‘เรื่องโจ๊ก’ ที่ตลกไม่ออก | ปราปต์ บุนปาน
ของดีมีอยู่ | ปราปต์ บุนปาน
สภาพการณ์ตอนนี้ทำให้นึกถึง “เรื่องโจ๊กโซเวียต” ในช่วงต้นทศวรรษ 1930 (เกือบๆ ศตวรรษก่อน) เรื่องหนึ่ง ซึ่งเป็นเรื่องเล่าแนว “หัวร่อต่ออำนาจ” ที่ใช้อำหรือยั่วล้อผู้นำเผด็จการอย่าง “โจเซฟ สตาลิน”
เรื่องมีอยู่ว่า ได้เกิดวิวาทะถกเถียงกันระหว่างการประชุมคณะกรรมการกลางพรรคคอมมิวนิสต์แห่งสหภาพโซเวียต ในประเด็นคำถามสำคัญชวนเคร่งเครียด นั่นคือ ในระบอบการปกครองแบบคอมมิวนิสต์ควรมีการใช้ “เงิน” หรือไม่?
ด้านหนึ่ง พวกกรรมการกลางฝ่ายขวาก็อภิปรายยืนยันว่า ในสังคมสมัยใหม่ที่มีความสลับซับซ้อน มนุษย์จำเป็นต้องใช้เงินตราเป็นสื่อกลางในการแลกเปลี่ยนสินค้าและบริการ
แต่อีกด้านหนึ่ง บรรดาปีกซ้ายในคณะกรรมการกลางก็ยืนกรานอย่างหัวเด็ดตีนขาดว่า เงินตราคือเครื่องมือที่พวกนายทุนกระฎุมพีใช้เพื่อทำให้มนุษย์มีความโดดเดี่ยวแปลกแยกออกจากกัน
ดังนั้น ระบอบคอมมิวนิสต์จึงไม่จำเป็นจะต้องใช้เงิน
หลังเปิดโอกาสให้สมาชิกสองฝ่ายโต้เถียงกันอยู่พักหนึ่ง สตาลินจึงได้เข้ามาตัดบทเพื่อยุติข้อถกเถียงดังกล่าว โดยการฟันธงว่า กรรมการกลางไม่ว่าจะปีกขวาและปีกซ้ายล้วนนำเสนอเหตุผลที่คลาดเคลื่อนจากความเป็นจริงทั้งสิ้น
เพราะสัจจะแท้จริงเกี่ยวกับเรื่องเงินตรานั้นดำรงอยู่ตรง “จุดกึ่งกลาง” ของข้อถกเถียงต่างหาก
พูดจาในภาษาฝ่ายซ้ายก็คือ การเถียงกันว่าเราควรใช้เงินหรือไม่ใช้เงิน ถือเป็นกระบวนการวิภาษวิธี ซึ่งนำไปสู่ข้อสรุป-สภาพการณ์ใหม่ (synthesis) อันน่าทึ่ง
ข้อสรุปใหม่ของสตาลิน (ในเรื่องโจ๊กนี้) มีอยู่ว่า เงินตราเป็นทั้ง “สิ่งที่มีได้” และ “สิ่งที่ไม่ต้องมี” ในสังคมมนุษย์
พอสตาลินพูดถึงแค่นั้น ก็มีสหายรายหนึ่งในที่ประชุมเอ่ยขึ้นทันทีว่า บทสรุปของสหายสตาลินช่างเป็นวิธีการแก้ไขปัญหาความขัดแย้ง-ยุติข้อถกเถียงที่ฉลาดหลักแหลมมากๆ แต่คุณช่วยอธิบายเพิ่มเติมให้เราฟังหน่อยได้ไหมว่า ข้อเสนอนี้มันจะทำงานจริงๆ ได้อย่างไร?
คำตอบที่สุดแสนเรียบง่ายคลาสสิกจากปากสตาลิน (ในเรื่องตลก) คือ มันไม่เห็นจะยากอะไรนี่ สุดท้ายเราก็แค่ยอมให้คนบางกลุ่มในสังคมมีเงินใช้ แล้วก็ปล่อยให้คนอื่นๆ ที่เหลือไม่มีเงินใช้กันต่อไป

ตัดภาพมาที่ “สังคมทุนนิยม (ไม่เต็มใบ) แบบไทยๆ” ในอีกเกือบ 100 ปีต่อมา
“เรื่องโจ๊กอำสตาลิน” ข้างต้น ดูจะกลายเป็น “คนละเรื่องเดียวกัน” กับสิ่งที่พวกเรากำลังเผชิญหน้ากันอยู่
ไม่ว่าจะนิยามว่านี่เป็นเศรษฐกิจรูปตัว “เค” (K) หรือบางคนก็มองโลกในแง่ร้ายยิ่งกว่านั้นว่า สังคมเศรษฐกิจไทยร่วมสมัยมีสภาพเป็น “โลก 2 ใบ” ที่ตัดขาดไม่ยึดโยงกันเรียบร้อยแล้ว
แต่คำอธิบายเหล่านั้นล้วนวางพื้นฐานอยู่บนข้อเท็จจริงที่ว่า สังคมและเศรษฐกิจไทยมีความเหลื่อมล้ำสูงมาก คนรวยส่วนน้อยก็ร่ำรวยอย่างมหาศาล (และคล้ายจะไม่ค่อยตระหนักรับรู้ถึงความยากลำบากของเพื่อนร่วมชาติส่วนใหญ่ หรือพยายามจะตักตวงแสวงหาผลประโยชน์จากโครงสร้างที่ไม่เป็นธรรม-ไม่เท่าเทียมแบบนี้ไปเรื่อยๆ)
ขณะที่คนไม่มีเงิน ก็สิ้นไร้หนทางทำกินและอับจนขัดสนกันต่อไปแบบมองไม่เห็นทางออก-อนาคต (แถมยังต้องอ่อนไหวเปราะบางต่อปัญหาอื่นๆ เช่น ปัญหามลพิษ และปัญหาสภาพภูมิอากาศ เป็นต้น)
เช่นเดียวกับเรื่องตัวเลข “จีดีพี” ซึ่งแม้ภาครัฐจะพยายามโชว์อัตราความเจริญเติบโตที่ดูเหมือนน่าพึงพอใจ ทว่า คนจำนวนมากกลับไม่รู้สึกว่าพวกตนมีเงินในกระเป๋าเพิ่มขึ้น หรือแม้กระทั่งมีเงินเพียงพอจะจับจ่ายใช้สอยเพื่อยังชีพและสร้างชีวิตที่ดีของตนเอง
“เรื่องตลกยุคโซเวียต” จึงกลายมาเป็น “เรื่องตลกร้าย” ที่ตลกไม่ออกสำหรับสังคมไทยปัจจุบัน ด้วยประการฉะนี้
เนื้อหาที่ได้รับการโปรโมต
