ฤๅจำต้อง ‘คอเวอนเมนต์รีฟอม’ อีกสักครา (4) : ‘กรมาภิบาล’ vs. ‘คณะกรรมการภิบาล’? |
โดย ฤชากร ไตรรัตนานุสรณ์
- อ่าน ฤๅจำต้อง “คอเวอนเมนต์รีฟอม” อีกสักครา (1) : เหตุผลและความจำเป็นของการปฏิรูประบบราชการครั้งใหญ่ (อีกครั้ง)
- อ่าน ฤๅจำต้อง ‘คอเวอนเมนต์รีฟอม’ อีกสักครา (2) : เหตุผลและความจำเป็น ของการปฏิรูประบบราชการครั้งใหญ่ (อีกครั้ง)
- อ่าน ฤๅจำต้อง ‘คอเวอนเมนต์รีฟอม’ อีกสักครา (3) : กำเนิดกระทรวงป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย?
บทความในสามตอนแรกพยายามชี้ให้เห็นถึงความสำคัญของการทบทวนภารกิจของกลไกระบบราชการ ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญในการปฏิรูประบบราชการไทย ทั้งในส่วนของการ “ร้อยเรียงพวงกรม” หรือภารกิจที่คล้ายคลึง/เกี่ยวข้องกันเสียใหม่
รวมถึงการ “ควบรวม” หน่วยงานเข้าด้วยกันจนกลายเป็น “อภิกระทรวง”
ไปจนถึงตัวอย่างของแนวทางการปรับเปลี่ยนกรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัยในรูปแบบ “กระทรวงใหม่” หรือ “องค์การมหาชน” เพื่อเพิ่มขีดความสามารถในการรับมือและตอบสนองต่อสาธารณภัยได้อย่างเหมาะสม ซึ่งยังคงต้องมีการศึกษา ถกเถียง และพิจารณากันต่อไป
อย่างไรก็ดี ตัวองค์การที่เป็นทางการ (Bureaucracy) นั้นแม้จะมีคุณประโยชน์ผ่านการใช้กลไกบังคับบัญชาแบบบนลงล่าง
แต่จุดแข็งของตัวมันเองกลับกลายเป็นจุดอ่อนสำคัญที่อาจทำให้การทำงานของหน่วยงานภาครัฐขาดประสิทธิภาพและประสิทธิผล โดยเฉพาะหาก “หัวไม่ส่าย” เพราะ “หางจะไม่กระดิก” ตามมาทันที
และด้วยอิทธิพลของพัฒนาการรัฐราชการไทยที่มีมาแต่เดิม โครงสร้างกลไกระบบราชการไทยนั้นสามารถจัดประเภทคร่าวๆ ได้ 2 ประเภท คือ 1) กรมาภิบาล (กลไกการอภิบาลด้วยกรม) และ 2) คณะกรรมการภิบาล (กลไกการอภิบาลด้วยคณะกรรมการ)
ซึ่งนับเป็นหัวใจของรัฐราชการไทยอย่างแท้จริง
กรมาภิบาล
: โครงสร้างหลักของกลไกรัฐราชการไทย
กรมนั้นถือได้ว่าเป็นหัวใจสำคัญของกลไกระบบราชการไทยมาตั้งแต่สมัยอยุธยา
ในอดีตนั้นเจ้านายที่ บังคับบัญชากรมนั้นเรียกได้ว่าค่อนข้างมีอิสระในการจัดการกรมของตนเอง (Autonomy) คือ เรียกเก็บภาษีและทรัพยากรจากไพร่ในสังกัดของตน
และไพร่ในสังกัดของตนเองนั่นแลคือ “กองกำลัง” ในยามศึกสงครามหรือในสงครามกลางเมือง
แม้ว่าจะมีการปฏิรูประบบราชการครั้งใหญ่ในสมัยรัชกาลที่ 5 แล้วก็ตาม โครงสร้างของกรมนั้นยังคงเป็นแหล่งที่มาของ “คน งบ นโยบาย” อันเป็นหัวใจสำคัญของการบริหารระบบราชการ
ตัวอย่างที่ชัดเจนที่สุดคือการตั้งงบประมาณของหน่วยงานที่เอาเข้าจริงแล้วกรมคือ “สารตั้งต้น” ในการวางแผนงบประมาณและโครงการต่างๆ ซึ่งจะไปกำหนดกรอบอัตรากำลังคนในอีกทางหนึ่ง แล้วจึงเอาสิ่งเหล่านี้ของแต่ละกรมไปมัดรวมกันเป็นแผนงบประมาณของกระทรวงอีกชั้นหนึ่ง
และอย่าลืมว่าอธิบดีกรมต่างๆ นั้นอยู่ในตำแหน่ง “บริหารระดับสูง” หรือ “ซี 10” ซึ่งอยู่ในระดับเดียวกับรองปลัดกระทรวง และผู้ว่าราชการจังหวัด พอเรามาดูชื่อชั้นแล้วจะพบว่าตำแหน่งเหล่านี้นั้นใหญ่โตไม่เบา เพราะมาด้วยพลังอันยิ่งใหญ่และความรับผิดชอบอันใหญ่ยิ่ง!
แม้ว่าในโครงสร้างสายการบังคับบัญชานั้นแต่ละกรมถูกร้อยเรียงไว้ใต้กระทรวงโดยมีนักการเมือง (รัฐมนตรี) และปลัดกระทรวง (ข้าราชการประจำ) เป็นหัวหน้าก็ตาม แต่นอกเหนือจากตัวแสดงเหล่านี้แล้ว อธิบดีกรมต่างๆ ก็จะกลายเป็น “ผู้บังคับบัญชา” ของบุคลากรในสังกัดกรมนั้นๆ แทนทันที
และเหตุที่ต้องเรียกว่า “กรมาภิบาล” นั้นเนื่องจากลักษณะการทำงานโดยเน้นตัวกรมที่ยังค่อนข้างมีอิสระในการจัดการตัวเองในส่วนของคน งบ นโยบาย
เมื่อประเทศไทยมีหน่วยงานระดับกรมหรือเทียบเท่ากรมอยู่ประมาณร้อยกว่าหน่วยงานถึงราวๆ สองร้อยหน่วยงาน ในทางหนึ่งมันจึงเป็น “กระดูกสันหลัง” ของโครงสร้างระบบราชการในเชิงจำนวนอีกด้วย
การศึกษาเรื่องกรมและพลังอำนาจของมันนั้นไม่ใช่เรื่องใหม่ อันที่จริง นักวิชาการอย่างชัยอนันต์ สมุทวณิช (2535) เคยเรียกสิ่งนี้ว่า “กรมาธิปไตย” เพียงแต่ผู้เขียนเห็นว่าการใช้คำสมาสระหว่าง [กรม + อธิปไตย] นั้นแม้จะทำให้เข้าใจถึง “อิสระในการจัดการตนเอง”
แต่คำว่าอธิปไตยนั้นอาจทำให้สับสนกับ “อำนาจอธิปไตย” (Sovereignty) ที่มีนัยเกี่ยวข้องกับ “ระบอบการปกครอง” (Political Regime) ซึ่งมีความหมายที่กว้างกว่าตัวกลไกระบบราชการ
จึงขอเสนอการเรียกลักษณาการนี้ว่า “กรมาภิบาล” ซึ่งเป็นคำสมาสระหว่าง [กรม + อภิบาล] เพื่อทำให้เห็นภาพของโครงสร้างของกรมต่างๆ ในระบบราชการแทน
คณะกรรมการภิบาล
: การบูรณาการระหว่างหน่วยงาน
หรือส่วนต่อขยายของกรมาภิบาล?
ในอีกด้านหนึ่ง ข้าราชการประจำที่ทำงานในส่วนราชการต่างๆ ล้วนรู้ดีว่าลำพังหน่วยงานของตนเองอาจมีสรรพกำลังไม่เพียงพอสำหรับการแก้ปัญหาเชิงนโยบายในหลายๆ เรื่อง
จึงมีความพยายามในการสร้างสิ่งที่เรียกว่า “คณะกรรมการ” ที่เป็นการสนธิกำลังกันระหว่างส่วนราชการต่างๆ ที่อาจมีภารกิจที่เกี่ยวข้องกัน เข้ามาทำการ “ประชุม” เพื่อปรึกษาหารือและสร้างความร่วมมือในการทำงานระหว่างกัน
ซึ่งมีทั้งในส่วนของการเป็นหน่วยงานเอกเทศ (เช่น คณะกรรมการหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) ที่มีตัวแทนจากส่วนราชการต่างๆ รวมถึงผู้แทนจากภาคเอกชนและภาคประชาชน หรือคณะกรรมการทรัพยากรน้ำแห่งชาติ (กนช.) ที่มีตัวแทนจากส่วนราชการต่างๆ ฯลฯ) ซึ่งเหล่านี้มักจะมีการตั้งสำนักงานเฉพาะในลักษณะคล้ายคลึงกับองค์การมหาชนในการขับเคลื่อนงาน
ไปจนถึงการตั้งคณะกรรมการกลางที่มีส่วนราชการเดิมเป็นกลไกการทำงานหลัก (เช่น คณะกรรมการป้องกันและบรรเทาสาธารณภัยในระดับต่างๆ ที่อาศัยโครงสร้างกระทรวง/จังหวัด/อำเภอ/ท้องถิ่นเดิมในการทำงาน ฯลฯ)
แต่เดี๋ยวก่อน โครงสร้าง “คณะกรรมการ” นั้นยังสามารถตั้งขึ้นภายในหน่วยงานเดียวกันได้ซึ่งประกอบไปด้วยตัวแสดงต่างๆ ในหน่วยงานนั้นๆ ไม่ว่าจะเป็นคณะกรรมการตรวจรับพัสดุ คณะกรรมการประเมินผลการปฏิบัติราชการ คณะกรรมการกำหนดนโยบายต่างๆ ฯลฯ
ซึ่งถ้าเรานับสิ่งเหล่านี้เข้าไปด้วย เท่ากับว่าโครงสร้าง “คณะกรรมการ” ถ้าเราจะนับกันจริงๆ นั้นมีจำนวนมากจนนับกันไม่หมดแน่ๆ
การที่เรามีโครงสร้างคณะกรรมการทั้ง 3 ประเภทนี้นั้นทำให้ต้องกลับมาขบคิดกันอีกคราว่า หรือจริงๆ แล้วการมีอยู่ของคณะกรรมการประเภทต่างๆ นั้น มันคือลักษณาการของโครงสร้างกลไกระบบราชการอีกประเภทหนึ่งที่กัลป์ กรุยรุ่งโรจน์ และฐาปนพงศ์ ยีขุน (2568, มีนาคม 4) เรียกว่า “คณะกรรมการธิปไตย” ซึ่งเป็นโครงสร้างหนึ่งของระบบราชการที่มีคณะกรรมการประเภทต่างๆ ในการทำงาน
แต่อย่างไรก็ดี ผู้เขียนขอเรียกมันว่า “คณะกรรมการภิบาล” แทนด้วยเหตุผลเดียวกับการเรียก “กรมาภิบาล” ดังที่ได้อรรถาธิบายไปก่อนหน้าแล้ว – ซึ่งเป็นโครงสร้างส่วนต่อขยายของ “กรมาภิบาล” ที่เพิ่มความซับซ้อนของการบริหารงานภาครัฐเป็นอย่างยิ่ง
จุดอ่อนของกรมาภิบาล
และคณะกรรมการภิบาล
อันที่จริงแล้ว กรมและคณะกรรมการต่างๆ นั้นยังคงมีความสำคัญอยู่มาก กรมหลายๆ กรมยังมีความจำเป็นในการคงอยู่เพื่อจัดทำนโยบายสาธารณะและให้บริการต่างๆ การมีโครงสร้างคณะกรรมการเองก็วางบนฐานคิดที่ว่าหลายหัว (จากหลายๆ ส่วน) ดีกว่าหัวเดียว การ “บูรณาการ” งานและทรัพยากรก็น่าจะทำกันได้ง่ายขึ้นถ้ามีพื้นที่ในการมาแชร์ความเห็นและการทำงาน
แต่อย่างไรก็ดี ระบบราชการยังคงมีความท้าทายเชิงโครงสร้าง
ประการแรก สถานะนิติบุคคลของกรมนั้นอาจกลายเป็นดาบสองคม วสันต์ เหลืองประภัสร์ (2558) ได้ชี้ว่ากรมต่างๆ นั้นอาจมีแนวโน้มนำไปสู่การแย่งชิงทรัพยากรระหว่างหน่วยงาน และเกิดสภาวะต่างคนต่างทำงานมากกว่าร่วมมือกัน หรือที่มักเรียกกันว่าการรวมศูนย์แบบแตกกระจาย (Fragmented Centralization)
การประสานงานระหว่างกรมก็จะกลายเป็นคำถามตัวใหญ่ๆ ไปเสียฉิบ ซึ่งรวมถึงปัญหาคลาสสิคอย่างการขาด “เจ้าภาพ” ในการทำงาน รวมถึงการแลกเปลี่ยนทรัพยากรที่ใช้ในการทำงานทั้งคน งบ อุปกรณ์
ประการที่สอง ข้อจำกัดสำคัญของโครงสร้างคณะกรรมการภิบาล คือ การที่หลายต่อหลายครั้งบุคคลที่เป็นคณะกรรมการจากหน่วยงานต่างๆ นั้นจำต้องไปนั่งอยู่ในคณะกรรมการหลายๆ ชุดเกินไป จนบางที (ไม่สิ หลายๆ ทีมากกว่า!) จำต้องส่ง “ผู้แทนหน่วยงาน” ที่อาจไม่รู้อีโหน่อีเหน่ของเนื้องานก่อนหน้าเข้าไปประชุมแทน ซึ่งนอกจากจะไม่ช่วยให้งานเดินหน้า (เพราะตัดสินใจเองไม่ได้) เวลาจะไปต่องานด้วยการแจ้งความคืบหน้ากับหน่วยงานต้นสังกัดก็อาจจะไม่ปะติดปะต่อเท่าที่ควร
นี่ยังไม่ได้พูดถึงกรณีที่บุคคลดังกล่าวมีชื่อเป็นคณะกรรมการราวๆ 10 ชุดขึ้นไป – แล้วเขาหรือเธอจะทำงานกัน (อย่างมีประสิทธิภาพและประสิทธิผล) ยังไงกันล่ะเนี่ย?
ประการที่สาม คือ ความล่าช้าในการอนุมัติเอกสารการประชุม ในการประชุมคณะกรรมการของส่วนราชการนั้นมักจะต้อง “รอ” รับรองรายงานการประชุมกันในการประชุมแมทช์ถัดไป (ซึ่งมักจะเป็นเดือนถัดไปหลังจากที่คุยกันในเดือนนี้) จึงจะมีผลเพื่อนำมติดังกล่าวไปทำงานต่อ ซึ่งแม้ว่าคณะรัฐมนตรีจะมีความพยายามในการเปลี่ยนแปลงด้วยการแจ้งว่าให้สามารถใช้มติที่ประชุมทันทีโดยไม่ต้องรอรับรองรายงานการประชุม
แต่จากที่ได้ยินมาจากหลายส่วนราชการเองก็กลับไปใช้แนวทางเดิมๆ ในการทำงานอยู่ดี กลายเป็นว่าจะทำอะไรสักอย่างก็มีต้นทุนค่าเสียโอกาสในเรื่องเวลาไปเสียนี่!
ฤๅจำต้องเบิร์น Fat ที่ส่วนกลาง?
อนิจจังของกรมาภิบาล
และคณะกรรมการภิบาล?
หากเราให้ความสำคัญกับการทบทวนภารกิจอย่างจริงจัง คำถามที่ต้องถามตัวโตๆ คือ เรารู้จักประเภทงาน/ภารกิจมากน้อยแค่ไหน?
ภารกิจบริการประชาชนโดยตรงนั้นควรจะเอาไปไว้ “หน้างาน” ในพื้นที่หรือเอาไว้ที่ “ส่วนกลาง”?
ภารกิจที่เกี่ยวข้องกับแผนนโยบายในภาพรวมนั้นควรจะมีจำนวนคน (และหน่วยงาน) สักเท่าไร?
และคำถามใหญ่ (ที่ทุกคนรู้ แต่ทุกอย่างเก็บอยู่ในใจ) คือระบบราชการส่วนภูมิภาคนี้นั้นจะทำอย่างไร?
ข้อเท็จจริงก็คือ ส่วนของท้องถิ่นเองนั้นมีทรัพยากรในการทำงานไม่เพียงพอ (และถ้าไม่ได้รับ “งาน” มาโดยไม่ได้ทรัพยากร ก็ยังไม่ได้รับงานบริการสาธารณะในพื้นที่แบบเต็มๆ) ดังนั้น ส่วนท้องถิ่นไม่น่าจะมีไขมันให้รีดขนาดนั้น (ยกเว้นบางแห่งที่มีงบประมาณล้นเหลือจนเอาไปทำสรรพสิ่งที่ดูไม่เกี่ยวกับบริการประชาชน)
ดังนั้น ตัวส่วนกลางเองหรือเปล่าที่จำต้อง “คอเวอนเมนต์รีฟอม” ด้วยการรีดไขมันส่วนเกินออกไป (ไม่ว่าจะด้วยวิธีใดก็ตาม) ทั้งในส่วนของกรมและตัวคณะกรรมการต่างๆ ที่สามารถ “ควบรวม” กรมต่างๆ หรือคณะกรรมการต่างๆ ที่มีภารกิจเกี่ยวข้องเป็นคณะเดียวกันได้มากน้อยเพียงใด? โดยทำให้ส่วนกลางนั้นมุ่งเน้นไปที่งานกำหนดนโยบายที่ไม่น่าจะต้องใช้คนเยอะ (?) แล้วเอา “มูลค่าส่วนเกิน” ของทรัพยากรส่วนกลางไปโปะให้กับท้องถิ่นแทน?
ขณะที่ส่วนภูมิภาคเองนั้นก็จำต้องทบทวนบทบาทหน้าที่เช่นกันว่าการเป็น “แขนขา” ของกรมส่วนกลางนั้นยังมีเหตุผลและความจำเป็นมากน้อยเพียงใด?
ว่าแต่ใครจะเอากระพรวนไปแขวนคอแมว?
บรรณานุกรม
กัลป์ กรุยรุ่งโรจน์ และฐาปนพงศ์ ยีขุน. (2568, มีนาคม 4). คณะกรรมการธิปไตย : เมื่อรัฐไทยขับเคลื่อนด้วยการตั้ง ‘คณะกรรมการ’. The101.world. https://www.the101.world/national-committee-thailand-bureaucracy/
ชัยอนันต์ สมุทวณิช. (2535). 100 ปี แห่งการปฏิรูประบบราชการ : วิวัฒนาการของอำนาจรัฐและอำนาจการเมือง. กรุงเทพฯ : สถาบันนโยบายศึกษา.
วสันต์ เหลืองประภัสร์. (2558). การรวมศูนย์อำนาจและการกระจายอำนาจกับการบริหารราชการแผ่นดินไทย : การทบทวนแนวคิด ข้อถกเถียง และข้อพิจารณาเพื่อการปฏิรูป. วารสารสถาบันพระปกเกล้า. 13(1), 98-124.
