ปรัชญา-คำ-‘นึง พิพัฒน์ สุยะ
ประชาธิปไตยรับจบ (อีกแล้ว)
ควันหลงจากวิวาทะเรื่อง “เสียงคุณภาพต่ำ” ยังไม่ทันจางหาย
ควันไฟและความวุ่นวายจากเปลวเพลิงที่ฝรั่งเศสก็โหมพัดกระพือความขัดแย้งลุกลามบานปลาย และอาจส่งผลกระจายไปทั่วทั้งยุโรป
ความรุนแรงของการประท้วงครั้งนี้ไม่น่าเชื่อก็ต้องเชื่อว่ายังส่งผลสะเทือนมาถึงประเทศไทยอีกด้วย
เมื่อสองตำนานเพลงเพื่อชีวิต “น้าหงากับพี่แอ๊ด” ออกโรงมาแสดงความคิดเห็น นัยว่าไม่เชื่อในประชาธิปไตยอีกต่อไปแล้ว มีแต่ความขัดแย้งวุ่นวาย
สุดท้ายทั้งสองกรณีนี้ ประชาธิปไตยก็ “รับจบ” ตามระเบียบ
แทบจะทุกครั้งในสังคมไทยที่มีข้อถกเถียงเกี่ยวกับประชาธิปไตย ข้อความที่มักจะได้รับการกล่าวถึงเสมอก็คือ “หากไม่มีศีลธรรมเป็นพื้นฐานแล้ว ระบอบประชาธิปไตยนั่นแหละจะเป็นระบอบที่เลวร้ายที่สุด” อันเป็นข้อความของท่านพุทธทาส
หรือหากใครเรียนปรัชญาการเมืองก็คงต้องอ้างไปถึงความคิดเห็นของเพลโต ทำนองที่ว่า ประชาธิปไตยเป็นระบอบการปกครองที่เลวร้ายรองมาจากระบอบการปกครองแบบคณาธิปไตย ส่วนที่เลวร้ายสุดก็คือ การปกครองแบบทรราชย์
หรือที่แพร่หลายที่สุดก็คือ ประชาธิปไตยเป็นระบอบการปกครองที่แปลกแยกสำหรับคนไทย ไม่เหมาะกับสังคมไทยเลยแม้แต่น้อย
กลอนที่แอ๊ด คาราบาว เขียนออกมาจึงเป็นตัวอย่างได้อย่างชัดเจนที่สะท้อนแนวคิดดังกล่าวที่ว่า
“เห็นด้วยตาของตนสับสนนัก
ประชาธิปไตยเสาหลักมักปี้ป่น
เคยแต่งเพลงหมายนำทางให้ผองชน
ไทยเป็นไททุกคนด้วยประชาธิปไตย
แต่เวลาผ่านไปประสบเห็น
มันก็แค่ของเล่นผู้บาทใหญ่
โดนัลด์ ทรัมป์ เผาโลกลุกเป็นไฟ
ด้วยประชาธิปไตยประชานิยล”
ทัศนะทำนองนี้ทำให้ผู้เขียนนึกถึงคำพูดของอาจารย์ท่านหนึ่งที่ผู้เขียนเคารพนับถือ ท่านกล่าวไว้ว่า “ประชาธิปไตยไม่ได้แปลกแยกแค่กับสังคมไทย แต่ประชาธิปไตยแปลกแยกกับคนกรีก ชาวยุโรป หรือคนอเมริกันในตอนแรกเช่นกัน”
หรืออธิบายเพิ่มเติมก็คือ ประชาธิปไตยเป็นของใหม่สำหรับทุกคนในโลก เพราะประชาธิปไตยไม่ใช่สิ่งทางธรรมชาติ ประชาธิปไตยคือความพยายามของมนุษย์ที่จะคิดค้นระบอบการปกครองที่มนุษย์ยอมรับและใช้เป็นเกณฑ์เพื่ออยู่ร่วมกัน แน่นอนว่า ทัศนะดังกล่าวนั้นน่าสนใจเป็นอย่างยิ่ง
แต่คงเป็นคำอธิบายที่ไม่เพียงพอนักสำหรับที่จะใช้สนับสนุนความคิดเรื่องประชาธิปไตย
ผู้เขียนนึกถึงหนังสือเรื่อง Democracy and Its Critics (1989) ของ รอเบิร์ต ดาห์ล (Robert A. Dahl) ซึ่งเขาได้ให้เหตุผลสนับสนุนระบอบประชาธิปไตยไว้อย่างน่าสนใจ
โดยดาห์ลเริ่มต้นด้วยการวิจารณ์แนวคิดตรงข้ามที่มักจะมีคนยกมาโต้แย้งกับระบอบประชาธิปไตยอยู่เสมอ ในที่นี้ขอเรียกรวมๆ ว่า “แนวคิดเรื่องการปกครองโดยผู้พิทักษ์” (guardianship)
ซึ่งแนวคิดนี้เชื่อว่า ประชาชนทั่วไปอาจไม่มีความรู้หรือคุณสมบัติเพียงพอที่จะตัดสินใจเกี่ยวกับกิจการสาธารณะ การปกครองจึงควรอยู่ในมือของบุคคลหรือกลุ่มบุคคลที่มีความสามารถเหนือกว่าคนทั่วไป
ตรงนี้ดาห์ลบอกว่าไม่ได้จำกัดแค่แนวคิดของเพลโต (Plato) เท่านั้น แต่ยังรวมไปถึงความคิดของขงจื๊อ (Confucianism) หรือแนวคิดพรรคแนวหน้า (vanguard party) ของเลนิน (Lenin)
ตลอดจนสังคมในอุดมคติที่ปรากฏในหนังสือ Walden Two ของสกินเนอร์ (Burrhus Frederic Skinner) ซึ่งล้วนมีแนวคิดไปในทำนองเดียวกัน
ในกรณีของเพลโต แนวคิดเรื่องผู้พิทักษ์มีรากฐานจากความเชื่อที่ว่า การเมืองเป็นศาสตร์และศิลป์ชนิดหนึ่งซึ่งต้องอาศัยความรู้เฉพาะทาง
ผู้ปกครองจึงไม่ควรเป็นเพียงผู้ที่ได้รับความนิยม หรือเป็นบุคคลที่ประชาชนเลือกตั้งเข้ามา แต่ควรเป็นผู้ที่เข้าใจอย่างแท้จริงว่าอะไรคือสิ่งดีสำหรับชุมชนการเมือง
เพลโตเปรียบเทียบการปกครองกับกิจกรรมที่ต้องอาศัยความเชี่ยวชาญ เช่น การแพทย์และการเดินเรือ คนทุกคนไม่ได้มีความสามารถเป็นแพทย์หรือผู้ควบคุมเรือได้เท่าเทียมกันฉันใด การเข้าใจและปฏิบัติหน้าที่ปกครองก็ไม่ใช่สิ่งที่ทุกคนสามารถทำได้อย่างมีประสิทธิภาพเท่าเทียมกันฉันนั้น
สำหรับแนวคิดของขงจื๊อนั้นให้ความสำคัญกับคุณสมบัติของผู้ปกครองและการอบรมบุคคลให้มีคุณธรรม หาใช่เป็นคุณสมบัติของคนทั่วไป
ส่วนแนวคิดของเลนิน เขาเสนอว่า พรรคแนวหน้าต้องมีความรู้เกี่ยวกับกฎเกณฑ์ของประวัติศาสตร์เป็นพิเศษ จึงมีสิทธิ์อันชอบธรรมที่จะนำสังคมไปสู่เป้าหมายที่กำหนดไว้
ขณะที่สกินเนอร์ได้จินตนาการถึงสังคมซึ่งผู้เชี่ยวชาญด้านพฤติกรรมมนุษย์สามารถจัดระเบียบสังคมได้อย่างมีประสิทธิภาพ จนประชาชนไม่จำเป็นต้องยึดติดกับการปกครองตนเองอีกต่อไป
แม้ว่าแนวคิดเหล่านี้จะมีรายละเอียดที่แตกต่างกันอย่างมาก แต่ดาห์ลเห็นว่าทั้งหมดล้วนมีข้อสมมุติร่วมกันว่า การปกครองที่ดีอาจเกิดขึ้นได้ด้วยการมอบอำนาจให้แก่บุคคลที่มีความรู้และคุณธรรมเหนือกว่าประชาชนทั่วไป มากกว่าที่จะเป็นการปกครองโดยอาศัยกระบวนการประชาธิปไตย
ต่อมา ดาห์ลชี้ให้เห็นต่อไปว่า ประชาธิปไตยสมัยใหม่ไม่ได้หมายความว่าประชาชนทุกคนต้องทำหน้าที่บริหารราชการหรือกำหนดรายละเอียดของนโยบายทุกเรื่องด้วยตนเอง รัฐสมัยใหม่จำเป็นต้องอาศัยผู้เชี่ยวชาญ คณะกรรมาธิการ หน่วยงานบริหาร และระบบราชการที่มีความรู้เฉพาะด้าน
การปกครองในความเป็นจริงจึงเป็นการผสมผสานระหว่างประชาธิปไตยกับความเชี่ยวชาญเฉพาะทางอยู่แล้ว
กล่าวอีกอย่างก็คือ ระบอบประชาธิปไตยไม่ได้ปฏิเสธแนวคิดเรื่องผู้รู้หรือผู้เชี่ยวชาญไปเสียทั้งหมด
ในระบอบประชาธิปไตย ผู้เชี่ยวชาญอาจมีบทบาทสำคัญในการกำหนดนโยบาย แต่ความชอบธรรมของการใช้อำนาจยังเชื่อมโยงกับกระบวนการที่ประชาชนสามารถมีส่วนร่วม ควบคุม และตรวจสอบได้ ส่วนแนวคิดการปกครองโดยผู้พิทักษ์ในความหมายของดาห์ลคือ ระบอบที่คนกลุ่มน้อยซึ่งได้รับการยอมรับว่ามีความรู้และคุณธรรมเหนือกว่าประชาชนทั่วไปจึงได้รับสิทธิ์เป็นผู้ปกครอง โดยไม่ต้องอยู่ภายใต้กระบวนการประชาธิปไตย
ความแตกต่างนี้ทำให้เราไม่ควรนำข้อถกเถียงเรื่องแนวคิดการปกครองโดยผู้พิทักษ์ไปปะปนกับข้อเสนอทั่วไปที่ต้องการให้รัฐบาลมีประสิทธิภาพหรือให้ผู้เชี่ยวชาญมีบทบาทมากขึ้น
การเรียกร้องให้ใช้นักเศรษฐศาสตร์ในการวิเคราะห์นโยบาย หรือให้แพทย์มีส่วนกำหนดนโยบายสาธารณสุข ไม่ได้หมายความว่าเราต้องยอมรับให้นักเศรษฐศาสตร์หรือแพทย์มีอำนาจทางการเมืองโดยปราศจากการควบคุมจากประชาชน
ดังนั้น คำถามที่แท้จริงจึงไม่ใช่เพียงว่าใครมีความรู้มากกว่า แต่คือ ความรู้ที่เหนือกว่าสามารถสร้างสิทธิ์ในการปกครองที่เหนือกว่าขึ้นมาได้หรือไม่ต่างหาก
จากที่กล่าวมา ดาห์ลจึงย้ำประเด็นสำคัญว่า แม้ประชาชนทั่วไปจะมีข้อจำกัดทางความรู้หรือศีลธรรม แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าชนชั้นนำกลุ่มใดกลุ่มหนึ่งจะมีความรู้และคุณธรรมเหนือกว่าคนทั่วไปจริง หรือสามารถได้รับความไว้วางใจให้ใช้อำนาจแทนทุกคนได้อย่างถูกต้อง
ตรงนี้เป็นจุดสำคัญที่ดาห์ลใช้เป็นข้อโต้แย้ง เพราะการแสดงให้เห็นข้อบกพร่องของประชาชนไม่ได้เท่ากับการพิสูจน์ความเหนือกว่าของผู้พิทักษ์ ฝ่ายผู้พิทักษ์จำเป็นต้องแสดงหลักฐานทั้งในด้านลบและด้านบวก
กล่าวคือ ต้องแสดงว่าประชาชนทั่วไปไม่มีคุณสมบัติเพียงพอจริง และต้องแสดงด้วยว่าผู้พิทักษ์มีคุณสมบัติเหนือกว่าได้อย่างชัดเจน
ผู้เขียนจึงไม่แปลกใจแต่อย่างใด ที่กลอนบทท้ายๆ ของแอ๊ด คาราบาว จะเขียนว่า
“เราจะเดินตอนเรียงหนึ่งแบบตะหาร
กรีกโบราณต้นธารนั้นกาลเก่า
พัฒนาต่อยอดใบทั้งหนักเบา
จนกระทั่งจุดเผาเมืองทั้งเมือง
ผมเลิกเชื่องเลิกเชื่อกับระบอบ
ประชาธิปไตยหรือคอมฯ พารุ่งเรือง
ผมเชื่อคำป๋าเปรมอันปราดเปรื่อง
เมืองจะเรืองเมืองจะรุ่ง….ด้วยคนดี”
เพราะมันสะท้อนให้เห็นถึงทัศนะแบบแนวคิดผู้พิทักษ์ที่หมกมุ่นอยู่กับ “คนดี” หรือ “คนเก่ง” อยู่เสมอ
อย่างไรก็ตาม ข้อเท็จจริงย่อมแสดงให้เราเห็นอยู่แล้วว่ามนุษย์นั้นไม่มีใครสมบูรณ์แบบทั้งทางศีลธรรมและความรู้
และที่สำคัญ จากกรณีเพลง “ประสิทธิ์ เจียวก๊ก” ของแอ๊ด คาราบาว น่าจะเป็นบทพิสูจน์สำหรับเรื่องนี้ได้ดีทีเดียว
หลังจากพิจารณาข้อจำกัดของศีลธรรมและความรู้แล้ว ดาห์ลได้เสนอว่า การปกครองที่ดีต้องมุ่งสู่ประโยชน์ส่วนรวม ซึ่งอาจหมายความมากกว่าการรวมผลประโยชน์ของบุคคลแต่ละคนเข้าด้วยกัน
แม้ฝ่ายผู้พิทักษ์สามารถโต้แย้งได้ว่า หากประโยชน์ส่วนรวมเป็นสิ่งที่แตกต่างจากผลประโยชน์ส่วนบุคคล การทำให้ประโยชน์ส่วนรวมเกิดขึ้นจริงก็จำเป็นต้องอาศัยบุคคลที่เข้าใจลักษณะเฉพาะของประโยชน์ดังกล่าว ไม่ใช่เพียงการรวบรวมความต้องการของประชาชนแต่ละคนแล้วตัดสินใจตามเสียงข้างมาก
ดาห์ลอธิบายว่า หากประโยชน์ส่วนรวมเป็นเพียงผลรวมของผลประโยชน์ส่วนบุคคล และเราสามารถกำหนดหลักการที่เหมาะสมสำหรับการรวมผลประโยชน์เหล่านั้นเข้าด้วยกันได้ การปกครองโดยผู้พิทักษ์ก็อาจไม่มีความจำเป็น เพราะเราต้องการเพียงกระบวนการที่เปิดโอกาสให้ทุกคนแสดงความต้องการของตนเอง และใช้กติกาที่เหมาะสม เช่น หลักเสียงข้างมาก เพื่อรวมความต้องการเหล่านั้นแล้วนำมาสู่การตัดสินใจร่วมกัน
บางทีประชาธิปไตยไม่ใช่เรื่องอะไรใหญ่โต แต่เป็นวิธีการที่เรียบง่ายที่สุดอันสะท้อนความพยายามของมนุษย์ในการค้นหากติกาของการอยู่ร่วมกัน โดยที่มีสมมุติฐานให้น้อยที่สุด ไม่ว่าจะเป็นเรื่องความรู้ความสามารถหรือศีลธรรมของประชาชนก็ตาม
หากเราไม่ทดท้อกับประชาธิปไตยไปเสียก่อน หรือโยนความผิดให้ประชาธิปไตยรับจบเสียทุกเรื่อง แล้วค่อยๆ หันมาเรียนรู้ทั้งความสำเร็จและข้อผิดพลาดของมัน สังคมของเราก็อาจจะเติบโตไปพร้อมกับประชาธิปไตยก็เป็นได้ เราอย่าลืมว่า ประชาธิปไตยนั้นเป็นทั้งวิถีทางและจุดหมายไปพร้อมกัน
อันที่จริง ความคิดและข้อเสนอของดาห์ลในหนังสือเล่มนี้ยังมีรายละเอียดอีกมาก ไว้มีโอกาสจะกลับมาเล่าส่วนที่น่าสนใจเพื่อชวนท่านผู้อ่านคิดและตั้งคำถามไปด้วยกัน
เพราะวิวาทะเรื่องประชาธิปไตยคงไม่จบลงง่ายๆ อย่างไรเสีย ประเด็นนี้ก็จะวนกลับมาเป็นที่ถกเถียงกันอยู่ดีสำหรับสังคมไทยของเรา
