‘วิรไท สันติประภพ’ วิเคราะห์ ‘ความไม่มั่นคง’ ของคนไทย ‘งานไม่ดี-เหลื่อมล้ำสูง-สิ้นหวังภาครัฐ’
เปลี่ยนผ่าน | ทีมข่าวการเมืองมติชนทีวี
‘วิรไท สันติประภพ’
วิเคราะห์ ‘ความไม่มั่นคง’ ของคนไทย
‘งานไม่ดี-เหลื่อมล้ำสูง-สิ้นหวังภาครัฐ’
หมายเหตุ : เนื้อหาบางส่วนจากปาฐกถาของ “วิรไท สันติประภพ” ประธานกรรมการสถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (ทีดีอาร์ไอ) และอดีตผู้ว่าการธนาคารแห่งประเทศไทย ในงานสัมมนาสาธารณะประจำปี 2569 ของทีดีอาร์ไอ หัวข้อ “ความ (ไม่) มั่นคงของคนไทย ในโลกที่ไม่แน่นอน”
หัวข้อของงานวิจัยที่นำเสนอในวันนี้ได้คัดเลือกปัจจัยสำคัญที่จะมีผลต่อความมั่นคงในชีวิตของคนไทย
ไม่ว่าจะเป็นปัญหาด้านภูมิรัฐศาสตร์และสงครามที่ทำให้ต้นทุนการใช้ชีวิตของเราสูงขึ้น การพัฒนาด้านปัญญาประดิษฐ์หรือเอไอที่กำลังเปลี่ยนวิถีการทำงานของเราทุกคน สภาวะโลกร้อนและโลกรวนที่มีแนวโน้มรุนแรงขึ้นทุกปี ตลอดจนการเข้าสู่สังคมสูงวัยแบบสมบูรณ์ของคนไทย
แต่ละความท้าทายต้องการวิธีการบริหารจัดการและทางออกที่ต่างกันไป แต่ถ้าชวนถอยหลังออกมามองในภาพใหญ่ มีอย่างน้อย 3 สาเหตุหลักที่อาจทำให้คนไทยรู้สึกว่าชีวิตไม่มั่นคง
สาเหตุแรก คนไทยจำนวนมากรู้สึกไม่มั่นคงในงาน ทั้งหางานดีๆ ได้ยากขึ้น มีความเสี่ยงที่จะตกงานสูงขึ้น และรายได้จากการทำงานไม่สามารถเพิ่มขึ้นได้เท่าทันกับค่าครองชีพและภาระค่าใช้จ่ายที่จะเกิดขึ้นในอนาคต โดยเฉพาะค่าใช้จ่ายที่จะเลี้ยงชีพในวัยชรา
การมีงานที่ดีเป็นหัวใจสำคัญของการยกระดับคุณภาพชีวิตและสร้างความมั่นคงในชีวิต สาเหตุหนึ่งที่ทำให้คนจำนวนมากรู้สึกไม่มั่นคงในงาน มาจากการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างของเศรษฐกิจไทย
ถ้าเราถอยหลังไปช่วง 2-3 ทศวรรษก่อน เวลาที่เศรษฐกิจไทยขยายตัวได้ดี จะหมายถึงภาคการผลิตที่มีการจ้างงานสูงขยายตัวได้ดี คนไทยที่อยู่ในวัยทำงานสามารถหางานที่มั่นคงได้ไม่ยากและเติบโตก้าวหน้าในหน้าที่การงานได้
แรงงานที่เข้ามาทำงานในเมืองหรือในเขตอุตสาหกรรมก็มีเงินเหลือพอส่งกลับบ้าน ช่วยกระจายรายได้และยกระดับคุณภาพชีวิตของครอบครัว
แต่ในวันนี้ ความสามารถในการแข่งขันของอุตสาหกรรมที่จ้างงานสูงถดถอยลงเมื่อเทียบกับคู่แข่ง พัฒนาการทางเทคโนโลยีทำให้รูปแบบธุรกิจและรูปแบบการจ้างงานของหลายอุตสาหกรรมเปลี่ยนไป
อุตสาหกรรมการผลิตหันมาใช้หุ่นยนต์มากขึ้น ภาคบริการ เช่น ธนาคารหรือสื่อมวลชน ใช้ดิจิทัลเทคโนโลยีแทนที่พนักงาน การลงทุนที่เพิ่มสูงขึ้นก็กระจุกตัวในอุตสาหกรรมที่ใช้เทคโนโลยีขั้นสูงจ้างงานจำนวนจำกัด
ยังไม่รวมเอไอที่พัฒนาอย่างก้าวกระโดด และสามารถทดแทนบัณฑิตจบใหม่และคนในวัยทำงานจำนวนมากได้ด้วยผลิตภาพที่สูงกว่า
นอกจากนี้ ธุรกิจขนาดกลาง-ขนาดย่อมหรือเอสเอ็มอี ต้องเผชิญการแข่งขันที่รุนแรงขึ้น จากทั้งธุรกิจขนาดใหญ่ที่ได้เปรียบทุกด้านและสินค้าราคาถูกที่ทะลักเข้ามาจากต่างประเทศ
เอสเอ็มอีเป็นแหล่งจ้างงานกลุ่มใหญ่ที่สุดของคนไทย ถ้าเอสเอ็มอีไม่สามารถแข่งขันได้ ต้องปิดกิจการลงหรือมีกำไรน้อยลง ก็คงยากที่ลูกจ้างของเอสเอ็มอีจะรู้สึกมั่นคงในงานหรือคาดหวังว่าจะมีรายได้สูงขึ้นต่อเนื่องในอนาคต
สาเหตุที่สอง การขยายตัวของเศรษฐกิจไทยมีลักษณะเป็นรูปตัว “เค” (K) ที่ขาบนกับขาล่างถ่างกันมากขึ้น ปัญหาความเหลื่อมล้ำในสังคมไทยเป็นปัญหาใหญ่ที่ยังไม่ได้ถูกแก้ไขอย่างจริงจัง
ไม่ว่าจะเป็นความเหลื่อมล้ำด้านรายได้ ทรัพย์สิน หรือโอกาส ระบบการศึกษาของภาครัฐที่เคยเป็นบันไดทางสังคมให้กับคนส่วนใหญ่ของประเทศ ไม่สามารถทำหน้าที่ได้อย่างมีประสิทธิภาพ แม้ว่าจะเป็นระบบที่ใช้งบประมาณสูง แต่ก็ไม่สามารถปรับเปลี่ยนได้เท่าทันกับโลกยุคใหม่
ถ้ามองไปในอนาคต ความเหลื่อมล้ำมีแนวโน้มที่จะรุนแรงขึ้น เพราะความท้าทายต่างๆ ที่กำลังเกิดขึ้นในโลกจะส่งผลกระทบต่อชีวิตของคนแต่ละกลุ่มต่างกัน
โดยจะส่งผลกระทบรุนแรงกับกลุ่มคนด้อยโอกาส คนที่มีรายได้น้อยมีทรัพย์สินน้อย และคนที่ไม่สามารถเข้าถึงเทคโนโลยีสมัยใหม่ ไม่สามารถปรับตัวให้เท่าทันกับความท้าทายใหม่ๆ ได้ คนเหล่านี้คือคนตัวเล็กตัวน้อยที่เป็นคนส่วนใหญ่ของสังคมไทย
เราปฏิเสธไม่ได้ว่า ทุกครั้งที่เกิดวิกฤตหรือโดนแรงกระแทกจากภายนอก ความมั่นคงในชีวิตของคนตัวเล็กตัวน้อยจะถดถอยลงอีก เพราะคนกลุ่มนี้มีภูมิคุ้มกันต่ำ ไม่สามารถล้มแล้วลุกขึ้นเองได้เร็ว
ทุกวิกฤตที่เกิดขึ้นจะยิ่งทำให้ความเหลื่อมล้ำในสังคมไทยเพิ่มสูงขึ้น เห็นได้จากเหตุการณ์น้ำท่วมที่เกิดขึ้นทั่วประเทศ ค่าครองชีพที่เพิ่มสูงขึ้นมากตามราคาปุ๋ยและราคาพลังงานจากสงครามในตะวันออกกลาง หรือการปิดกิจการของโรงงานที่ได้รับผลจากสงครามการค้า
เหตุการณ์เหล่านี้กำลังเกิดขึ้นท่ามกลางสภาวะหนี้ครัวเรือนสูงและครอบครัวไทยมีขนาดเล็กลง คนไทยพึ่งพาคนในครอบครัวได้น้อยลง และทุกครัวเรือนมีรายจ่ายเพื่อดูแลผู้สูงอายุเพิ่มขึ้น รวมทั้งผู้ที่กำลังก้าวเข้าสู่วัยเกษียณจำนวนมากมีเงินออมจำกัด ไม่เพียงพอที่จะเลี้ยงชีพได้ต่อเนื่องในระยะยาว
สาเหตุที่สาม คนไทยรู้สึกขาดที่พึ่งขาดหลังพิง โดยทั่วไปภาครัฐต้องสร้างความมั่นคงในชีวิตให้กับคนส่วนใหญ่ของประเทศ เพราะภาครัฐมีทั้งอำนาจรัฐ งบประมาณ และกลไกต่างๆ ที่จะดูแลประชาชน สามารถยกระดับคุณภาพชีวิตของคน และนำพาเศรษฐกิจและสังคมไทยให้พัฒนาได้ต่อเนื่อง
แต่ในช่วงที่ผ่านมา มีเหตุการณ์หลายอย่างที่อาจทำให้คนไทยรู้สึกกังวลมากกว่ามีความหวัง หลายคนเชื่อว่าเราพึ่งพิงภาครัฐได้น้อยลงทั้งในภาวะปกติและภาวะวิกฤต
ไม่ว่าจะเป็นเพราะประสิทธิภาพของภาครัฐที่ถดถอยลง ความรู้ความสามารถของผู้กำหนดนโยบายและเจ้าหน้าที่ของรัฐที่ไม่เท่าทันกับความท้าทายของโลกยุคใหม่ พฤติกรรมของนักการเมืองที่สนใจแต่เรื่องการเมืองมากกว่าเรื่องบ้านเมืองหรือประโยชน์ของประชาชน
เหตุการณ์ทุจริตหลายเรื่องทำให้สังคมขาดความไว้วางใจ (ต่อรัฐ)
ไม่ว่าจะเป็นการเข้าสู่อำนาจของวุฒิสมาชิก ขบวนการโกงการสอบเข้ารับราชการในองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น อิทธิพลเหนือรัฐของกลุ่มทุนขนาดใหญ่ ตลอดจนการเรียกรับสินบนที่ดูจะกลายเป็นธรรมเนียมปฏิบัติ เวลาที่เราต้องขออนุญาตจากหน่วยงานราชการ
เรื่องเหล่านี้ส่งผลให้เกิดการแข่งขันที่ไม่เป็นธรรม ส่งผลให้แม้แต่คนไทยหรือธุรกิจไทยที่เก่งและมีความสามารถสูงยังถอดใจ ที่สำคัญ ฐานะการคลังและวินัยการคลังมีแนวโน้มอ่อนแอลงเรื่อยๆ
ในอดีต ความมั่นคงทางการคลังและวินัยการคลังเคยเป็นภูมิคุ้มกันที่ดีของเศรษฐกิจไทย แต่ถ้ามองไปในอนาคต ฐานะการคลังและวินัยการคลังที่อ่อนแอลง อาจจะเป็นความเสี่ยงที่ก่อให้เกิดวิกฤตเศรษฐกิจในอนาคตได้
ในวันนี้ ภาครัฐที่ประชาชนคาดหวังจะเป็นที่พึ่งพิงกลับกลายเป็นพันธนาการฉุดรั้งการปรับตัวให้เท่าทันกับโลกยุคใหม่ ภาครัฐที่ควรจะสร้างความหวังให้คนส่วนใหญ่กลับบั่นทอนความหวัง จนอาจส่งผลให้คนไทยจำนวนไม่น้อยรู้สึกว่าชีวิตไม่มั่นคง
ผมคิดว่าทั้งเรื่องความไม่มั่นคงในงาน ความเหลื่อมล้ำที่รุนแรงขึ้น และความรู้สึกว่าเราไม่สามารถฝากความหวังหรือพึ่งพิงภาครัฐได้ เป็น 3 สาเหตุสำคัญที่ทำให้คนไทยส่วนใหญ่คิดว่าชีวิตไม่มั่นคง
เราปฏิเสธไม่ได้ว่า ท่ามกลางความท้าทายต่างๆ ที่รุนแรงขึ้น เรายิ่งต้องเร่งสร้างความหวังและความมั่นคงในชีวิตให้กับคนส่วนใหญ่ของประเทศ นโยบายด้านเศรษฐกิจและสังคมต้องให้ความสำคัญกับอย่างน้อย 3 เรื่อง
เรื่องแรก ต้องมุ่งสร้างงานที่ดีให้กับคนส่วนใหญ่ของประเทศ ต้องส่งเสริมและสร้างความสามารถในการแข่งขันให้กับธุรกิจที่จะเป็นตลาดแรงงานสำคัญ เร่งสร้างโครงสร้างพื้นฐานด้านดิจิทัลที่เพิ่มศักยภาพให้กับภาคธุรกิจ โดยเฉพาะเอสเอ็มอี
รวมทั้งต้องเร่งยกระดับคุณภาพทักษะความรู้ความสามารถของคนกลุ่มต่างๆ ให้เท่าทันกับความต้องการของโลกยุคใหม่
เรื่องที่สอง ต้องแก้ไขปัญหาเรื่องความเหลื่อมล้ำ โดยเฉพาะความเหลื่อมล้ำด้านโอกาส ต้องเร่งปฏิรูปการศึกษา ปฏิรูปหลักสูตรและการจัดการเรียนการสอน ทำให้การศึกษากลับมาเป็นบันไดทางสังคมที่สำคัญอีกครั้งหนึ่ง
ต้องเพิ่มผลิตภาพภาคเกษตรอย่างจริงจัง ต้องกำกับดูแลการแข่งขันให้เป็นธรรม เพื่อป้องกันไม่ให้ธุรกิจขนาดใหญ่ใช้อำนาจเหนือตลาดได้โดยง่าย รวมทั้งต้องปฏิรูประบบสวัสดิการต่างๆ เพื่อให้สามารถดูแลคนตัวเล็กตัวน้อยได้อย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น
เรื่องที่สาม รัฐบาลต้องกล้าปฏิรูปภาครัฐอย่างจริงจัง เพื่อให้ภาครัฐเป็นที่พึ่งและสร้างความหวังให้กับคนส่วนใหญ่ของประเทศได้จริง
ต้องเร่งจัดการปัญหาคอร์รัปชั่นทุกระดับ ปฏิรูปกฎเกณฑ์และกฎหมายที่ล้าสมัยเพื่อลดต้นทุนการใช้ชีวิตและการทำธุรกิจของคนไทย ต้องเพิ่มผลิตภาพของภาครัฐและรัฐวิสาหกิจ ลดขนาดและความเป็นไซโลของหน่วยงานภาครัฐ
และที่สำคัญต้องดูแลฐานะการคลังและรักษาวินัยการคลัง เพื่อป้องกันไม่ให้ฐานะการคลังกลายเป็นความเสี่ยงที่จะนำไปสู่วิกฤตเศรษฐกิจในอนาคต
การสร้างความมั่นคงในชีวิตให้กับคนไทย ในสภาวะที่เรากำลังเผชิญกับความท้าทายหลากหลายด้าน ไม่ใช่เรื่องที่ทำได้ง่ายหรือทำได้เร็ว เราต้องมีหลักคิดนำทางที่ถูกต้อง ต้องจัดลำดับความสำคัญ และหวังผลในระยะยาวมากกว่าเน้นผลเพียงช่วงสั้นๆ แบบควิกวิน
