญิงมีแค่ “ทางไป” ไม่กี่สายที่ผู้ชายลิขิต

แต่ไม่มี “ทางเลือก” ที่เป็น free choice ในความหมายแท้จริง

ใน Hunger Games เจนลอว์เล่นเป็นตัวเอกที่ทรราชตัวผู้ บีบจนเด็กรักบ้านเป็นผู้นำมวลชน ส่วนใน Mother เธอเป็นแม่ที่ทำอะไรไม่ได้ตอนผัวเอาลูกให้คนทั้งโลกกินสดๆ ในอารมณ์ราวพระเวสสันดร

ขยายภาพให้เห็นระบบชายเป็นใหญ่ยิ่งขึ้น Red Sparrow จบโดยโดมินิก้ากลับไปอยู่รัสเซีย Hunger Games ให้แคทนิสเป็นแม่บ้านใต้ทรราชรายใหม่ ส่วน Mother จบแบบให้ผู้ชายทำซ้ำเหมือนที่เป็นมา

ภายใต้ฉากหน้าของหนังที่เป็นเรื่องผู้หญิงกับการต่อต้านอำนาจเพศผู้ในระบบชายเป็นใหญ่ หนังสามเรื่องจบที่ผู้หญิงตัดสินใจกลับไปอยู่ใต้สภาพดั้งเดิม มีความสุขกับการเป็นแม่บ้าน มีผัว รับใช้ผู้ชาย ต่อให้เนื้อในของหนังจะเปลี่ยนให้เด็กสาวผู้อ่อนต่อโลกกลายเป็นนักสู้เพื่ออิสรภาพที่ประสบความสำเร็จก็ตาม

คำถามคือเราจะรู้ได้อย่างไรว่าการที่ผู้หญิงกลับไปอยู่ระบบชายเป็นใหญ่หรือ “โป๊” คือ “ทางเลือก” ที่เกิดจากเจตจำนงเสรี หรือเป็นทางที่ผู้หญิงจำต้องเลือกเพราะไม่มีทางอื่นเป็นตัวเลือกให้เลือกในสังคม?

เรื่องตลกที่ขำไม่ออกคือขณะที่หนังเรื่องนี้และ New Statesman ซึ่งเป็นสื่อเสรีที่ชอบตั้งคำถามยากๆ ใช้ประเด็นนี้คุยเรื่องอะไรก็ตามที่ผู้หญิงได้เลือกนั้น ไม่ได้เท่ากับ “ทางเลือก” เสมอไป ผู้รับสารบางกลุ่มในไทยกลับสรุปว่าใครพูดแบบนี้คือด่าสายโป๊ จากนั้นก็ปั้นเรื่องว่าเฟมินิสต์มองผู้หญิงด้วยกันโง่ตลอดเวลา

อย่างไรก็ดี ข้อเท็จจริงคือนักสตรีนิยมน่าจะเป็นคนกลุ่มแรกในโลกที่บอกว่าร่างกายผู้หญิงต้องอยู่ใต้บงการของผู้หญิง และครั้งสุดท้ายที่ขบวนการนี้พูดเรื่องโป๊จริงจังคือทศวรรษ 1980 ซึ่งผ่านมาแล้วสี่สิบปี

ประเด็นของวิวาทะเรื่องนมเจนลอว์ไม่ใช่โป๊ไม่เหมาะ/เปิดนมไม่ดี เพราะร่างกายเป็นของผู้หญิง อัตวินิจฉัยของผู้หญิงจึงไม่ควรมีใครยุ่งตั้งแต่ต้น

แต่การลดทอน “ทางเลือก” ของผู้หญิงเหลือแค่เสรีภาพที่จะโป๊ๆ เปลือยๆ เป็นความเข้าใจเรื่องสิทธิที่เรียวแคบแน่ๆ เพราะพูดเหมือนผู้หญิงเป็นปัจเจกที่อยู่นอกเหนือและปลอดพ้นข้อจำกัดจากโครงสร้างด้านเพศที่ไม่เป็นธรรมของสังคมโดยสิ้นเชิง

แม้ว่าการอัพหน้าหรือหรือแต่งโป๊คือ “ทางเลือก” ของยุคปัจจุบัน แต่สิทธิเสรีภาพและเจตจำนงเสรีนั้นไม่ใช่แค่การพูดถึง “การเลือก” ของบุคคลโดยไม่ตระหนักถึงโอกาสและข้อจำกัดทางสังคม ไม่ว่าจะในกรณีมนุษย์เพศใด