ส่องลึกอิหร่าน : 9) ปัญหาความชอบธรรมของระบอบและชาวอิหร่านพลัดถิ่น

04.07.2026

คอลัมน์ การเมืองวัฒนธรรม
เกษียร เตชะพีระ

บทสัมภาษณ์เออวานด์ อับราฮาเมียน (1940-ปัจจุบัน) ศาสตราจารย์กิตติคุณด้านประวัติศาสตร์อิหร่านแห่ง City University of New York แปลเรียบเรียงจาก Ervand Abrahamian, “Iran Under Fire”, New Left Review, 157, January-February 2026, 33-54 :

กอง บก. NLR : ถ้าหากระบอบปกครองอิหร่านพึ่งพาแรงดลใจศักดิ์สิทธิ์เบื้องบนต่อผู้นำศาสนาอาวุโสมาเป็นแหล่งความชอบธรรมของตนโดยผ่านการสื่อผสานของรัฐธรรมนูญแล้ว คุณว่าไหมครับว่าเมื่อมองดูประชากรอิหร่านโดยองค์รวม โดยเฉพาะกลุ่มชนชาวเมือง ความเชื่อในโลกทัศน์ลัทธิชีอะฮ์เดี๋ยวนี้ลึกซึ้งน้อยกว่าเมื่อทศวรรษที่ 1980 อักโข?

เออวานด์ : ใช่แน่นอนครับ สิ่งที่ได้เกิดขึ้นในอิหร่านมันก็คล้ายกับที่เคยเกิดขึ้นในยุโรปเมื่อศตวรรษที่สิบเจ็ด ภายหลังสงครามสามสิบปีนั่นแหละ (https://th.wikipedia.org/wiki/สงครามสามสิบปี) กล่าวคือ เมื่อศาสนาเข้าพัวพันร้อยรัดกับการเมืองเอย สงครามกลางเมืองเอย และการฆ่าหมู่เอยแล้ว ผู้คนก็พากันทุเรศรังเกียจความคิดเรื่องนี้ทั้งเพ

ในวาทกรรมสาธารณะเมื่อปี 1977-1979 นั้น คลังศัพท์ที่ใช้กันเป็นแบบอิสลาม ศาสนาอิสลามถือเป็นคำตอบครับ แม้จนทุกวันนี้เหล่าผู้สนับสนุนระบอบปกครองอิสลามก็ยังพูดจาภาษาศาสนาอยู่ แต่มีช่องว่างมหาศาลเลยนะครับระหว่างภาษาของพวกเขากับวาทกรรมสาธารณะของประชาชน เดี๋ยวนี้คลังศัพท์ของการประท้วงที่โดดเด่นเป็นหลักกลายเป็นเรื่องสิทธิของปัจเจกบุคคลอันได้แก่ เสรีภาพ เสมอภาค การปลดปล่อยผู้หญิง ซึ่งเป็นวาทกรรมยุครู้แจ้งครับ

แต่ที่น่าวิตกกว่าก็คือ ในการประท้วงรอบล่าสุดเมื่อเดือนธันวาคมศกก่อนถึงมกราคมศกนี้นั้น มีการรื้อฟื้นแก่น เรื่องแบบราชาธิปไตยขึ้นมา ซึ่งมันเป็นคนละเรื่องกันเลยกับข้างต้น อันนั้นน่ากังวลอยู่ครับ แต่ผมยังคิดว่าแรงใฝ่ทะยานที่โดดเด่นเป็นหลักนั้นเป็นเรื่องที่รัฐพึงต้องเคารพสิทธิปัจเจกบุคคลของประชาชนอยู่

กอง บก. NLR : นั่นมันส่อนัยเหมือนหนึ่งว่าระบอบไม่มีความชอบธรรมอันใดอยู่เลยนะครับ นอกเหนือจากประชากรราว 20 เปอร์เซ็นต์ที่คุณบ่งชี้ออกมาแล้ว

แต่มันก็มีอีกคำถามหนึ่งซึ่งถูกหยิบยกขึ้นมาเนื่องจากการรื้อฟื้นลัทธิกษัตริย์นิยมในวาทกรรมฝ่ายค้านด้วย กล่าวคือ ระบอบหรือเชื้อมูลบางส่วนของระบอบปัจจุบันยังมีอาวุธอีกอย่างที่หล่อหลอมอยู่ในกองเพลิงควบคู่ไปกับศาสนาด้วย อันได้แก่ การต่อต้านการแทรกแซงและรุกล้ำของต่างชาติไม่ใช่หรือครับ? ซึ่งไม่จำเป็นจะต้องอยู่ในรูปแบบที่ดิบหยาบเสมอไป หากเป็นความรู้สึกทั่วไปอันกว้างขวางกว่าที่ว่าอิหร่านควรเป็นประเทศอิสระ และอิหร่านได้ถูกเล่นรังแกมานานแล้ว ในลักษณะที่ขัดแย้งกับผลประโยชน์ของประชากรน่ะครับ

เออวานด์ : ครับ มีเชื้อมูลแบบนั้นอยู่และรัฐบาลก็พยายามใช้มันให้เป็นประโยชน์ หลังจากสงครามสิบสองวัน (ระหว่าง 13-24 มิถุนายน 2025 ดู https://www.giga-hamburg.de/en/publications/giga-focus/iran-in-the-aftermath-of-the-twelve-day-war) มีการคัดค้านแบบชาตินิยมต่อการโจมตีของอิสราเอลกับสหรัฐมากมาย ตอนนั้นอิสราเอลกับสหรัฐฆ่าพลเรือนไปกว่าพันคน พวกเขาไม่ใช่แค่เล็งเป้าใส่กองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติฯ หรอกครับ การณ์นั้นก่อให้เกิดความเกลียดชังขยะแขยงพวกที่โจมตีอยู่พักหนึ่ง

ทว่า สำหรับชาวอิหร่านจำนวนมากขึ้นทุกที ความโกรธแค้นสิ่งที่อยู่ต่อหน้าพวกเขาอันได้แก่ ระบอบปกครองนั้น มันแรงกล้าเสียจนกระทั่งพวกเขาโทษมันเรื่องวิกฤตเศรษฐกิจด้วยซ้ำ ซึ่งบางทีนั่นก็ไม่ค่อยเป็นธรรมเท่าไร บ้างก็ถึงแก่เต็มใจที่จะพูดเรื่องให้ต่างชาติช่วยมาปลดปล่อยที ซึ่งก็ไม่ต่างจากที่ชาวอิรักผู้มีการศึกษาโกรธแค้นซัดดัม ฮุสเซน มากเสียจนกระทั่งมองสหรัฐเป็นผู้มาปลดปล่อย ด้วยความเชื่อว่าประชาธิปไตยจะบังเกิดตามมา ผมเองก็พยายามอธิบายให้พี่น้องชาวอิหร่านด้วยกันฟังว่าระวังให้ดี กรณีนี้อาจลงเอยไม่ต่างจากอิรักนา กล่าวคือ มันจะไม่ใช่การปลดปล่อยแบบประชาธิปไตย แต่กลับกลายโอละพ่อเป็นการที่สังคมแตกสลายลงไปเลยต่างหาก

กอง บก. NLR : ตอนนี้มีชุมชนชาวอิหร่านพลัดถิ่นขนาดใหญ่โตอยู่ในสหรัฐอเมริกา บางทีจะถึงล้านคนด้วยซ้ำ ลำพังในรัฐแคลิฟอร์เนียก็ปาเข้าไปกว่า 300,000 คนแล้ว บุคลิกลักษณะทางสังคมและการเมืองของชาวอิหร่านพลัดถิ่นเหล่านี้เป็นยังไงบ้างครับ? มันเป็นพลังแฝงหรือมีศักยภาพสำคัญแค่ไหนในประเทศอิหร่านเองครับ?

เออวานด์ : ตอนนี้ชุมชนชาวอิหร่านพลัดถิ่นใหญ่โตกว่าและแผ่กระจายกว้างไปกว่าที่ว่ามานั้นอีกครับ รวมกันแล้วอาจถึงห้าล้านคนในต่างแดนไม่ว่าที่ตุรกี ออสเตรเลีย และพื้นที่ต่างๆ ของแอฟริกา เรียกว่าทั่วทุกหนแห่งเลยครับ นี่นับเป็นครั้งแรกที่อิหร่านมีชุมชนพลัดถิ่นใหญ่โตกว้างขวางขนาดนี้

องค์ประกอบของชุมชนเหล่านี้ผสมปนเปกันร้อยแปดพันเก้าครับ ยากที่จะสร้างแนวร่วมชนิดใดขึ้นมาได้จากในหมู่กลุ่มฝ่ายค้านต่างๆ นานาเหล่านั้น พวกเขาบ้างก็มาจากขุนนางอำมาตย์เก่า แล้วก็มีพวกนักวิชาชีพกับปัญญาชน เอาเข้าจริงศัพท์คำว่า “สมองไหล” (brain drain) นี่บัญญัติกันขึ้นที่อิหร่านนั่นเองนะครับ เนื่องจากการอพยพขนาดมหึมาของบรรดาพวกมีการศึกษาไม่ว่าแพทย์เอย ช่างเทคนิคเอย และแน่ล่ะครับ ยังมีการแบ่งแยกเป็นกลุ่มชาติพันธุ์ต่างๆ อีก อย่างชุมชนอิหร่านพลัดถิ่นในนครลอสแอนเจลิสนั้นน่ะจำนวนมากก็เป็นศาสนิกบาไฮ (https://th.wikipedia.org/wiki/ศาสนาบาไฮ) ดังนั้น คุณจะพูดถึงชุมชนพลัดถิ่นอิหร่านแบบเหมารวมเป็นกลุ่มหนึ่งเดียวกันไม่ได้หรอกครับ

กล่าวในทางการเมืองแล้ว คนรุ่นแรกที่หนีการปฏิวัติอิสลามออกมาจากอิหร่านก็เหมือนกับพวกรัสเซียขาวที่อพยพหนีออกมาจากรัสเซียหลังการปฏิวัติบอลเชวิกมากทีเดียว สมาชิกครอบครัวของพวกนั้นบางคนถูกประหาร บ้างก็ถูกริบทรัพย์ พวกเขาจึงมักมีรอยแค้นส่วนตัวกับระบอบปกครอง พวกเขาหลายคนเป็นผู้นิยมกษัตริย์หรือเหลียวหลังไปมองระบอบชาห์ด้วยความหวนหาอาลัย ลูกหลานของพวกเขาจึงมักมองด้วยสายตาที่โรยด้วยกลีบกุหลาบว่า ภายใต้กษัตริย์ชาห์น่ะสิ่งต่างๆ มันช่างดีเลิศประเสริฐศรีอะไรเช่นนั้น

ส่วนหนึ่งนี่คงต้องเป็นผลลัพธ์ของการรณรงค์ทางสื่อสากลที่ได้ทุนอุดหนุนอู้ฟู่ยิ่ง ซึ่งได้ผลิตประดาสารคดีชั้นเยี่ยมต้นทุนสูงออกมาเพื่อแสดงให้เห็นว่าอิหร่านภายใต้กษัตริย์ชาห์นั้นเสมือนเป็นดินแดนในพันธสัญญาที่ทั้งทันสมัย สงบสันติและเจริญรุ่งเรือง เป็นตัวแบบของบ้านเมืองที่สงบเรียบร้อยมีขื่อมีแป แม้กระทั่งหน่วยซาวัก (SAVAK) อันเป็นตำรวจสันติบาลที่ขึ้นชื่อฉาวโฉ่ของกษัตริย์ชาห์ ก็ยังถูกสื่อแสดงออกมาว่าเป็นสถาบันที่ดี (https://www.theguardian.com/world/2026/jun/03/iran-reza-pahlavi-shah-secret-police-savak) ถ้าหากคุณดูรายการเหล่านี้แล้ว เว้นเสียแต่ว่าคุณพอจะรู้เรื่องอิหร่านสมัยนั้นอยู่บ้าง ก็ง่ายที่คุณจะหลงคิดไปว่าสวรรค์วิมานดังกล่าวนี้ถูกทำลายลงไปโดยมหาอำนาจอุบาทว์ต่างชาติซึ่งปล่อยให้พวกครูสอนศาสนายึดอำนาจ

สิ่งที่เปลี่ยนไปอย่างเห็นได้ชัดในไม่กี่ปีหลังนี้ก็คือ ความโดดเด่นทางการเมืองของพวกนิยมกษัตริย์ในชุมชนอิหร่านพลัดถิ่นซึ่งมีบทบาทแข็งขันเอาการเอางาน โดยเฉพาะในสหรัฐอเมริกา เดิมทีพวกมูจาฮีดีน (The Mujahedin-e Khalq หรือ MEK องค์การผู้เห็นต่างต้องเนรเทศชาวอิหร่าน มีเป้าหมายมุ่งโค่นสาธารณรัฐอิสลามอิหร่าน https://en.wikipedia.org/wiki/People%27s_Mojahedin_Organization_of_Iran) เป็นนักเคลื่อนไหว ต่อสู้เพื่อปลดปล่อย เป็นพวกหัวสมัยใหม่โลกวิสัยผู้มุ่งกอบกู้อิหร่านจากเหล่าครูสอนศาสนา แต่กลายเป็นว่าพวกนี้ถูกเมินทิ้งไปเสียแล้ว บัดนี้สิ่งที่เรียกว่าการเปลี่ยนระบอบมุ่งให้ประโยชน์แก่ราชวงศ์ปาห์ลาวีของกษัตริย์ชาห์แทน

ตอนนี้พวกนิยมกษัตริย์ปรากฏตัวออนไลน์กันขนานใหญ่และแพร่เข้าไปถึงในอิหร่านเองด้วยบรรดารายการข่าวและบทวิเคราะห์ภาษาเปอร์เซียเยอะแยะมากมายซึ่งได้ทุนอุดหนุนเป็นอย่างดี และเนื่องจากผู้คนในอิหร่านก็รู้อยู่แก่ใจว่าสื่อท้องถิ่นถูกควบคุมคัดกรอง พวกเขาจำนวนมากจึงหันไปพึ่งพาอาศัยการกระจายข่าวสารข้อมูลออนไลน์ทางสากล มันมีบทบาทสำคัญเลยนะครับ โดยเพ่งเล็งรวมศูนย์บางประเด็นที่แน่นอน ขยายความบางเรื่องให้ใหญ่โตเกินจริง มันได้ส่งอิทธิพลอย่างใหญ่หลวงต่อวิธีมองการเมืองของชาวอิหร่านทีเดียวครับ

สื่อออนไลน์เหล่านี้มีเงินถุงเงินถังใช้ – เป็นเงินแปลกๆ น่ะครับ แรกเริ่มเดิมทีผมนึกว่าเป็นเงินของซาอุดีอาระเบียเสียอีก บางทีอาจรวมทั้งเงินของอิสราเอลด้วย ทว่า เมื่อดูทุกวันนี้แล้ว เนื้อหาบ่งชี้ว่ามันได้ทุนอุดหนุนจากรัฐบาลทรัมป์ต่างหากครับ คุณเห็นความข้อนั้นได้ในลักษณะที่สื่อเหล่านี้วาดภาพวิกฤตปัจจุบัน กล่าวคือ มันถูกแสดงให้เห็นว่าเป็นเรื่องความไม่พอใจของประชาชน ซึ่งก็จริงแหละครับ แต่เหตุผลหลักของการนี้ซึ่งเกิดจากเศรษฐกิจพังพินาศย่อยยับเพราะระบอบแซงก์ชั่นอันหนักหน่วงโหดเหี้ยมนั้นกลับถูกละไว้ไม่เอ่ยถึง

หรือมิฉะนั้นพวกเขาก็จะพูดถึงการขาดแคลนน้ำอุปโภคบริโภคว่าเกิดจากคอร์รัปชั่นหรือการบริหารจัดการผิดพลาด ซึ่งก็เป็นเหตุปัจจัยหนึ่งด้วยแน่ๆ แต่กลับไม่เอ่ยถึงปัญหาการเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศหรือโลกร้อนเอาเลย

(อ่านต่อสัปดาห์หน้า)