‘ความสัมพันธ์ ที่มองไม่เห็น’

หลังเลนส์ในดงลึก | ปริญญากร วรวรรณ

ป่าเดือนตุลาคม

เป็นช่วงเวลาที่สายฝนกระหน่ำหนัก บางครั้งสายฝนจะตกหนักสลับเบาต่อเนื่องยาวนานนับสัปดาห์

การสัญจรในป่าช่วงเวลานี้ไม่ง่าย หล่มลึกลื่นไถล เส้นทางไม่ง่าย แต่ก็ไม่ได้ยากกว่าตอนที่ฤดูฝนจากไปแล้ว สายลมหนาวเริ่มเข้าครอบคลุม ที่เราเรียกช่วงนั้นว่าทาง “กำลังหนืด” ฝนตกกระหน่ำ โคลนลื่นแต่ดินไม่แข็ง พาหนะผ่านได้ง่ายกว่าตอนที่กำลังเริ่มจะแห้ง

หลังจากอยู่ภายใต้ท้องฟ้ามืดครึ้มมากว่าครึ่งเดือน จู่ ๆ ฝนก็หยุดตก ท้องฟ้าใสกระจ่าง กลางวันเป็นสีครามเข้ม ส่วนกลางคืนดาวมหาศาลแข่งกันส่องประกายระยิบระยับ ท้องฟ้าใสราวกับว่า วันก่อนไม่ได้มืดครึ้ม ป่าชื้นแฉะ

ดูเหมือนสายฝนจะจากไปชั่วคราว ทิ้งไว้เพียงเส้นทางที่มีรอยลื่นไถล บนทางด่านก็มีรอยลื่นของช้างและกระทิง

ระดับน้ำเอ่อล้นตลิ่ง ทางด่านริมลำห้วยจมหายอยู่ในน้ำ สัตว์ป่า ซึ่งนำโดยช้าง เปลี่ยนมาใช้เส้นทางเดียวกับทางสัญจรของคน

ช้างไม่แค่เดินแต่พวกมันดึงไผ่จำนวนมากล้ม บางครั้งเป็นไผ่ทั้งกอกินไปบางส่วน ที่เหลือคือขวางเส้นทาง ช้างเดินนำ สัตว์อื่นๆ เดินตาม

เสือก็ไม่เดินในด่านที่รกทึบ มันเลือกใช้ด่านเดียวกับสัตว์อื่นๆ มันเลือกที่จะเดินเลี่ยงแอ่งโคลน บนดินนุ่มๆ รอยตีนมันขยายใหญ่กว่าความเป็นจริง

ในแคมป์ริมลำห้วย คืนขึ้น 13 ค่ำ แสงจันทร์กระจ่างนวล เงาจันทร์สะท้อนน้ำราวกับมีดวงจันทร์สองดวง ดวงหนึ่งอยู่บนฟ้า อีกดวงอยู่ข้างล่าง เสียงคำรามของเสือก้องกังวานตามปกติของสัตว์ที่มีกล่องเสียง

ในค่ำคืนที่แสงจันทร์ทอทาบผืนน้ำ ผมไม่แน่ใจนักว่า เสียงคำรามนั้นหมายความว่าอย่างไร

อาจเป็นตัวเมียที่ร้องบอกว่าเธอพร้อมรับความสัมพันธ์จากตัวผู้ เป็นการประกาศอาณาเขต หรืออาจเพียงส่งเสียงเป็นเพื่อนตัวเอง

วิถีของเสือคือการใช้ชีวิตโดดเดี่ยว แต่มันไม่ได้อยู่เพียงลำพัง ไม่มีชีวิตใดที่จะอยู่เพียงลำพัง

ในป่าช่วงฤดูฝนซึ่งเต็มไปด้วยความอุดมสมบูรณ์ แหล่งอาหาร น้ำ กระจายไปทั่ว บางแห่งที่คึกคักในช่วงฤดูแล้ง ตอนนี้เงียบสงบ ไม่มีสัตว์ป่าที่นี่ แต่พวกมันไม่ได้หายไปไหน

ความจริงแล้ว ทุกชีวิตกำลังทำหน้าที่

ไม่แค่ทำหน้าที่ พวกมันทำงานอย่างเกี่ยวข้องสัมพันธ์กันในป่า ไม่มีชีวิตใดดำรงอยู่โดยลำพัง

แม้แต่เสือ สัตว์นักล่าที่ใช้ชีวิตอย่างโดดเดี่ยวก็ยังต้องอาศัยการมีอยู่ของชีวิตอื่นๆ

เหยื่อ รวมทั้งการล่าอย่างประสบผลสำเร็จทำให้เสือมีชีวิตอยู่ได้

เหยื่อไม่อาจอยู่ได้หากไม่มีพืชพรรณ พืชไม่อาจงอกงามหากไม่มีดิน น้ำ แสงแดด และทั้งหมดนั้นก็ยังผูกพันกับสิ่งที่อยู่นอกเหนือผืนป่า

มีสิ่งที่เรามองเห็นในยามค่ำคืน

ดวงจันทร์ที่ทอแสงนวล ดวงจันทร์ไม่ได้มีชีวิตหรอก แต่ดวงจันทร์ถูกสร้างมาให้มาช่วยและเป็นเพื่อนกับโลก

ดวงจันทร์มีบทบาทต่อชีวิตมากกว่าที่เราคิด เช่น การขึ้นและลงของน้ำทะเลไม่ใช่เพียงปรากฏการณ์ทางฟิสิกส์ แต่เป็นจังหวะชีวิตของสัตว์จำนวนมากในวันที่น้ำลด หาดทรายขยายกว้าง

ลิงลงมาเก็บหอย เก็บปู นกชายเลนเดินหาอาหารตามร่องทรายที่เพิ่งโผล่พ้นน้ำ

“แรงโน้มถ่วง” และความสัมพันธ์เชิงดาราศาสตร์ทำให้เกิดปรากฏการณ์นี้

สัตว์ป่ารู้เรื่องราวเหล่านี้ดี พวกมันรู้จัก “เวลา” ของโลก รู้ว่าเมื่อใดควรออกมา และเมื่อใดควรถอยกลับ

ทั้งหมดเกิดขึ้นโดยไม่ต้องมีการนัดหมาย

เป็นบทเรียนที่ผมได้รับบทเรียนที่ป่าสอน ผ่านการดำรงอยู่ของชีวิตความสัมพันธ์ในธรรมชาติ เป็นความสัมพันธ์ที่ทำหน้าที่ของตัวเองไปตามวิถี สัตว์ป่าใช้ชีวิต การใช้ชีวิตของสัตว์นักล่าอย่างเสือคือ “ผู้ควบคุมสมดุลของระบบนิเวศ” ส่วนนก วิถีของพวกมันคือ “ผู้กระจายเมล็ดพันธุ์”

หากพูดว่าพวกมันเพียงใช้ชีวิต แต่การใช้ชีวิตของเหล่าสัตว์ป่า, แมลง, พืชพรรณทำให้โลกเป็นไปอย่างที่ควร

แต่หากเรามองธรรมชาติอย่างแยกเป็นชิ้นๆ เสือก็คือเสือ ลิงก็คือลิง กระทิงก็คือกระทิง นกก็คือนก สัตว์คือสัตว์ คนคือคน ดวงจันทร์ก็คือดวงจันทร์ โลกก็คือโลก

ในป่าไม่มีเส้นแบ่งแบบนั้น ทุกอย่างทับซ้อนกัน พึ่งพากันและส่งผลถึงกัน

เสือใช้ชีวิตลำพัง อาจดูโดดเดี่ยวในสายตาคน แต่ในความจริง มันยืนอยู่บนเครือข่ายความสัมพันธ์อันซับซ้อนที่เชื่อมโยงตั้งแต่จุลินทรีย์ในดินไปจนถึงแรงดึงดูดจากวัตถุท้องฟ้า

เมื่อความสัมพันธ์ใดความสัมพันธ์หนึ่งขาดหายผลกระทบไม่ได้หยุดอยู่แค่จุดนั้น

หากเหยื่อลดลง ชีวิตเสือยุ่งยากขึ้น หากเสือหายไป เหยื่อก็เพิ่มจำนวน พืชพรรณถูกกินเกินสมดุล ผืนป่าจะค่อยๆ เปลี่ยนสภาพ

แม้ว่าในแต่ละพื้นที่จะมีผู้ครองอาณาเขต แต่สัตว์ป่ารู้ดีว่า ป่าทั้งหมดไม่ใช่พื้นที่ของ “ใครคนใดคนหนึ่ง”

แต่เป็นพื้นที่ของ “ความสัมพันธ์”

เราไม่ได้อยู่เพียงลำพัง แต่เรามักเชื่อเช่นนั้น เราตัดสินใจเองเลือกเส้นทางเองกำหนดชีวิตเองแต่แท้จริงแล้วชีวิตของเราก็ผูกโยงกับสิ่งที่มองไม่เห็นเช่นเดียวกับเหล่าสัตว์ป่า เศรษฐกิจ สภาพอากาศ สังคม ผู้คนรอบตัว แม้แต่การเคลื่อนตัวของโลกในระบบสุริยะ

เราอาจไม่รู้จักกัน อาจไม่เคยพบหน้า ไม่เคยเข้าป่า ไม่รู้จักสัตว์ แต่การกระทำของเราส่งผลถึงพวกมันเสมอ ป่าสอนผมให้รู้จักการอยู่ร่วม

ดวงจันทร์ไม่ต้องบอกสัตว์ป่าว่า “ถึงเวลาหาอาหารแล้ว” แต่น้ำทะเลที่ขึ้นลงทำหน้าที่นั้นแทน

เสืออาจไม่รู้หรอกว่า มันได้รับฉายาว่าเจ้าป่า มันแค่ทำหน้าที่ของมัน และหน้าที่ของสัตว์ป่าทำให้ป่าก็ยังคงเป็นป่า

ความสัมพันธ์ที่แท้จริงไม่จำเป็นต้องถูกมองเห็น ไม่จำเป็นต้องอธิบาย ไม่จำเป็นต้องถูกยกย่อง

เพียงแค่ไม่ถูกทำลาย โลกก็อาจยังพอมีที่ยืนให้ทุกชีวิตได้ทำหน้าที่ของตัวเอง

ดูเหมือนว่า เราอาศัยอยู่บนดาวเคราะห์ที่ได้รับการออกแบบมาอย่างเหมาะสมกับการอยู่อาศัย และมอบหมายให้ชีวิตต่างๆ ทำหน้าที่บำรุงรักษา

เราเลือกที่จะทำลายแหล่งอาศัยของชีวิตเหล่านี้ เลือกที่จะ ทำลายพื้นที่ชุ่มน้ำให้เป็นเพียงแอ่งน้ำกว้างๆ

ในโลกกว้าง เราไม่ได้อยู่เพียงลำพัง โลกก็ไม่ได้อยู่ลำพัง ทุกชีวิตมีความเกี่ยวข้องสัมพันธ์กัน

ในค่ำคืนที่ดวงจันทร์กลมโต แสงนวลทอทาบผืนน้ำ เสียงคำรามของเสือดังก้อง

ผมเริ่มเข้าใจ บางทีอาจไม่ใช่สัญญาณจากเสือตัวเมียที่พร้อมรับความสัมพันธ์ ไม่ใช่การประกาศอาณาเขต และไม่ใช่ส่งเสียงเป็นเพื่อนตัวเอง

แต่อาจเป็นสิ่งที่บอกว่าเราไม่ได้อยู่ลำพัง

เหมือนกับเสียง แม้ว่าจะได้ยิน แต่ก็ “เป็นความสัมพันธ์ที่มองไม่เห็น”