บทความพิเศษ | ธงชัย วินิจจะกูล
เหตุผลลวงและคำถามลวง
กับโซเชียลมีเดีย
ทุกวันนี้ผู้คนมักโต้เถียงกันอย่างดุเดือดในโซเชียลมีเดียต่อประเด็นร้อนทางสังคม โดยเฉพาะประเด็นทางการเมือง ต่างยกเหตุผลโต้ตอบ แก้ตัว จับผิดกันและกัน กล่าวหาว่าอีกฝ่ายใจแคบไม่รับฟัง ส่วนมากไม่มีผลขยับความเห็นของอีกฝ่ายไปจากเดิมสักนิดเดียว แต่ต่างมักนึกว่าตนโต้แย้งได้ดีกว่า…จนกว่าจะถึงยกต่อไป
แต่บ่อยครั้งยิ่งเถียงยิ่งอึดอัดคับข้องใจกลับไปหมกมุ่นต่ออีกนาน รู้สึกไม่สามารถสลัดประเด็น เหตุผล หรือคำถามของอีกฝ่ายออกจากหัวตนเองได้ รู้สึกว่าเป็นเหตุผลหรือตรรกะที่ดูเผินๆ ก็น่าเชื่อ แต่เรารู้สึกว่าไม่ใช่ มันผิด แต่ไม่รู้ว่ามันผิดตรงไหน
เหตุผลลวงหรือตรรกะลวง (fallacy) คือกลวิธีในการถกเถียงที่ดูน่าจะถูกต้อง แต่ซ่อนความผิดปกติไว้ ทำให้การถกเถียงที่น่าจะมีประโยชน์กลายเป็นแค่การโต้วาทีเอาชนะกันแค่นั้นเอง ไม่ช่วยให้เข้าใจอะไรดีขึ้น
คำถามก็เช่นกัน บางครั้งดูคมคาย แต่ที่จริงชวนให้หลงทาง พาเราไปผิดทางในการหาคำตอบ เพราะเป็นคำถามลวง
แต่ทว่ามิได้หมายถึงมีใครเจตนาทำหรือซ่อนอุบายไว้เอาชนะอีกฝ่าย ตรงกันข้าม โดยมากเป็นเพราะเราใช้เหตุผลตรรกะและตั้งคำถามตามสามัญสำนึก ไม่ค่อยคิดมาก
นักวิชาการรวมทั้งคนที่ฝึกฝนมาทางปรัชญาเองจึงสามารถตกหลุมใช้ตรรกะลวงและคำถามลวงได้ด้วยกันทั้งนั้น
โดยปกติครูอาจารย์จะบอกว่าไม่มีคำถามใดห่วยเลย ทุกคำถามมีค่าหมด
แต่ในความเป็นจริงนั้น คำถามลวงทำให้การถกเถียงไม่เกิดประโยชน์เท่าที่ควร ถ้าไม่วนไปมาพายเรือวนในอ่างก็หลงทิศผิดทาง
ตรรกะลวง มีหลายประเภท (หากผู้อ่านลองเสิร์ชคำว่า “fallacies” จะพบว่ามีผู้จัดประเภทแยกแยะไว้มากมายนับรวมกันได้หลายสิบประเภท พร้อมให้ตัวอย่างไว้ด้วย)
ในที่นี้ขอยกตัวอย่างเพียง 2-3 อย่างที่พบบ่อยมากในการโต้แย้งกันเกี่ยวกับการเมือง
ตัวอย่าง #1 – “แก้หรือยกเลิกมาตรา 112 ทำไม ถ้าไม่ไปทำผิดละเมิดกฎหมายข้อนี้ ก็ไม่เห็นจะเป็นปัญหาอะไร
เหตุผลเช่นนี้จัดอยู่ในประเภท false premise หมายถึง ความเข้าใจพื้นฐานผิด
ในกรณีนี้เข้าใจผิด 3 ประการ คือ
1) คิดว่ากฎหมายมีไว้บังคับให้คนทำตาม ไม่ว่ากฎหมายนั้นยุติธรรมหรือไม่ บังคับใช้อย่างถูกต้องหรือไม่ ตัวปัญหาจึงถูกมองข้ามไปราวกับกฎหมายไม่มีปัญหาอะไร เพียงแค่ประชาชนหลบเลี่ยง อย่าไปยุ่งเกี่ยวด้วยแค่นั้นเอง
2) เข้าใจผิดว่าถ้าไม่มีใครละเมิด แสดงว่ากฎหมายนั้นไม่มีปัญหาอะไร ทั้งๆ ที่การกล่าวเช่นนี้เป็นสัญญาณว่ากฎหมายนั้นก่อให้เกิดความกลัว
3) เข้าใจผิดว่าหากเราไม่เข้าไปยุ่งกับกฎหมาย กฎหมายนั้นก็ไม่เป็นปัญหา
คงทำนองเดียวกับกล่าวว่ากฎหมายป่าสงวนก็ไม่น่าจะต้องแก้ไขเพราะเราอยู่ในเมือง
หรือระเบียบห้ามนักเรียนไว้ผมยาวก็ไม่ต้องแก้เพราะเราเป็นคนชอบผมสั้น เป็นต้น
ตัวอย่าง #2 – ตรวนของอานนท์เป็นเรื่องเล็ก ควรรณรงค์เรื่องสำคัญกว่า เช่น นิรโทษกรรมนักโทษการเมืองทั้งหมดหรือปฏิรูปกระบวนการยุติธรรม
ตรรกะลวงแบบนี้เรียกว่า red herring หมายถึงการนำเอาประเด็นใกล้เคียงหรือดูราวจะเทียบกันได้ มาเบี่ยงเบนประเด็น ทั้งๆ ที่สองประเด็นนั้นมิอาจทดแทนกันได้
ในกรณีนี้ ด้วยการทำให้การปฏิรูปราชทัณฑ์หรือปฏิรูปกระบวนการยุติธรรมซึ่งเป็นเรื่องใหญ่กว่าไปปฏิเสธปัญหาตรวน แต่อันที่จริงความสำคัญกว่า มิได้หมายความว่าตรวนควรถูกมองข้ามหรือไม่ ทำนองเดียวกับ “มัวแต่ช่วยลูกแมวตกท่อทำไมในขณะที่ยังมีคนอดตายอยู่”
เราอาจจะเข้าใจว่าทำไมเหตุผลแบบนี้จึงลวง ด้วยการสมมุติว่ามีคนคนหนึ่งปฏิเสธไม่ยอมช่วยลูกแมวตกท่อด้วยเหตุผล (ที่กล่าวออกมาท่ามกลางสาธารณชน) ว่า “เพราะยังมีคนอดตายอยู่” คุณจะเห็นด้วยหรือไม่
เราพบเหตุผลทำนองนี้ในอีกหลายกรณี เช่น “การปฏิรูปกองทัพเป็นปัญหาสำคัญที่ต้องแก้ไขให้ได้ อีกคนเข้ามาโต้แย้งว่าปัญหาใจกลางของการเมืองไทยคือเรื่องสถาบันกษัตริย์ ต้องสนใจปัญหานี้มากกว่า” เป็นต้น
การกล่าวว่า “ทำไมเอาผิดแต่ทักษิณ ชินวัตร แต่ไม่เอาผิดผู้ทำรัฐประหาร” ก็อาจจัดอยู่ในประเภทนี้ได้ เพราะทั้งสองอย่างถูกนำมาวางเคียงกันเพื่อจะบอกว่าอย่างหลังสำคัญกว่า (จึงควรทำอย่างหลังมากกว่า) ทั้งๆ ที่ไม่จำเป็นต้องเลือกแค่หนึ่งเดียว คนหนึ่งๆ สังคมหนึ่งๆ ณ เวลาหนึ่งๆ มีหลายปัญหาหลายระดับความสำคัญที่ต้องต่อสู้หรือแก้ไขไปในเวลาเดียวกัน เป็นคนละกระบวนการกัน แต่ละกรณีมีความเป็นมา เหตุปัจจัยประกอบมากมายต่างกัน แก้ยากง่ายต่างกัน อาจขึ้นต่อกันหรือไม่ก็ได้
เหตุผลข้อนี้อาจใช้ได้ (ไม่ลวง) เฉพาะในกรณีที่จำเป็นต้องเลือกและต้องจัดอันดับความสำคัญในหมวดเดียวกันเท่านั้น เช่น เพื่อวางนโยบายหรือจัดสรรงบประมาณและกำลังคน เป็นต้น
ตัวอย่าง #3 — “ทำไมเอาผิดแต่ทักษิณ แต่ไม่เอาผิดผู้ทำรัฐประหาร” อาจจะมิใช่เพื่อบอกว่าอย่างหลังสำคัญกว่า แต่เพื่อจะบอกว่าเกิดการเลือกปฏิบัติ ซึ่งจัดเป็นเหตุผลลวงอีกประเภทหนึ่งเรียกว่า false equivalence หมายถึงสองกรณีมาวางเคียงกันเพื่อจะบอกว่าสองอย่างไม่ต่างกัน แต่กลับไม่ทำกับทั้งสองกรณีเหมือนๆ กัน
ในความเป็นจริงการเอาผิดใครก่อนหรือหลัง อาจไม่ได้ส่อถึงการเลือกปฏิบัติแต่อย่างใดก็ได้ เพราะแต่ละกรณีมีเหตุปัจจัยอื่นอีกสารพัดที่ต้องนำเข้ามาพิจารณาประกอบด้วยว่าทำไมจึงไม่สามารถทำเหมือนๆ กันได้ (กลับไปตัวอย่างปฏิรูปกองทัพ vs สถาบันกษัตริย์)
การชี้ชวนให้เห็นว่าเป็นการเลือกปฏิบัติ จะต้องตัดการพิจารณาถึงปัจจัยอื่นออกไปให้หมด
รวมทั้งอย่าสนใจว่าพรรคใดหรือ ส.ส.คนไหนเคยต่อสู้พยายามเอาผิดกับผู้ทำรัฐประหารในแบบอื่นหรือไม่ เป็นต้น
ตัวอย่าง #4 – “ธงชัยรณรงค์เรื่องตรวนของอานนท์ แต่ไอ้คนนี้เคยเป็นคอมมิวนิสต์”
เหตุผลลวงประเภทนี้เรียกว่า ad hominem หมายถึงแทนที่จะถกเถียงกันถึงสาระของกรณีที่เป็นต้นเรื่อง กลับพยายามดิสเครดิตผู้พูดหรือกระทำนั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งดิสเครดิตด้วยประวัติหรือการกระทำในกรณีอื่นซึ่งไม่เกี่ยวข้องกันเลย นี่เป็นเหตุผลลวงที่พบเห็นได้บ่อยมากๆ ในการถกเถียง
ส่วนตัวอย่างคำถามลวง เช่น ทำไมรัฐไทยจึงพยายามปราบปรามชาวมลายูมุสลิมในสามจังหวัดชายแดนใต้ที่ต้องการแยกออกจากสยามหรือไม่ต้องการเป็นคนไทย แต่ในขณะเดียวกันมีคนชาติพันธุ์ต่างๆ จำนวนมากที่อาศัยบนที่สูงที่ขอเป็นคนไทย แต่รัฐไทยกลับสกัดด้วยอุปสรรคมากมายจนพวกเขาถูกปฏิเสธการเป็นคนไทยมานาน ทำไมนโยบายเกี่ยวกับคนส่วนน้อยของไทยช่างขัดแย้งกันเหลือเกิน?
คำถามลวงอีกตัวอย่างหนึ่ง ได้แก่ เราท่านมักวิจารณ์ระบบโรงเรียนของไทยอย่างรุนแรงว่าล้มเหลวโดยสิ้นเชิง แต่ในเวลาเดียวกันเราท่านก็มักวิจารณ์ว่าโรงเรียนประสบความสำเร็จเหลือเกินในการทำให้เยาวชนไทยหลงเชื่อประวัติศาสตร์ผิดๆ แถมคิดไม่เป็น สรุปว่าโรงเรียนของไทยประสบความสำเร็จหรือล้มเหลวกันแน่?
ลองพิจารณาดูดีๆ คำถามลวงทั้งสองข้อนี้ตอบได้ไม่ยากว่าชวนให้หลงทางอย่างไร ถือเป็นการบ้านฝากไว้ให้คิดกันเพลินๆ ก็แล้วกันครับ
เราจะเห็นได้ว่าทั้งตรรกะลวงและคำถามลวงมีลักษณะร่วมกันบางอย่าง คือ คาดหวังคำตอบไปทางใดทางหนึ่ง ขาวหรือดำ บวกหรือลบ ซ้ายหรือขวา เพื่อสนองการโต้แย้งแบบโต้วาที ทั้งๆ ที่ปัญหาส่วนใหญ่ไม่สามารถ (และไม่ควร) ลดทอนลงเหลือเพียงมิติเดียวที่จะตอบแบบถูกหรือผิด ขาวหรือดำ สำคัญมากหรือน้อยกว่า ฯลฯ ไม่สามารถตัดการพิจารณาองค์ประกอบหรือปัจจัยเกี่ยวข้องได้
ดังนั้น ถ้าหากไม่ต้องการเป็นเพียงการโต้วาทีกัน ก็ไม่ควรจะเอามาวางเทียบเคียงเพื่อทำให้การถกเถียงหลงทางด้วยซ้ำไป
อย่างไรก็ตาม ตรรกะและคำถามเหล่านี้มิได้ลวงหรือผิดไปหมดในทุกกรณี ตัวอย่างเช่น การทำลายความน่าเชื่อถือของผู้พูด อาจเพื่อชี้ให้เห็นว่าคนผู้นั้นมีอคติ มีผลประโยชน์ทับซ้อน ฯลฯ จึงไม่ควรเชื่อถือในความเห็นของเขา
กระนั้นก็ตาม ความน่าเชื่อถือมากหรือน้อยเป็นปัจจัยเพื่อการพิจารณาเพิ่มเติม ไม่ใช่ทดแทนการโต้แย้งตรงสาระของประเด็นนั้น
การโต้แย้งว่าปัญหาหนึ่งสำคัญกว่าอีกปัญหาหนึ่ง แม้ไม่ควรเอามาเทียบหากไม่ใช่ประเภทเดียวกัน แต่การเทียบเช่นนั้นช่วยเตือนให้เราตระหนักว่ายังมีปัญหาสำคัญกว่าที่ไม่ควรมองข้าม การวิจารณ์ว่ามองไม่เห็นช้างจึงมิได้หมายถึงว่าจะต้องสนใจแต่ช้างเพียงอย่างเดียว
นอกจากนี้ คำถามลวงและตรรกะลวงมีประโยชน์สำหรับการตั้งประเด็นเพื่อท้าทายให้คิด จึงมักใช้ในห้องสัมมนาหรือห้องเรียนเป็นจุดเริ่มเพื่อชวนให้หาคำตอบ แต่คำถามและเหตุผลลวงไม่เป็นประโยชน์ต่อการแสวงหาคำอธิบายและคำตอบที่จริงจัง ซึ่งต้องคิดหลายด้าน รู้จักสังเคราะห์ รู้จักมองหลายแง่มุม และถึงที่สุดคือรู้จักใช้จินตนาการ
ถึงตรงนี้แล้ว คงพอเข้าใจว่า ทำไมนักวิชาการ (ไม่ยกเว้นตัวผมเอง) รวมทั้งคนที่ฝึกฝนมาทางปรัชญา จึงอาจใช้และสามารถตกเป็นเหยื่อของคำถามลวงและเหตุผลลวงเหล่านี้ได้พอๆ กับคนที่ไม่ได้ฝึกฝนมาทางวิชาการ
ประเด็นต่อมาที่ต้องคิดให้หนักก็คือ ในยุคโซเชียลมีเดียที่คนไม่อ่านเขียนข้อความยาวๆ กันแล้ว ข้อถกเถียงที่ได้รับความสนใจจะต้องกระชับสั้นเท่านั้น
แต่คงเห็นแล้วว่าความสั้นกระชับนั้นกลับเป็นเงื่อนไขให้ความคิดของเราตกอยู่ในหลุมพรางของคำถามลวงและตรรกะลวงได้ง่าย
การถกเถียงบนโซเชียลมีเดียไม่เอื้ออำนวยต่อการพิจารณาปัจจัยประกอบต่างๆ หลายแง่มุม แถมแทบไม่มีที่ทางให้กับการประมวลข้อมูลด้วยจินตนาการ
ดังนั้น โซเชียลมีเดีย (หรือถอยหลังไปกว่านี้หน่อยคงเป็นเว็บบอร์ดสาธารณะ) ล้วนแต่เป็นเงื่อนไขให้คำถามลวงและตรรกะลวงแพร่หลายได้ง่ายยิ่งกว่าการอ่านเขียนหนังสือกันยาวๆ ซึ่งเปิดโอกาสให้สมองขบคิดพิจารณาข้อความที่สาธยายมาอย่างซับซ้อนพอที่จะก่อความเข้าใจแบบหลายด้านหลายมุม รวมทั้งจินตนาการได้ด้วย
ทักษะทางปัญญาที่พึงปรารถนาไม่เกิดขึ้น (หรืออาจจะถูกลดทอนลงด้วยซ้ำไป) โดยการถกเถียงบนโซเชียลมีเดีย หรือกล่าวกลับกันได้ว่าการถกเถียงบนโซเชียลมีเดียบ่อยครั้งลวงเราให้หลงทางในการวิเคราะห์หรืออธิบายปัญหาหนึ่งๆ ซึ่งมีประโยชน์สำหรับการโต้วาทีด้วยคีย์บอร์ดแค่นั้นเอง
ผมมิได้ต่อต้านหรือปฏิเสธโซเชียลมีเดีย แค่ขอฝากว่าทุกอย่างมีข้อดีและข้อจำกัดที่เราควรตระหนัก
