สมุนไพรเพื่อสุขภาพ
โครงการสมุนไพรเพื่อการพึงพาตนเอง มูลนิธิสุขภาพไทย www.thaihof.org
เรียนรู้ อโศก หรือ โสก
เอ่ยคำว่า “อโศก” เราจะนึกถึงอะไร พระเจ้าอโศกมหาราชผู้มีส่วนในการอุปถัมภ์พระพุทธศาสนาให้แผ่ขยายมาจนถึงทุกวันนี้ นึกถึงการคลายโศก และนึกถึงต้นไม้ชนิดหนึ่ง
ในอดีตเรารู้จักต้นไม้ที่เรียกกันทั่วไปว่า โสกหรืออโศก ผ่านวรรณกรรมเรื่องกามนิตและวาสิฏฐี หรือใครที่อ่านพระไตรปิฎกก็จะพบว่ามีการกล่าวถึงต้นอโศก (เล่มที่ 33 หน้า 6) ว่าเป็นไม้ที่ดอกที่มีกลิ่นหอม ใครที่เคยได้กลิ่นหรือเดินไปในบริเวณต้นอโศกก็คงได้กลิ่นหอมอบอวลไปทั่วบริเวณนั้น
มาเรียนรู้ต้นไม้นี้กันสักนิด คือ พันธุ์ไม้ที่เกี่ยวข้องกับชื่ออโศก ที่มีอยู่ในประเทศไทยมี 3 ชนิดด้วยกัน คือ
1)อโศกอินเดีย หรือ อโศกเซนต์คาเบรียล Polyalthia longifolia (Sonn.) Thwaites จัดอยู่ในวงศ์กระดังงา มีชื่อสามัญในภาษาอังกฤษว่า False Ashok หรือ Mast tree (เสากระโดงเรือ) หรือเรียกกันให้ความสำคัญว่า the Buddha tree แต่ก็มีการเรียกชื่อว่า อโศกเทียม (False Ashok) เพราะว่าต้องการแยกอโศกชนิดนี้ออกจากอโศกชนิด Saraca asoca (Roxb.) Willd. แต่ในความเป็นจริงในภาษาฮินดีหรืออินเดียทั่วไปก็เรียกพืชชนิดนี้ว่าอโศกเช่นกัน เพราะมีความสัมพันธ์กับวัฒนธรรมประเพณีของอินเดียด้วย
ต้นอโศกหรืออโศกอินเดียชนิดนี้ นำเข้ามาปลูกในประเทศไทยไม่น่าจะเกิน 70 ปี โดยนำมาปลูกเป็นไม้ประดับ เนื่องจากอยู่ในวงศ์กระดังงาจึงเป็นไม้ที่มีกลิ่นหอม อโศกอินเดียมีถิ่นกำเนิดอยู่ในประเทศอินเดีย เนื่องจากมีลำต้นตรงและสูง นิยมนำใช้ทำเสากระโดงเรือ
เนื้อไม้จัดอยู่ในกลุ่มไม้เนื้ออ่อน มีการนำมาทำเป็นแท่งดินสอ กล่องใส่เครื่องประดับ หรือไม้ขีดด้วย
2)โสก หรือ อโศก มีชื่อสามัญภาษาอังกฤษว่า Asoka, Asoke tree, Saraca, Sorrowless tree ไม้ต้นนี้ยังแยกได้อีก 2 ชนิด ที่คล้ายคลึงกันคือ ชนิด Saraca indica L. และ Saraca asoca (Roxb.) Willd. ความแตกต่างของไม้ 2 ชนิด คือ Saraca indica L. มีรังไข่แตกต่างกันและมีผลขนาดเล็กกว่า มีรายงานทางวิชาการบอกว่า ชนิด Saraca indica L. มีการกระจายของประชากรมากกว่าอโศกชนิด Saraca asoca (Roxb.) Willd.
อโศกชนิด Saraca asoca (Roxb.) Willd. ต้นนี้ไม่มีรายงานว่าพบในประเทศไทย แต่ต้นนี้มีความสัมพันธ์กับทางศาสนามากกว่าอโศกชนิดอื่นๆ ดังที่ปรากฏอยู่ในนิทานพื้นบ้านและใช้เป็นเครื่องบูชาทั้งในอินเดีย เนปาล และศรีลังกา
อโศกชนิดนี้พบได้ในพระราชวังและตามวัดเกือบทุกแห่งในอินเดีย
ประติมกรรมต่างๆ ในอินเดียโดยเฉพาะตามประตูวัดมีการสลักต้นอโศกชนิดนี้ไว้เกือบทุกแห่ง
เทพแห่งความรักของฮินดูก็ถือดอกอโศกชนิดนี้ไว้ในมือ ซึ่งยังไม่เข้าใจอย่างลึกซึ้งว่าสื่อถึงอะไร แต่รับรู้ได้ในการให้ความสำคัญและผูกพันในวิถีชีวิต แต่น่าเสียดายอโศกชนิดนี้น่าจะเจริญได้ในระบบนิเวศที่มีความจำเพาะ จึงมีเขตการกระจายน้อย
สำหรับอโศกที่พบได้ในประเทศไทย คือชนิด Saraca indica L. มีถิ่นกำเนิดดั้งเดิมอยู่ในประเทศอินเดีย แต่คงแพร่เข้ามาไทยนานมากแล้วจึงมีชื่อเรียกแตกต่างกันไปตามท้องถิ่น
เช่น โสกน้ำ (สุราษฎร์ธานี) ชุมแสงน้ำ (ยะลา) ส้มสุก (ภาคเหนือ) ตะโคลีเต๊าะ (มลายู-ปัตตานี) กาแปะห์ไอย์ (มลายู-ยะลา) อโศก โศก อโศกน้ำ อโศกวัด จัดอยู่ในวงศ์ถั่ว ใบอ่อนและดอกสามารถนำมาใช้ประกอบอาหาร ทำแกงส้ม ยำ หรือรับประทานเป็นผักสดจิ้มกับน้ำพริกก็ได้
ดอกโสกหรืออโศกนี้ มีรสหอมเปรี้ยว มีสรรพคุณเป็นยาบำรุงธาตุ ใช้เป็นยาแก้ไอ แพทย์พื้นบ้านในอินเดียจะนิยมใช้เปลือกและรากนำมาปรุงเป็นยาบำรุงโลหิต ดอกใช้กินเป็นยาขับเสมหะ ดอกของอโศกชนิดนี้มองดูไกลๆ คล้ายดอกเข็มสีส้ม นิยมนำมาปลูกตามวัด เนื่องจากเดิมเรียกกันว่าต้นโสก ที่การออกเสียงแล้วมีความหมายไม่เป็นมงคล จึงไม่นิยมนำมาปลูกในบ้าน แต่ถ้าเป็นความหมายในภาษาอีสาน คำว่าโสก หมายถึงร่องน้ำ หรือมีความหมายว่าโสกก็คือโฉลกเป็นความที่ดี ซึ่งไม่ได้มีความหมายในทางลบ
ปัจจุบันมีการเรียกว่าต้นอโศก หมายถึงไม่มีความโศกเศร้า จึงมีการนำมาปลูกเป็นไม้ประดับตามบ้านเรือน
3)อโศกพวง บัวต้น โศกพวง มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Brownea ariza Benth. มีถิ่นกำเนิดอยู่ในประเทศเวเนซูเอลา
จึงมีชื่อสามัญว่า กุหลาบแห่งเวเนซเอลา (Rose of Venezuela)
เป็นพืชที่จัดอยู่ในวงศ์ถั่ว พืชชนิดนี้จึงไม่น่าจะเกี่ยวข้องกับพุทธศาสนา แต่ก็นิยมนำมาปลูกตามวัดค่อนข้างมาก อโศกชนิดนี้จะแตกต่างจากอโศกน้ำ ที่สามารถเห็นได้ชัดคือใบอ่อนจะออกมาเป็นพวง ดอกของอโศกชนิดนี้มีลักษณะเป็นช่อกลม สีแดง
เมื่อเราเรียนรู้วรรณกรรม เช่น กามนิตและวาสิฏฐี อ่านพระไตรปิฎก เที่ยวชมพูทวีป หรือนิยมไพรปลูกไม้ต่างๆ ก็จะได้บทเรียนหนึ่งว่า พันธุ์แต่ละชนิดมีความหลากหลายมาก เราจำเป็นต้องศึกษาให้ถ่องแท้ เพื่อทำความเข้าใจสามารถถ่ายทอดให้กับคนรุ่นต่อไปได้อย่างถูกต้อง
และมีเรื่องราว สีสัน เกิดแรงบันดาลใจ ช่วยกันปลูกสมุนไพรกันมากๆ ต่อไป
