กาแฟดำ | สุทธิชัย หยุ่น
หากเงิน “ทุนเทา” ยึดรัฐได้อย่างที่ผมวาดภาพให้เห็นเมื่อสัปดาห์ก่อน, นั่นย่อมหมายถึงการล่มสลายของความเป็นรัฐที่น่าตกใจมากกว่าที่จะจินตนาการได้
ถามว่าเรามีทางสกัดกั้นอิทธิพลพูดของขบวนการเทาเหล่านี้ได้หรือไม่
คำถามต่อมาคือประเทศไทยมีกฎหมายป้องกันเงินเทาเข้าสู่การเมืองหรือไม่?
ถ้ามีอยู่แล้ว เพียงพอหรือไม่? มีการบังคับใช้จริงจังหรือไม่?
คนที่มีหน้าที่บังคับใช้กฎหมายเหล่านี้มีภูมิคุ้มกันและจริงจังที่จะทำให้ศักดิ์สิทธิ์หรือไม่?
ประเทศไทยไม่ได้ขาดแคลนกฎหมายควบคุมเงินทางการเมือง
พ.ร.ป.ว่าด้วยพรรคการเมือง พ.ศ.2560 และที่แก้ไขเพิ่มเติม กำหนดหลักเกณฑ์สำคัญไว้หลายประการ
ตัวอย่างเช่น
– มาตรา 65 กำหนดให้พรรคการเมืองเปิดเผยรายชื่อผู้บริจาคเงิน ทรัพย์สิน หรือประโยชน์อื่นใดตามเกณฑ์ที่ กกต.กำหนด ซึ่งต้องไม่น้อยกว่า 5,000 บาท
– มาตรา 66 กำหนดเพดานการบริจาคให้พรรคการเมืองไม่เกิน 10 ล้านบาทต่อคนต่อปี
– มาตรา 72 ห้ามพรรคการเมืองรับเงินหรือประโยชน์ที่รู้หรือควรจะรู้ว่ามาจากแหล่งที่ผิดกฎหมาย
– มาตรา 74 และ 75 กำหนดข้อห้ามเกี่ยวกับการรับบริจาคจากบุคคลหรือนิติบุคคลต่างชาติและแหล่งทุนที่มีลักษณะต้องห้ามตามกฎหมาย
วันที่ 4 กันยายน 2569 กกต.ยังออกคำชี้แจงเกี่ยวกับการบริจาคผ่านช่องทางออนไลน์และการโอนเงิน โดยย้ำว่าการบริจาคต้องปฏิบัติตามข้อกำหนดเรื่องการเปิดเผยและข้อห้ามเกี่ยวกับแหล่งเงินที่ผิดกฎหมาย
นอกจากนี้ ป.ป.ช.เคยอธิบายถึงเหตุผลของการจำกัดเงินบริจาคทางการเมืองไว้อย่างชัดเจนว่า การให้เงินจำนวนมากแก่พรรคการเมืองอาจนำไปสู่การครอบงำหรือชี้นำให้พรรคใช้อำนาจกำหนดนโยบายเอื้อประโยชน์แก่ผู้บริจาค
ปัญหาจึงไม่ได้อยู่ที่ประเทศไทยไม่มีตัวบทกฎหมาย
แต่อยู่ที่ว่ากฎหมายเหล่านี้สามารถตรวจสอบเงินที่ซ่อนอยู่หลังบริษัทหลายชั้น หรือเงินที่ถูกแบ่งผ่านบุคคลหลายคนได้จริงหรือไม่
ถ้าผู้บริจาคตัวจริงไม่ปรากฏชื่อ แต่ใช้คนอื่นเป็นผู้บริจาคแทน การตรวจสอบรายชื่อผู้บริจาคตามเอกสารอาจไม่สามารถเปิดเผยเจ้าของเงินที่แท้จริงได้
ถ้าเงินไม่ได้เข้าพรรคโดยตรง แต่เข้าไปสนับสนุนกิจกรรมทางการเมืองผ่านเครือข่ายบุคคลหรือธุรกิจ การตรวจสอบก็ยิ่งซับซ้อนขึ้น
และถ้ามีการแลกเปลี่ยนผลประโยชน์โดยไม่ได้ทำเป็นสัญญาหรือเอกสาร การพิสูจน์ความสัมพันธ์ระหว่างเงินกับการใช้อำนาจรัฐก็ยิ่งยากขึ้นอีกชั้นหนึ่ง
ข้อมูลของ OECD ในรายงาน Anti-Corruption and Integrity Outlook 2026 บอกว่าประเทศไทยทำได้ 40% ของเกณฑ์ด้านกฎระเบียบเกี่ยวกับการเงินทางการเมือง และ 57% ของเกณฑ์ด้านการปฏิบัติจริง
ตัวเลขนี้เป็นการประเมินตามกรอบตัวชี้วัดของ OECD ไม่ใช่คะแนนประสิทธิภาพการปราบทุนเทาโดยตรง
แต่สะท้อนว่าการพัฒนากลไกความโปร่งใส “ยังมีช่องว่างให้ปรับปรุง”
ภาษาชาวบ้านคือยังไม่ได้มาตรฐานอันควรจะมี!
ประเด็นสำคัญจึงอยู่ที่การทำให้กฎหมายสามารถตรวจสอบผู้ให้เงินตัวจริงได้ ไม่ใช่ตรวจสอบเพียงชื่อที่ปรากฏในบัญชี
มีคำถามต่อมาว่าเมื่อทุนเทาเข้าถึงการเมือง ผลเสียจะตกกับประชาชนอย่างไร?
ภาพที่น่ากลัวอย่างยิ่งคือหากเครือข่ายทุนเทามีอิทธิพลต่อการตัดสินใจของรัฐบาลได้จริง ผลกระทบจะไม่ได้จำกัดอยู่ที่การทุจริตของนักการเมือง แต่จะลามไปถึงชีวิตประจำวันของประชาชน
ข้อแรกที่เห็นชัดเลยคือกฎหมายอาจไม่เท่าเทียมกัน ผู้ประกอบการสุจริตต้องเสียภาษี ทำบัญชี ขอใบอนุญาต และปฏิบัติตามข้อกำหนดทุกอย่าง แต่ธุรกิจที่มีเครือข่ายคุ้มครองอาจหลีกเลี่ยงการตรวจสอบ หรือได้รับการปฏิบัติที่แตกต่างกัน
เมื่อกฎหมายไม่เท่าเทียม ความเชื่อมั่นของประชาชนต่อรัฐก็จะลดลง
ผลกระทบที่ตามมาคืองบประมาณรัฐอาจกลายเป็นเครื่องมือสร้างผลประโยชน์ให้คนบางกลุ่ม
งบประมาณแผ่นดินมาจากภาษีของประชาชน
แต่ถ้าการกำหนดโครงการหรือการจัดซื้อจัดจ้างถูกชี้นำด้วยผลประโยชน์ของเครือข่ายทุนบางกลุ่ม เงินภาษีที่ควรใช้สร้างโรงเรียน โรงพยาบาล ระบบขนส่ง และสาธารณูปโภค ก็อาจกลายเป็นช่องทางสร้างผลกำไรให้คนบางกลุ่ม
ความเสียหายจึงไม่ได้มีแค่เงินที่ถูกโกง แต่รวมถึงโอกาสในการพัฒนาประเทศที่สูญเสียไปด้วยอย่างชัดเจน
ที่สำคัญไม่น้อยไปกว่านั้นคือผลกระทบต่อ SME ที่จะถูกทิ้งไว้ข้างหลัง
นี่เป็นเรื่องที่เชื่อมโยงกับคำเตือนของผู้ว่าการธนาคารแห่งประเทศไทยโดยตรง
หากเงินทุนในประเทศถูกจัดสรรอย่างบิดเบือน ธุรกิจที่มีประสิทธิภาพแต่ไม่มีเส้นสายอาจเข้าถึงสินเชื่อได้ยาก ขณะที่กลุ่มทุนที่มีเครือข่ายและมีแหล่งเงินทุนที่ไม่โปร่งใสสามารถขยายธุรกิจได้รวดเร็ว
ในที่สุด เศรษฐกิจไทยก็จะมีการแข่งขันที่ไม่เป็นธรรม และผลิตภาพโดยรวมจะไม่สามารถเติบโตได้เต็มศักยภาพ
ผลกระทบที่น่ากลัวที่สุดคือประชาชนอาจหมดศรัทธาต่อประชาธิปไตย
นี่คือความเสียหายที่ลึกที่สุด
ประชาชนไปเลือกตั้งด้วยความหวังว่าจะได้รัฐบาลที่ทำงานเพื่อส่วนรวม
แต่ถ้าประชาชนเริ่มเชื่อว่าผลการตัดสินใจของรัฐบาลไม่ได้ขึ้นอยู่กับเสียงของประชาชน แต่อยู่ที่ผลประโยชน์ของกลุ่มทุนที่มองไม่เห็น ความเชื่อมั่นต่อระบบการเมืองก็จะถูกกัดกร่อน
การเลือกตั้งอาจยังเกิดขึ้นตามกำหนด แต่ความหมายของการเลือกตั้งอาจถูกตั้งคำถามมากขึ้นเรื่อยๆ
นี่คือเหตุผลที่การป้องกัน State Capture ไม่ใช่เพียงเรื่องการเงิน แต่เป็นเรื่องการรักษาความหมายของประชาธิปไตยด้วย
ถ้าจะตรวจสอบว่าทุนเทากำลังขยายอิทธิพลทางการเมืองหรือไม่ เราไม่ควรเริ่มจากการกล่าวหานักการเมืองคนใดคนหนึ่ง แต่ควรเริ่มจากการตรวจสอบรูปแบบความสัมพันธ์และธุรกรรมที่ผิดปกติ
บททดสอบรัฐบาลคือ :
กล้าตรวจสอบคนใกล้ตัวหรือไม่?
ปัญหานี้จะกลับมาที่รัฐบาลและผู้มีอำนาจทางการเมือง การประกาศนโยบายปราบทุนเทาเป็นเรื่องหนึ่ง แต่การลงมือทำจริงเป็นอีกเรื่องหนึ่ง
รัฐบาลอาจออกมาตรการควบคุมการฝากถอนเงินสด อาจสั่งตรวจสอบบัญชีม้า อาจปราบเว็บพนัน และอาจประกาศสงครามกับแก๊งสแกมเมอร์ได้
แต่ทั้งหมดนี้ยังไม่ใช่คำตอบของปัญหา หากไม่สามารถตรวจสอบได้ว่าใครเป็นเจ้าของเงิน ใครเป็นผู้ได้รับประโยชน์ และใครเป็นผู้ให้ความคุ้มครองแก่เครือข่ายเหล่านั้น
ประเด็นคือไม่ใช่รัฐบาลสามารถจับคนได้กี่คน หรือยึดทรัพย์ได้กี่พันล้านบาท
แต่คือรัฐบาลยอมให้มีการตรวจสอบเครือข่ายที่อาจเชื่อมโยงกับผู้มีอำนาจทางการเมืองของตัวเองหรือไม่
หากการตรวจสอบไปได้เฉพาะฝ่ายตรงข้าม แต่ไม่สามารถแตะต้องคนใกล้ชิดฝ่ายตัวเอง ความน่าเชื่อถือของการปราบทุนเทาก็จะถูกตั้งคำถามทันที
อีกด้านหนึ่ง รัฐบาลต้องไม่ใช้ข้อกล่าวหาเรื่องทุนเทาเป็นเครื่องมือกำจัดคู่แข่งทางการเมืองด้วย ทุกกรณีต้องมีหลักฐาน กระบวนการยุติธรรมต้องเป็นอิสระ และผู้ถูกกล่าวหาต้องได้รับสิทธิในการต่อสู้คดี
เพราะการปราบทุนเทาโดยปราศจากหลักนิติรัฐ อาจกลายเป็นการสร้างอำนาจที่ไม่มีใครตรวจสอบได้ขึ้นมาแทน
บททดสอบสุดท้ายที่สำคัญที่สุดคือประเทศไทยจะเป็นของประชาชน หรือเป็นของคนที่มีเงินซื้ออำนาจ?
ตัวเลขทุนเทา 13% ของ GDP ที่ผู้ว่าการธนาคารแห่งประเทศไทยเปิดเผย เป็นสัญญาณที่ควรทำให้สังคมไทยหันมาสำรวจปัญหาอย่างจริงจัง
แต่ก็ไม่อาจจะสรุปทันทีว่าเงินทั้งหมดเป็นเงินอาชญากรรม หรือมีนักการเมืองคนใดคนหนึ่งเกี่ยวข้อง
สิ่งที่ต้องทำคือเปิดเผยข้อมูลให้มากขึ้น ตรวจสอบที่มาของตัวเลข และติดตามว่าเงินเหล่านี้กำลังไหลผ่านช่องทางใดบ้าง
ขณะเดียวกัน เราต้องยอมรับความจริงทางการเมืองประการหนึ่งว่า เงินจำนวนมหาศาลที่มีแหล่งที่มาไม่โปร่งใสย่อมมีแรงจูงใจที่จะปกป้องผลประโยชน์ของตัวเอง และการสร้างอิทธิพลต่ออำนาจรัฐเป็นหนึ่งในความเสี่ยงที่ต้องป้องกัน
ถ้าทุนเทาสามารถซื้อความคุ้มครองจากเจ้าหน้าที่ได้ มันก็จะไม่กลัวการบังคับใช้กฎหมาย
ถ้าทุนเทาสามารถซื้ออิทธิพลต่อนักการเมืองได้ มันก็อาจไม่กลัวการเปลี่ยนรัฐบาล
และถ้าทุนเทาสามารถมีอิทธิพลต่อการออกกฎหมายและการกำหนดนโยบายได้ มันก็อาจไม่จำเป็นต้องหลบกฎหมายอีกต่อไป เพราะกติกาบางอย่างอาจถูกทำให้เอื้อต่อผลประโยชน์ของตัวเอง
นี่คือความแตกต่างระหว่างการมีเงินผิดกฎหมายอยู่ในประเทศ กับการมีเงินผิดกฎหมายที่สามารถกำหนดทิศทางของประเทศได้
ประเทศที่มีอาชญากรรมทางการเงินยังสามารถปราบปรามและฟื้นฟูระบบได้ แต่ประเทศที่ปล่อยให้เครือข่ายเงินผิดกฎหมายเข้าไปครอบงำกลไกการเมืองและการบังคับใช้กฎหมาย จะเผชิญปัญหาที่ซับซ้อนกว่ามาก
เพราะคนที่มีหน้าที่แก้ปัญหาอาจกลายเป็นส่วนหนึ่งของปัญหาเสียเอง
คำถามที่ต้องช่วยกันหาคำตอบให้ได้คือ
1. เงินเทาที่มีการประเมินว่ามีขนาด 13% ของ GDP อยู่ในธุรกิจและเครือข่ายใดบ้าง?
2. มีหลักฐานหรือไม่ว่าเงินจากกิจกรรมผิดกฎหมายถูกนำไปสนับสนุนเครือข่ายทางการเมืองหรือสร้างอิทธิพลต่อการตัดสินใจของรัฐ?
3. รัฐบาลและองค์กรตรวจสอบพร้อมหรือไม่ที่จะเปิดเผยและตรวจสอบเส้นทางเงิน โดยไม่เลือกปฏิบัติ แม้เส้นทางนั้นจะนำไปถึงบุคคลที่มีอำนาจทางการเมือง?
เพราะในที่สุดแล้ว การต่อสู้กับทุนเทาไม่ใช่แค่การต่อสู้เพื่อความสะอาดของระบบการเงิน
แต่เป็นการต่อสู้เพื่อรักษาหลักการพื้นฐานของประชาธิปไตยว่า อำนาจสูงสุดในการกำหนดอนาคตของประเทศต้องเป็นของประชาชน ไม่ใช่ของกลุ่มทุนที่มีเงินมากพอจะซื้ออำนาจได้!
