ทะลุกรอบ | ป๋วย อุ่นใจ
ความยืดหยุ่น
ของวิวัฒนาการแห่ง ‘สารหลอน’
กลางทุ่งหญ้าแห่งแอฟริกา เมื่อหลายแสนปีก่อน ในยุคที่บรรพบุรุษของเรายังไม่รู้จักใช้ไฟ ยังไม่ประดิษฐ์เครื่องมือ และยังไม่มีภาษาไว้แบ่งปันความคิด
พวกเขาเดินอยู่ท่ามกลางท้องทุ่งและป่าโปร่งที่เต็มไปด้วยกลิ่นดินและเสียงลม เสียงฝีเท้าของสัตว์ใหญ่ดังสะท้อนอยู่ไกลๆ
ระหว่างการหาอาหาร หรือยาสมุนไพร พวกเขาอาจบังเอิญเจอกับเห็ดดอกเล็กๆ สีทองหม่นที่งอกอยู่บนก้อนมูลวัว หรือซากไม้ผุ พวกเขาอาจหยิบมันขึ้นมาด้วยความอยากรู้อยากเห็นว่านี้คืออะไรกันแน่
ด้วยสีและกลิ่นที่ยวนใจ พวกเขาลองกัดเห็ดน้อยเข้าไปหนึ่งคำ
และภายในเห็ดนั้น พวกเขาก็ได้สัมผัสกับสารไซโลไซบิน (Psilocybin) สารหลอนประสาทที่สามารถแปรเปลี่ยนการรับรู้ของสมองได้อย่างรุนแรง
เพียงแค่คำเดียว โลกที่เคยรู้จักก็กลับแปลกตาไปหมด ท้องฟ้าอาจสว่างกว่าที่เคย เสียงใบไม้พลิ้วไหวกลายเป็นจังหวะดนตรี สายลมกลายเป็นเสียงกระซิบ สีสันรอบด้านกระจ่างชัด
พวกเขาอาจเริ่มมึนงง เหม่อลอย เห็นภาพที่ไม่มีอยู่จริง และรู้สึกถึงความเชื่อมโยงระหว่างตนเองกับสิ่งรอบข้างอย่างประหลาด
แต่คำถามก็คือ “การเห็นภาพหลอนมันมีประโยชน์อะไรในเชิงวิวัฒนาการกันแน่?”
เพราะถ้ามองในมุมของการเอาตัวรอด มันกลับดูเป็นผลเสียเสียมากกว่า
จินตนาการว่าหากเมาเห็ดแล้วยืนเคลิ้มอยู่กลางป่าดงพงไพร ในขณะที่สัตว์นักล่านั้นซุ่มอยู่ไม่ไกล ไม่แน่ ความ “หลอน” อาจกลายเป็นใบเบิกทางสู่ความตายได้ง่ายๆ
และนั่นหมายความว่า การกินเห็ดเมาอาจไม่น่าจะเป็นเพียงแค่การบังเอิญสุ่มสี่สุ่มห้ากินของสิ่งมีชีวิตที่อยากรู้อยากเห็นเท่านั้น แต่น่าจะมีจุดมุ่งหมายบางอย่างซ่อนเร้นอยู่มากกว่า เช่น อาจจะเลือกกินเพื่อรักษาโรค และอาการบาดเจ็บ
ซึ่งน่าสนใจ เพราะว่าการศึกษาทางมานุษยวิทยาและพฤติกรรมสัตว์ พบว่า ไพรเมตหลายชนิด เช่น ชิมแปนซีและโบโนโบ ก็มีพฤติกรรมเลือกกินเห็ดและพืชสมุนไพรบางชนิดเพื่อรักษาอาการเจ็บป่วยของตนเอง พฤติกรรมนี้เรียกว่า “มายโคฟาจี (Mycophagy)” หรือ “การกินเห็ด” ซึ่งไม่ได้เพิ่งเกิดขึ้นในมนุษย์ยุคหลัง แต่มีรากเหง้ายาวนานนับล้านปี
ย้อนกลับไปในยุคไพลโอซีน ราว 5 ล้านปีก่อน ช่วงเวลาที่โฮมินินเริ่มเก็บอาหารจากพื้นป่ามากขึ้น เห็ดจึงอาจเป็นหนึ่งในแหล่งสารเคมีธรรมชาติที่ส่งผลต่อสมอง ทำให้เกิดการรับรู้แบบใหม่ๆ การเชื่อมโยงเชิงสัญลักษณ์ และการเริ่มต้นของการสื่อสารที่ซับซ้อนกว่าเดิม
เห็ดอาจไม่ได้เป็นแค่ของกินเล่นหรือของต้องห้าม แต่เป็น “ตัวเร่งปฏิกิริยาทางจิต” ที่เปิดประตูให้สมองมนุษย์ก้าวสู่มิติใหม่ของการคิดและการรู้
ในทางประสาทชีววิทยา สารไซโลไซบินมีคุณสมบัติพิเศษที่จะช่วยกระตุ้นระบบรับรู้และการเผชิญปัญหาเชิงรุก (active coping strategy) เพิ่มความยืดหยุ่นทางอารมณ์ การเห็นอกเห็นใจ และการเชื่อมโยงทางสังคม เมื่อรวมกับชีวิตในฝูงและการพึ่งพาอาศัยกันของโฮมินิน
สารนี้อาจมีส่วนช่วยสร้าง “สายสัมพันธ์” ระหว่างกันอย่างแน่นแฟ้นขึ้นเรื่อยๆ จากกลุ่มเล็กๆ สู่สังคมที่ซับซ้อน
และนั่นเอง ที่ทำให้ชื่อของ เทอเรนซ์ แม็คเคนนา (Terence McKenna) ปรากฏขึ้นในหน้าประวัติศาสตร์
เขาคือ นักชาติพันธุ์พฤกษศาสตร์ (Ethnobotanist) ผู้ศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับพืชและพิธีกรรมพื้นถิ่น ผู้หลงใหลในเห็ดเมาและประสบการณ์ที่มันเปิดเผย เขาเสนอแนวคิดสุดโต่งว่า เห็ดไซโลไซบินอาจเป็นจุดประกายให้เกิด “ความเป็นมนุษย์” อย่างแท้จริง
เทอเรนซ์เชื่อว่า เห็ดเมาช่วยกระตุ้นสมองให้รับรู้โลกในมุมใหม่ๆ ทำให้มนุษย์มีความคิดสร้างสรรค์ จินตนาการ และแรงบันดาลใจในการสร้างสรรค์สิ่งต่างๆ
เขาเรียกสิ่งนี้ว่า “สมมุติฐานวานรเมามาย” (Stoned Ape Hypothesis) และนำเสนอในหนังสือ โภชนะแห่งพระเป็นเจ้า หรือ Food of the Gods ของเขา ในปี 1992
เขาเสนอว่า เห็ดไซโลไซบินไม่ได้เพียงทำให้ “หลอน” แต่ทำให้มนุษย์เริ่ม “มองเห็น” ทั้งโลกภายนอกและโลกภายใน
เห็ดคือสะพานเชื่อมระหว่างสัญชาตญาณดิบของสัตว์กับความรู้สึกเชิงนามธรรมของจิตสำนึก
มันช่วยให้มนุษย์เริ่มตั้งคำถาม เริ่มร้องเพลง เต้นรำ และวาดภาพบนผนังถ้ำ กลายเป็นร่องรอยของศิลปะ ศาสนา และความฝัน
แม้แนวคิดนี้จะถูกนักวิทยาศาสตร์กระแสหลักตราหน้าว่าเป็น “วิทยาศาสตร์เทียม” (Pseudoscience) และดูเหมือนจะโรแมนติกเกินจริง
แต่ในอีกมุมหนึ่ง ก็สะท้อนความพยายามของมนุษย์ที่จะเข้าใจ “ต้นกำเนิดของจิต” ผ่านมุมมองทางธรรมชาติ
เพราะในแง่หนึ่ง “การเมาเห็ด” ก็อาจมีประโยชน์ทางสังคมจริงๆ มันอาจช่วยให้มนุษย์ยุคแรกผ่อนคลายจากความเครียด ความกลัว หรือความโดดเดี่ยว ช่วยให้เปิดใจ เชื่อมโยงกับผู้อื่นได้ง่ายขึ้น บางทีการร่วมกัน “หลอน” ในค่ำคืนรอบกองไฟ
อาจเป็นจุดเริ่มต้นของ พิธีกรรม ศิลปะ และศรัทธา ที่หล่อหลอมให้มนุษย์กลายเป็นสิ่งมีชีวิตที่มองหาความหมายเหนือการอยู่รอด
เมื่อมองลึกลงไป “สมมุติฐานวานรเมามาย” จึงอาจไม่ใช่เรื่องของ “การเมา” หากแต่เป็นเรื่องของ “การตื่นรู้” ตื่นจากความเป็นสัตว์สู่ความเป็นมนุษย์ เห็ดเล็กๆ ที่งอกอยู่บนก้อนมูลวัวในทุ่งหญ้า
อาจเป็นประตูบานแรกที่เปิดให้เราเห็นจักรวาลภายในของตัวเอง และเมื่อเราเริ่มเห็น เราก็เริ่มฝัน และเมื่อเราเริ่มฝัน อารยธรรมก็ถือกำเนิด
ทว่า การทดลองในเวลาต่อมากลับทำให้เรื่องราวพลิกผันอย่างสิ้นเชิง
ผลลัพธ์ที่ได้ไม่เพียงท้าทายความเข้าใจเดิมเกี่ยวกับวิวัฒนาการของเห็ดเมาเท่านั้น
แต่ยังบังคับให้เราต้องหันกลับมาทบทวนใหม่ทั้งหมดว่า กระบวนการวิวัฒนาการของสิ่งมีชีวิตเหล่านี้ แท้จริงแล้วดำเนินไปอย่างไร
และบางที… มันอาจลึกลับ ซับซ้อน และ “เก๋าเกม” กว่าที่เราคิดไว้มากนัก
ในปี 2020 บริน เดนติงเจอร์ (Bryn Dentinger) ภัณฑารักษ์จาก พิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ธรรมชาติแห่งยูทาห์ (Natural History Museum of Utah) ได้ริเริ่มโครงการสุดทะเยอทะยาน ตั้งใจจะถอดรหัสพันธุกรรมของเห็ด “เมา” (Psilocybe – ในไทยเรียกเห็ดขี้ควาย) ทุกสายพันธุ์บนโลก ซึ่งมีมากกว่าร้อยชนิด
และสิ่งที่พวกเขาพบกลับเขย่าความเข้าใจเดิมของเราทั้งหมด
นั่นคือแท้จริงแล้วเห็ดเมาเหล่านี้ได้วิวัฒน์ขึ้นมาบนโลกตั้งแต่ราว 65 ล้านปีก่อน ช่วงเวลาเดียวกับที่ไดโนเสาร์เพิ่งล้มตายจากพื้นพิภพ ก่อนที่วานรตัวแรกจะถือกำเนิดขึ้นมาเสียอีก
นั่นหมายความว่า ไซโลไซบิน (Psilocybin) สารหลอนประสาทที่ทำให้มนุษย์เห็นภาพเหนือจริงและรู้สึกเชื่อมโยงกับจักรวาล มิได้เป็นของใหม่ที่เกิดขึ้นพร้อมสังคมมนุษย์
แต่เป็น “รหัสทางพันธุกรรม” ที่ถูกจารึกเอาไว้ในยีนของเห็ดเหล่านี้มาตั้งแต่ยุคดึกดำบรรพ์
ยิ่งไปกว่านั้น บรินยังพบอีกว่า รหัสของยีนที่ควบคุมการสร้างไซโลไซบินนั้นมีหลายรูปแบบมากขึ้นกับชนิดของเห็ด
ชัดเจนว่า เห็ดเมาแต่ละชนิดในตระกูลเห็ดขี้ควาย นั้นมีการจัดเรียง “รหัสทางพันธุกรรม” ที่หลากหลาย
“เราเพิ่งตระหนักว่าเห็ดเหล่านี้สร้างไซโลไซบินมานานเกินกว่าที่ใครเคยคิด และพวกมันก็ทำได้หลายวิธี มากกว่าที่เรารู้จักเสียอีก” บรินกล่าว
แต่ที่น่าสนใจก็คือ แม้จะมีรหัสทางพันธุกรรมที่แตกต่าง ยีนพวกนี้กลับให้ผลออกมาเป็นสารหลอนประสาทตัวเดียวกันได้อย่างแม่นยำ
เรียกได้ว่าแม้เอนไซม์ที่ใช้จะมีหลายเวอร์ชั่น แต่ก็สร้างสาร “หลอน” ออกมาได้เหมือนกันเป๊ะ
แต่เรื่องราวนี้ยังไม่จบ เพราะในปี 2025 ในอีกฟากหนึ่งของโลก เดิร์ก ฮอฟไมสเตอร์ (Dirk Hoffmeister) และทีมจากมหาวิทยาลัยฟรีดริช ชิลเลอร์ เยนา (Friedrich Schiller University Jena) กำลังถอดรหัสพันธุกรรมของเห็ดเมาอีกกลุ่มที่แตกต่างออกไป
พวกเขาศึกษา “เห็ดในตระกูลหมวกจีน” ที่ชื่อว่า Inocybe ที่สามารถสร้างไซโลไซบินได้ไม่ต่างจากเห็ด เช่นกัน แต่เมื่อส่องลึกลงไปถึงระดับโมเลกุล กลับพบว่าไม่ใช่แค่เวอร์ชั่นของเอนไซม์เท่านั้นที่ต่าง
แต่ในกรณีของเห็ดสองตระกูลนี้ วิถีชีวเคมีในการสังเคราะห์ไซโลไซบินของเห็ดหมวกจีนกับเห็ดขี้ควายนั้นต่างกันอย่างสิ้นเชิง
ซึ่งหมายความว่าเห็ดทั้งสองตระกูลต่าง “วิวัฒน์” กระบวนการสร้างสารไซโลไซบินตัวเดียวกันนี้ขึ้นมาเองแบบตัวใครตัวมัน โดยไม่ได้มีความสัมพันธ์ใดๆ กันมาก่อน
เป็นการวิวัฒน์มาแบบคนละเส้นทางแต่มาบรรจบกันที่ปลายสายที่จุดหมายเดียวกันคือ “สารหลอนประสาทไซโลไซบิน” เหมือนนกกับค้างคาวที่ต่างกันสุดขั้ว แต่ต่างก็มีปีกเพื่อบินอย่างไรอย่างนั้น
นักชีววิทยาเรียกกระบวนการวิวัฒนาการแบบนี้ว่า “วิวัฒนาการแบบบรรจบ” (Convergent Evolution)
แต่แม้เราจะรู้ว่าเห็ดสองกลุ่มนี้ก็ต่างวิวัฒน์วิถีทางชีวเคมีของตัวเองมาเพื่อสร้าง “โมเลกุลหลอนเดียวกัน” ทว่าเราก็ยังไม่รู้อยู่ดีว่าสารหลอนนี้มีประโยชน์อะไรกับการอยู่รอด และการสืบต่อเผ่าพันธุ์ของเห็ด บางทีอาจเพื่อป้องกันตัวเองจากแมลงศัตรู หรืออาจเพื่อเหตุผลอื่นที่ต้องค้นหาต่อ…
“ธรรมชาติไม่ได้หาวิธีเดียวในการสร้างสิ่งสำคัญ มันค้นพบทางใหม่ซ้ำแล้วซ้ำอีก” เดิร์ก กล่าว
และเมื่อมองสองการค้นพบนี้คู่กัน ทั้งยูทาห์และเยนา ก็เหมือนภาพสองชิ้นของจิ๊กซอว์ที่ประกอบกันเป็นเรื่องราวใหญ่ของโลก ด้านหนึ่งคือเห็ดขี้ควายที่เก่าแก่กว่า 65 ล้านปีที่มีเอนไซม์สารพัดเวอร์ชั่นในวิถีทางชีวเคมีเดียวกันเพื่อสร้างสารหลอน
และในอีกด้านคือเห็ดคนละสกุล (เห็ดหมวกจีน) ที่วิวัฒน์วิถีชีวเคมีขึ้นมาคนละแบบเพื่อสร้างสารหลอนชนิดเดียวกันขึ้นมาได้ตรงเป๊ะโดยใช้การวิวัฒนาการมาคนละสาย
ทั้งหมดนี้บอกเราอย่างชัดเจนว่า ไซโลไซบินไม่ใช่เพียงสารหลอนประสาทที่ทำให้มนุษย์เห็นภาพเหนือจริง หากแต่เป็นผลลัพธ์ของ “การทดลองอันยาวนานของธรรมชาติ” ที่สืบเนื่องมาหลายสิบล้านปี ที่พยายามสร้างสมดุลระหว่างชีวิต รูปร่าง วิถีชีวเคมี และบางที… แม้แต่ความนึกคิดของสิ่งมีชีวิตที่ล่วงมาภายหลังอย่างมนุษย์เอง
และที่สำคัญกว่านั้น การที่เส้นทางวิวัฒนาการอันหลากหลายของเห็ดหลายสกุลกลับมา “บรรจบ” ที่การสร้างสารชนิดเดียวกันได้อย่างแม่นยำ ไม่ใช่เรื่องบังเอิญธรรมดา
แต่น่าจะเป็นสัญญาณบ่งชี้ว่าสารนี้มี “คุณค่า” ในเชิงวิวัฒนาการ คุณค่าที่เกี่ยวพันกับการอยู่รอดหรือการสืบทอดเผ่าพันธุ์ของเห็ดที่ผลิตมันขึ้นมา
และเมื่อธรรมชาติสามารถผลิตสารตัวเดียวกันด้วยสองวิธีทางชีวเคมีที่ต่างกันโดยสิ้นเชิง นั่นบ่งชี้ถึงความยืดหยุ่นของชนิดของเอนไซม์และกระบวนการในวิถีทางชีวเคมี และได้มอบ “ชิ้นส่วน” ทางชีวเคมีที่นักวิทยาศาสตร์และวิศวกรชีวภาพสามารถนำมาประกอบเป็นระบบชีววิทยาสังเคราะห์
เพื่อผลิตไซโลไซบินและสารออกฤทธิ์ทางชีวภาพอื่นๆ ได้อย่างปลอดภัย ประหยัด และยั่งยืน
