ในประเทศ
ในความโหดร้ายเหตุการณ์น้ำท่วมใหญ่กรุงเทพฯ และจังหวัดลุ่มแม่น้ำบางปะกง สร้างความเสียหายมากมาย กลับมีข้อดีเล็กๆ เรื่องหนึ่ง
กลายเป็นว่าน้ำท่วมครั้งนี้ก่อให้เกิดความสนใจในปัญหาสิ่งแวดล้อมเพิ่มขึ้นมาก ยาวนานและต่อเนื่องอย่างที่ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน
รูปธรรมคือหมู่ชาวเมืองที่โดยปกติไม่ค่อยสนใจปัญหาของคนที่พื้นที่อื่นมากนักหากปัญหานั้นไม่ส่งผลกระทบต่อตนเอง รอบนี้กลายเป็นว่าออกมาส่งเสียงวิพากษ์วิจารณ์กันหนาหู-ต่อเนื่อง
อาจเป็นเพราะภาพน้ำท่วมสีรุ้งที่เกิดขึ้นอย่างกว้างใหญ่ในพื้นที่ จ.ปราจีนบุรี และ จ.ฉะเชิงเทรา
อาจเป็นข่าวปลาในกระชังของชาวบ้านที่เลี้ยงไว้ในลุ่มแม่น้ำบางปะกงพากันลอยตายจากปัญหาน้ำเน่าเสีย
หรืออาจเป็นเพราะข่าวพืชผักและการปศุสัตว์ที่อาจจะเกิดความเสียหายปนเปื้อนสารพิษที่เกิดจากน้ำท่วมใหญ่ ก็เป็นได้ที่ทำให้ชนชั้นกลางออกมาส่งเสียง-จับจ้องปัญหามากขึ้น
ข่าวน้ำท่วมสีรุ้งและกากขยะพิษผุดขึ้นมาปะปนน้ำท่วม ทำลายผลิตผลการเกษตรของชาวบ้านรอบนี้จึงส่งผลสะเทือน มีมิติซับซ้อนมากกว่าเก่า เพราะชาวเมืองคือผู้บริโภคหลักต้องอุปโภค บริโภคผลิตผลพื้นที่ดังกล่าว
ยิ่งเมื่อสื่อมวลชนรวบรวมข้อมูล เจาะลึกในเชิงพื้นที่ ยิ่งพบข้อสรุปสำคัญคือ มลพิษในดินทางภาคตะวันออก เกี่ยวโยงกับการเมืองระดับประเทศอย่างแยกไม่ออก
เพราะน้ำท่วมสีรุ้ง เกิดจากขยะพิษและกากขยะอุตสาหกรรมที่ถูกลักลอบเอามาทิ้งฝังกลบในพื้นที่ภาคตะวันออกมานานหลายปีแล้ว
โดยเฉพาะพื้นที่ จ.ฉะเชิงเทรา จ.ปราจีนบุรี มีชาวบ้าน ภาคประชาสังคม ออกมาต่อสู้กับปัญหานี้อย่างยาวนาน แต่ไม่ได้รับความสนใจมากนัก เว้นกรณีที่เป็นข่าวใหญ่
เช่น กรณีโรงงานลอบทิ้งขยะพิษใน อ.บางปะกง หรือการพบการลอบฝังกากอุตสาหกรรม ที่ ต.หัวสำโรง อ.แปลงยาว ขนาด 5 หมื่นตันเมื่อไม่นานมานี้ หรือกรณีลอบฝังกลบกากขยะอุตสาหกรรมที่จ.สระแก้ว จ.ชลบุรี และ จ.ระยอง
ส่วนที่ปราจีนบุรีมีการร้องเรียนการลักลอบฝังกลบขยะพิษกากอุตสาหกรรมจำนวนมากหลายสิบแห่งเช่นกัน
ที่จริงวาระดังกล่าวถูกยกให้เป็นปัญหาระดับชาติมาแล้ว เนื่องจากฝ่ายค้านก็หยิบเป็นประเด็นกดดันรัฐบาลต่อเนื่อง แต่ยังไม่ได้รับความสนใจมากนัก
กระทั่งเกิดน้ำท่วมใหญ่ กากขยะพิษโผล่ลอยออกจากจุดฝังกลบกลายเป็นภาพน้ำท่วมสีรุ้ง นาข้าวสีดำ พืชผลทางการเกษตรเสียหาย ปลาในแม่น้ำลำคลองลอยตายเกลื่อน คนไม่กล้าใช้น้ำประปานั่นเอง ปัญหามลพิษจึงถูกมองเป็นวิกฤต
ก่อนจะค้นพบว่าต้นตอของปัญหาที่ทำให้พื้นที่ภาคตะวันออกต้องเจอกับวิกฤตสารพิษ เกิดจากปัญหาเชิงโครงสร้าง ตั้งแต่คำสั่ง คสช.ยกเว้นข้อจำกัดการใช้ประโยชน์ที่ดินปี 2559
ไม่ว่าจะเป็นโครงการ EEC ที่เร่งพัฒนาจนเกิดช่องโหว่ ผสมกับความอ่อนแอระบบราชการ ตลอดจนการไม่ผลักดันให้มีการแก้ปัญหาอย่างจริงจังของผู้มีอำนาจ (ทำได้อย่างมากก็แค่การเอาปลามากินโชว์ เพื่อให้คนมั่นใจว่าไม่มีสารพิษ)
ทำให้ภาคตะวันออกของไทยถูกเปรียบเทียบอย่างเจ็บใจ ว่าเป็น “ถังขยะโลก” เป็นที่เรียบร้อย
แต่ความวัวไม่ทันหาย ความควายก็เข้ามาแทรก
ท่ามกลางกระแสการตั้งคำถามถึงคุณภาพชีวิตคนไทยจากปัญหากากขยะอุตสาหกรรม ช่วงเวลาเดียวกัน ผลการตรวจค่าสารหนูและโลหะหนักเกินค่ามาตรฐานบริเวณแม่น้ำกก แม่น้ำรวก ที่ไหลมาจากเมียนมาที่เป็นปัญหาใหญ่ต่อเนื่องมานานก็โผล่มาซ้ำเติมประเด็นขยะพิษเข้าไปอีก
ไม่ว่าหน่วยงานไหน ทั้งภาครัฐ เอกชน มหาวิทยาลัย มาตรวจ ผลก็ออกมาตรงกันว่า สารหนู โลหะหนัก เกินค่ามาตรฐาน
ภาพปลาในบริเวณดังกล่าวมีตุ่มขึ้นตามลำตัวจนดูน่าขยะแขยงต่อผู้พบเห็น สอดรับกับผลการตรวจสอบคุณภาพน้ำโดยหน่วยงานรัฐพบว่าปัญหาโลหะหนัก สารหนู ไม่ได้ลดปริมาณลงเลย ยิ่งชวนให้จินตนาการถึงคุณภาพชีวิตคนไทยผู้ใช้น้ำอุปโภค บริโภคและทำการเกษตรฯ
ไม่รู้ว่าผักผลไม้จำนวนมากที่ถูกเพาะปลูกอยู่ริมแม่น้ำจะดูดซับและถูกสารหนูดังกล่าวเจือปนมากน้อยเพียงใด
น้ำประปาที่เคยใช้ในอดีต วันนี้กลับเต็มไปด้วยความกังวล บางคนถึงกลับไม่กล้าใช้ ยิ่งนานวันสถานการณ์ไม่มีท่าทีดีขึ้น
อันนี้ที่จริงปัญหานี้ไม่ใช่เพิ่งเกิดขึ้น แต่เป็นเรื่องร้อนมาแล้ว 2 ปี โดยรัฐบาลชุดก่อน จนถึงปัจจุบัน ก็ยังไม่มีวาระให้การแก้ปัญหาอย่างจริงจัง
หลังเกิดข้อกังวลขึ้นในสังคมอย่างหนัก สัปดาห์ที่ผ่านมาก็ได้เห็นรัฐมนตรีฝั่งรัฐบาลลงพื้นที่ไปติดตามสถานการณ์ด้วยวิธีที่ต่างกัน
ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกฯ และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษาฯ ได้ลงพื้นที่ อ.แม่สาย จ.เชียงราย พร้อมสาธิตดื่มน้ำจากรถผลิตน้ำดื่มเคลื่อนที่เพื่อสร้างความมั่นใจให้กับประชาชนในพื้นที่ และเสนอสร้างฝายดักตะกอน แก้ปัญหาสารพิษ
แต่ก็ถูกปลอดประสพ สุรัสวดี อดีตรองนายกฯ หนึ่งในแกนนำเพื่อไทยออกมาวิจารณ์ เปรียบวิกฤตครั้งนี้ว่ารุนแรงกว่ากรณีสารตะกั่วปนเปื้อนที่ลำห้วยคลิตี้ จ.กาญจนบุรี ในอดีตหลายเท่าตัว และมองว่าแนวคิดสร้างฝายดักตะกอนใช้ไม่ได้ผลกับแม่น้ำสายและแม่น้ำกกที่มีขนาดใหญ่และกระแสน้ำเชี่ยว
ถัดมาคือ เจเศรษฐ์ ไทยเศรษฐ์ รมช.มหาดไทย ฝั่งภูมิใจไทย ที่ไปลงพื้นที่ อ.แม่สาย ก่อนใช้นำประปาแม่สายล้างหน้าแล้วพูดว่า “ใช้แล้วหล่อขึ้นเยอะ” ยิ่งทำให้ความไม่พอใจของคนที่ติดตามปัญหานี้พุ่งสูงขึ้นไปอีก
สะท้อนว่าผู้มีอำนาจในรัฐบาลมองปัญหานี้ด้วยวิธีแก้ปัญหาแบบระยะสั้น มากกว่าจะพยายามคิดหาทางออกระยะยาว
ยังมิต้องพูดเรื่องมิติการเมือง ที่จนถึงวันนี้เห็นชัดว่ารัฐบาลไม่มีความเป็นเอกภาพในการแก้ปัญหา เนื่องจากพรรคเพื่อไทยเป็นคนคุมกระทรวงเกษตรฯ และหน่วยงานด้านวิทยาศาสตร์ ขณะที่ภูมิใจไทยคุมหน่วยงานมหาดไทยและทรัพยากรธรรมชาติ ต่างคนต่างลงพื้นที่ ขาดการบูรณาการ ขาดการมองปัญหาอย่างองค์รวม
แต่ละกระทรวง แต่ละกรมก็ทำหน้าที่ของตัวเองไป จนปัญหาไม่ถูกแก้อย่างเป็นระบบ ไม่แม้แต่จะมองปัญหาอย่างเป็นระบบ
สารหนู โลหะหนักจึงยังปนเปื้อนอยู่ในน้ำแม่สาย แม่น้ำรวก แม่น้ำกก จนถึงวันนี้และในอนาคต
แน่นอนว่าจะกล่าวโทษรัฐบาลนี้ว่าเป็นต้นเหตุของปัญหามิได้ เพราะจากหลักฐานทางวิทยาศาสตร์พิสูจน์แล้วว่า สาเหตุของปัญหามลพิษทางน้ำ ปัญหาสารหนูที่ลอยมากับแม่น้ำทางภาคเหนือ เกิดจากการทำเหมืองแร่แรเอิร์ธ เหมืองทองคำและอื่นๆ ที่เกิดขึ้นบริเวณรัฐฉาน เมียนมา มีเบื้องหลังคือกลุ่มทุนจีนเข้าไปลงทุน
มีผู้ได้ประโยชน์คือกลุ่มทุนจีนและกลุ่มทุนในไทยที่รับซื้อแร่ดังกล่าว เป็นตัวการทำให้ปัญหามลพิษทางน้ำยังคงลุกลามบานปลายต่อไป ในสภาวะที่คนไทยเองได้แต่นั่งอ่านข่าวมองตาปริบๆ เพราะไม่สามารถทำอะไรได้มาก
อันที่จริง ความอ่อนแอจากความชอบธรรมทางการเมืองของรัฐบาล พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา ที่ครองอำนาจยาวนานเกือบ 1 ทศวรรษ ก็มีส่วนสำคัญที่ทำให้ปัญหาสารพิษในไทยทั้งในดินและในน้ำ กำเนิดขึ้นมาก
ทุนสีเทาจำนวนไม่น้อยเห็นช่องว่างอันเกิดจากโครงสร้างทางกฎหมายและการเมืองในช่วงสมัยรัฐบาลดังกล่าว ที่แม้หลายเรื่องจะหวังดีพยายามใช้คำสั่ง คสช.ปลดล็อกกฎหมายให้เกิดการพัฒนา แต่กระบวนการดำเนินนโยบายหลายเรื่องกลับมีช่องโหว่
แต่การจะกลับไปย้อนเอาผิดผู้ทำให้เกิดช่องว่างดังกล่าว ก็คงเป็นไปได้ยาก การแก้ปัญหาที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน โดยรัฐบาลปัจจุบันจึงเป็นทางออกที่ดีที่สุด
แต่ปัญหาว่าจะแก้อย่างไร? ยังคงเป็นคำถามสำคัญ เพราะเอาเข้าจริงรัฐบาลนี้เองก็ยังไม่มียุทธศาสตร์การมองปัญหา กระทั่งยุทธวิธีใดๆ ออกมา
แม้จะไม่ใช่ผู้ก่อปัญหาโดยตรง แต่เลี่ยงไม่ได้ที่ผู้มีอำนาจในปัจจุบันจะต้องถูกวิจารณ์
เมื่อมีอำนาจเต็มขนาดนี้ แต่ยังไม่สามารถป้องกันแก้ไขปัญหาต่างๆ ได้ เสียงวิจารณ์ก็จะดังขึ้นมากยิ่งกว่าเดิมไปอีก
ว่ารัฐบาลนี้คือผู้ทำให้ประเทศไทยที่ “ในน้ำมีปลาในนามีข้าว” กลายเป็น
“ในน้ำมีสารหนู ในนาปนเปื้อนโลหะหนัก ในดินมีกากอุตสาหกรรม”
รัฐบาลปัจจุบันถูกวิจารณ์หนักเรื่องการเมือง เศรษฐกิจ สังคม การกินรวบอำนาจต่างๆ ในระดับสาหัสอยู่แล้ว ผลสำรวจความนิยมคือรูปธรรมยืนยัน
มีสถานะทางการเมืองเข้มแข็ง แต่เรื่องที่ควรใช้อำนาจอย่างเข้มแข็ง กลับแสดงออกอย่างอ่อนแอ (เช่น ไปกินปลา ไปกินน้ำ, ใช้น้ำล้างหน้า)
ปัญหามลพิษทางดิน-น้ำขณะนี้ของประเทศ จะเป็นอีกหนึ่งประเด็นที่จะบั่นทอนความชอบธรรมของรัฐบาลในสายตาประชาชนลงไปเรื่อยๆ
ความชอบธรรมที่ลงไปเรื่อยๆ นี้ก็เพราะรัฐบาลถูกมองว่าเต็มไปด้วย “สารหนู” ที่อันตราย
และภาวะอันตรายนั้น เอฟซีสีน้ำเงินคงต้องทำใจ และต้องสงสาร “หนู” เพิ่มขึ้น ด้วยจะเผชิญมรสุมการเมืองมากขึ้นทุกที!?!
แก้สะกดและถ้อยคำที่สะดุดทั้งหมดตัดคำซ้ำและเรียบเรียงประโยคให้กระชับ
