ห้องเรียนเปลี่ยนไปเมื่อเอไอเข้ามา แล้วมนุษย์อยู่ตรงไหนในยุคเอไอครองโลก
คอลัมน์ Agora | กฤตภาศ ศักดิษฐานนท์ วิทยาลัยสหวิทยาการ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ www.facebook.com/bintokrit
ห้องเรียนเปลี่ยนไปเมื่อเอไอเข้ามา แล้วมนุษย์อยู่ตรงไหนในยุคเอไอครองโลก
ปัญญาประดิษฐ์มาจากคำว่า Artificial Intelligence จึงมักนิยมเรียกกันเป็นคำย่อสั้นๆ ว่า เอไอ (AI) และเนื่องจากปัจจุบันคำว่าเอไอเป็นที่รู้จักกันอย่างแพร่หลายอยู่แล้ว ดังนั้น บทความนี้จะใช้คำว่าเอไอแทนคำว่าปัญญาประดิษฐ์
สิ่งที่ผมหยิบมาชวนสนทนา ณ ที่นี้ก็คือความเปลี่ยนแปลงในห้องเรียนเมื่อมีเอไอเข้ามา อะไรที่มองว่าเป็นโอกาสบ้าง และอะไรที่เป็นผลกระทบเชิงลบ
อย่างไรก็ตาม ผมเลือกอภิปรายเฉพาะบางประเด็นที่เพิ่งสัมผัสมาเท่านั้น ไม่ได้ครอบคลุมถึงแง่มุมอีกเป็นจำนวนมาก ที่เกิดขึ้นต่อแวดวงการศึกษาหลังการเข้ามาของเอไอในห้องเรียน
ผมคิดว่าบุคลากรในสถานศึกษาทั้งหลายคงพยายามปรับเปลี่ยนวิธีการเรียนการสอน ตลอดจนวิธีทดสอบและเก็บคะแนนกันไปบ้างไม่มากก็น้อย บางอย่างก็ยกเลิกหรือตัดบางกิจกรรมออกไปเลย เช่น การที่ข้อสอบแบบเทกโฮม (Take Home Exam) หมดความหมาย
การสอบเทกโฮมคือมอบโจทย์หรือข้อสอบให้นักศึกษานำกลับไปทำที่บ้าน แล้วนำคำตอบที่ได้มาส่งตามกำหนด โดยที่ผ่านมาข้อสอบแบบนี้วัดผลได้ดี และผู้สอนก็มุ่งหวังคุณภาพของการตอบที่ดีเลิศ เนื่องจากผู้เรียนมีทั้งเวลาและแหล่งข้อมูลให้ใช้อย่างเต็มที่ก่อนจะนำคำตอบกลับมาส่ง
แต่ปรากฏว่าตั้งแต่เอไอมีประสิทธิภาพสูงมาก ทำให้ผู้เรียนทุกคนสามารถตอบคำถามได้อย่างยอดเยี่ยม จนถึงขั้นใช้ศัพท์ทางวิชาการอย่างอลังการ
ทว่า เมื่อสนทนาซักถามแล้ว กลับพบว่าเขาไม่ได้มีความรู้ความเข้าใจในเรื่องที่เขียนอย่างลึกซึ้งดังเอกสารที่นำมาส่งเลย
เนื่องจากบทความหรือคำตอบที่นำมาส่งนั้นเขาไม่ได้อ่านและเขียนขึ้นด้วยตัวเอง ทว่า มาจากการเขียนด้วยฝีมือของเอไอทั้งนั้น
ผลที่ตามมาคือ ปัจจุบันแทบไม่มีอาจารย์วิชาไหนที่ใช้ข้อสอบแบบเทกโฮมอีกต่อไปแล้ว แต่หันมาใช้วิธีการสอบปากเปล่า (Oral Test) แทน
ซึ่งหากย้อนกลับไปเมื่อหลายปีก่อน วิธีการสอบปากเปล่านี้จะมีอยู่น้อยมากหรือไม่มีเลยในสถานศึกษา เพราะต้องอาศัยเวลา บุคลากร และความพร้อมอย่างมากสำหรับการจัดสอบแต่ละครั้ง จึงเป็นภาระที่หนักสำหรับผู้สอนและสถานศึกษา
ระหว่างที่ผมพยายามปรับเปลี่ยนรูปแบบการเรียนการสอน รวมทั้งวิธีการวัดและประเมินผลให้สามารถพัฒนาศักยภาพการเรียนรู้ให้กับผู้เรียนได้นั้น ก็อดวิตกกังวลไม่ได้ว่าขืนสภาพการณ์ดำเนินต่อไปในทิศทางนี้เรื่อยๆ อีกหน่อยผู้เรียนจะไม่สมองลีบฝ่อกันไปหมดเลยหรือ เพราะมีตัวช่วยคอยทำงานแทนให้อยู่ตลอดเวลา จนแทบไม่ได้ฝึกฝนทักษะการคิด พูด อ่าน และเขียนด้วยตัวเองเลย
แล้วมนุษย์จะอยู่ตรงไหนท่ามกลางเอไอที่นับวันจะมีศักยภาพสูงขึ้นไปเรื่อยๆ ตกลงเอไอเข้ามาช่วยให้ชีวิตมนุษย์ดีขึ้น เก่งขึ้น หรือตรงกันข้ามคือทำให้แย่ลงกันแน่?
แต่อย่างไรก็ตาม ปรากฏว่าเมื่อสัปดาห์ที่ผ่านมาก็มีจุดเปลี่ยนขึ้นโดยบังเอิญ คือผมได้จัดกิจกรรมโต้วาทีทางสังคม การเมือง และเศรษฐกิจ ของนักศึกษาปริญญาตรีชั้นปีที่ 2 ของหลักสูตร PPE ลำปางขึ้น
หลักสูตรนี้มีชื่อเต็มว่าหลักสูตรปรัชญา การเมือง และเศรษฐศาสตร์ (ศูนย์ลำปาง) วิทยาลัยสหวิทยาการ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ โดยกำหนดให้นักศึกษาจับกลุ่มกันเป็นทีม ทีมละ 4 คน โต้วาทีแข่งขันกันในหัวข้อต่างๆ ทางสังคม และแสดงให้เห็นถึงความรู้ความเข้าใจพื้นฐานปรัชญาสังคมและการเมืองด้วย เนื่องจากกิจกรรมนี้เป็นส่วนหนึ่งของรายวิชาปรัชญาสังคมและการเมืองนั่นเอง
กิจกรรมที่จัดขึ้นนั้นมีหลายส่วนที่น่าสนใจมาก และชวนให้ครุ่นคิดถึงประเด็นทางวิชาการที่กำลังส่งผลกระทบต่อประชาชนทุกคนในอนาคตอันใกล้
เช่น มีการโต้วาทีอยู่คู่หนึ่งที่แข่งขันกันว่า “ปัญญาประดิษฐ์เหมาะสมที่จะเป็นผู้นำองค์กรมากกว่ามนุษย์”
โดยฝ่ายเสนอเห็นด้วยว่าปัญญาประดิษฐ์สมควรเป็นผู้นำในการบริหารองค์กรมากกว่า
ส่วนฝ่ายค้านก็คิดตรงกันข้าม คือเห็นว่ามนุษย์ต่างหากที่เหมาะสมกว่า
หัวข้อนี้มีแนวโน้มสูงว่าจะกลายเป็นประเด็นถกเถียงอันร้อนแรงในสังคมตามการพัฒนาอย่างก้าวกระโดดของปัญญาประดิษฐ์อย่างแน่นอน
สําหรับกิจกรรมการโต้วาทีนั้น ฝ่ายเสนอยกหลายเหตุผลขึ้นมาเพื่อแสดงให้เห็นว่าเหตุใดพวกเขาจึงคิดว่าเอไอสมควรเป็นผู้นำองค์กรมากกว่า
หนึ่งในเหตุผลที่สำคัญคือเพราะเอไอไม่มีอารมณ์ความรู้สึก เมื่อไม่มี ฉะนั้น เอไอจึงไม่ลำเอียง ไม่เลือกที่รักมักที่ชัง และไม่โลเลไปตามอารมณ์ที่เปลี่ยนไปเปลี่ยนมา
ซึ่งการตัดสินใจโดยปราศจากอารมณ์ความรู้สึกส่วนตัวทำให้เอไอมีคุณสมบัติของการเป็นผู้นำองค์กรมากกว่ามนุษย์ซึ่งเต็มไปด้วยความรัก โลภ โกรธ หลง และไม่คงเส้นคงวา
อย่างไรก็ตาม ฝ่ายค้านมองเรื่องนี้ตรงกันข้าม
พวกเขากลับคิดว่าเพราะเอไอไม่มีอารมณ์ความรู้สึกนั่นล่ะจึงทำให้เอไอไม่ควรเป็นผู้นำองค์กร เพราะการมีอารมณ์ความรู้สึกต่างๆ เช่น ความเห็นอกเห็นใจ มีเมตตากรุณา เป็นห่วงเป็นใยนั้น ล้วนแล้วแต่เป็นคุณสมบัติสำคัญของผู้นำที่ดี ซึ่งจะขาดไปเสียไม่ได้ในการนำพาองค์กรซึ่งเป็นหน่วยทางสังคมอันประกอบขึ้นมาจากมนุษย์จำนวนมาก
ด้วยเหตุนี้เอไอจึงควรเป็นเพียงแค่เครื่องมือหรือผู้ช่วยของผู้นำที่เป็นมนุษย์เท่านั้น แต่ไม่ควรขยับขึ้นมาเป็นผู้นำซึ่งกุมอำนาจบริหารและตัดสินใจเรื่องสำคัญด้วยตัวเอง
นี่เป็นข้อถกเถียงที่สร้างความตื่นเต้นให้กับผมมากที่สุดในกิจกรรมโต้วาทีที่ผ่านพ้นมา
และดูเหมือนว่าการโต้ตอบกันนี้ได้แสดงให้เห็นถึงความเป็นมนุษย์ไปโดยปริยาย โดยที่บางทีคู่ต่อสู้ทั้งสองทีมอาจไม่ทันได้คิดก็ได้ เนื่องจากคำถามว่าอะไรคือสิ่งที่เหมาะที่ควรนั้นเป็นประเด็นเกี่ยวกับ “คุณค่า” (value) เชิงนามธรรม ซึ่งไม่ใช่ข้อเท็จจริง (fact) เชิงรูปธรรมอันมีคำตอบตายตัว
ความพยายามในการหาคำตอบนี้ผ่านการถกเถียงด้วยเหตุผลต่างๆ จึงสะท้อนให้เห็นลักษณะเฉพาะของมนุษย์โดยไม่ได้ตั้งใจคือ
(1) ความสงสัยใคร่รู้
(2) ความพยายามแสวงหาคำตอบให้แก่ความสงสัยใคร่รู้นั้นด้วยตรรกะและการใช้เหตุผล
(3) การอภิปรายถกเถียงเพื่อหาข้อสรุปที่ถูกต้องหรือคิดว่ามีน้ำหนักที่สุด
และ (4) การมีจิตใจเปิดกว้างยอมรับความแตกต่างหลากหลายของมนุษย์ ซึ่งคิดไม่เหมือนกัน มีทัศนะที่แตกต่างกัน แต่ก็พยายามหาจุดร่วม แสวงหาทางในการอยู่ร่วมกันอย่างสันติ
ว่าด้วยเรื่องของคุณค่า คำถามประเภทนี้เองที่ผมไม่เชื่อว่าเอไอสามารถให้คำตอบสำเร็จรูปแก่มนุษย์ได้ แต่ทำได้เพียงเสนอคำตอบหนึ่งท่ามกลางความเป็นไปได้ต่างๆ เท่านั้น และไม่ว่าคำตอบที่เอไอมอบให้แก่เรานั้นจะเป็นเช่นใด
มนุษย์ก็ไม่สามารถยอมรับคำตอบนั้นได้โดยดุษณี แต่ต้องพิจารณาและมีจุดยืนในเรื่องนั้นด้วยตัวเอง
พอคิดถึงตรงนี้ จากที่กังวลอยู่ว่ามนุษย์จะไม่มีที่ยืนในยุคเอไอครองโลก ก็กลายเป็นมีความหวังขึ้นมาว่ามนุษย์คงไม่มีทางสูญเสียที่ยืนไปจนหมดสิ้นได้
เพราะไม่ว่าเอไอจะมีศักยภาพแค่ไหน แต่ธรรมชาติของมนุษย์ก็หยุดคิด หยุดสงสัย และหยุดใช้เหตุผลไม่ได้อยู่ดี
การตั้งคำถาม ดิ้นรนค้นคว้าหาคำตอบ แสวงหาคุณค่าและความหมายให้กับชีวิตและสิ่งต่างๆ ตลอดจนต่อสู้ถกเถียงเพื่อหาบทสรุปที่ถูกต้องเหมาะสมที่สุดนี่เองที่เป็นสาระสำคัญของสิ่งมีชีวิตที่เรียกว่า “มนุษย์”
อันทำให้เครื่องจักรใดไม่อาจเข้ามาแทนที่ได้
และนี่คือ “ที่ยืนสุดท้าย” ซึ่งจะเป็นพื้นที่ของมนุษย์ไปตลอดกาล เว้นเสียแต่ว่าทุกคนจะเลิกคิดเลิกตั้งคำถามลงโดยสิ้นเชิง
แล้วโยนภาระของสมองทั้งหมดไปให้กับเอไอเป็นการถาวร
