เรื่องเล่าจากเซินเจิ้น : จากเจ้าแห่งของก๊อป สู่เมืองยอดนวัตกรรมชีวภาพ (2)

Biology Beyond Nature | ภาคภูมิ ทรัพย์สุนทร

ส่วนที่ผมสนใจมากที่สุด เพราะผมเคยพยายามทำอีกทางแล้วไม่สำเร็จ

คือ ผมเคยพยายามรวมทีมนักศึกษาไทยไปแข่ง iGEM ปัญหาไม่เคยอยู่ที่ตัววิทยาศาสตร์ ปัญหาอยู่ที่ตารางค่าใช้จ่าย

ค่าธรรมเนียมของ iGEM ตอนนี้คิดเป็นเงินยูโร ค่าลงทะเบียนขั้นแรกอยู่ราว 4,950 ถึง 5,950 ยูโร บวกค่าธรรมเนียมรอบสองอีก 2,750 ยูโร จากนั้นบวกค่าบัตรเข้างานรอบสุดท้ายอีกหัวละ 525 ถึง 645 ยูโร นักศึกษากับอาจารย์บินกรุงเทพฯ ไปปารีสจ่ายค่าตั๋วชั้นประหยัดราวคนละ $900 บวกที่พักราคาประหยัดในปารีสห้าคืน บวกค่าอาหาร ค่ารถไฟใต้ดิน ค่าประกันเดินทาง และเพราะคนถือพาสปอร์ตไทยยังต้องขอวีซ่าเชงเก้น ก็บวกค่าวีซ่าอีกใบละ 90 ยูโร ซึ่งขึ้นจาก 80 ยูโรเมื่อเดือนมิถุนายน 2024 บวกค่าบริการยื่น บวกสเตตเมนต์ธนาคาร บวกการนัดคิว บวกความอิหลักอิเหลื่อเล็กๆ ของการต้องพิสูจน์ให้สถานทูตเชื่อว่าเราตั้งใจจะกลับบ้านจริงๆ

แล้วยังต้องบวกค่าสารเคมีกับค่าสังเคราะห์ดีเอ็นเอตลอดหนึ่งซัมเมอร์ของโครงการอีก

ตัวเลขที่ผมประมาณได้อยู่ที่ราว $28,000-$45,000 คิดเป็นเงินไทยล้านกว่าบาทสำหรับทีมนักศึกษาปริญญาตรีจากมหาวิทยาลัยรัฐ เพื่อไปแข่งขันทางวิทยาศาสตร์หนึ่งรายการ

ทีนี้มาดูตารางของเซินเจิ้นบ้าง ค่าลงทะเบียนฟรีหรือแทบไม่มี งานแล็บโรงงานชีวภาพทำให้ ที่พักผู้จัดออกให้ กรุงเทพฯ ไปเซินเจิ้นบินสามชั่วโมง ตั๋วไปกลับบ่อยครั้งต่ำกว่า $250 ต่อคน และวีซ่าไม่ต้องใช้ สนนราคารวมอยู่ที่ประมาณหกหมื่นบาทสำหรับทีมที่ผมส่งไปปีนี้

ภูมิศาสตร์คือชะตากรรม และเซินเจิ้นอยู่ห่างจากกรุงเทพฯ สามชั่วโมง ห่างจากจาการ์ตาสี่ชั่วโมง ห่างจากเดลีห้าชั่วโมง

เพื่อจะเข้าใจว่าทำไมการแข่งขันนี้ถึงอยู่ที่เซินเจิ้น ไม่ใช่ปักกิ่งหรือเซี่ยงไฮ้ เราต้องย้อนกลับไปที่สถานที่ซึ่งเมื่อไม่นานมานี้ยังไม่ใช่เมืองด้วยซ้ำ

ย้อนไปเมื่อไม่ถึงครึ่งศตวรรษที่แล้ว บริเวณแห่งนี้ยังเป็นหมู่บ้านชาวประมงเล็กๆ ทางตะวันออกเฉียงใต้ของจีนตรงสามเหลี่ยมปากแม่น้ำไข่มุก (Pearl River Delta) แต่ในความไม่มีอะไรนี้ผู้นำสูงสุดคนใหม่ของจีน เติ้ง เสี่ยวผิง มองเห็นโอกาสสำคัญ ฝั่งตรงข้ามคือฮ่องกง ฮับทางการค้าที่คึกคักอันดับต้นๆ ของโลกที่อังกฤษบังคับเช่าไปเกือบร้อยปีหลังสงครามฝิ่น อีกด้านก็เป็นมาเก๊า เมืองเศรษฐกิจที่พวกโปรตุเกสสร้างเอาไว้ตั้งแต่หลายร้อยปีก่อน ฟากโน้นมีคนมีเงินมีการค้า ฟากนี้มีที่ว่างมากมาย แรงงานราคาถูกและอำนาจรัฐที่สั่งการเด็ดขาดฉับไว

เมื่อจีนคิดจะเปิดประเทศและจะตั้งโซนเศรษฐกิจพิเศษที่จะดึงพลังจากระบบทุนนิยมมาอยู่ภายใต้การกำกับควบคุมของระบอบการปกครองแบบสังคมนิยมคอมมิวนิสต์ เซินเจิ้นจึงกลายเป็นพื้นที่การทดลองแห่งแรกต้นทศวรรษ 1980

หยวนเกิง ผู้ว่าการเขตอุตสาหกรรมพิเศษของเซินเจิ้นขณะนั้น ตั้งป้ายสโลแกนตัวโตๆ ว่า “เวลาคือเงินตรา ประสิทธิภาพคือชีวิต” (?????????????)

สิ่งที่เกิดขึ้นคือการเติบโตของเมืองที่เร็วที่สุดในประวัติศาสตร์มนุษย์ ในช่วงเวลาไม่ถึงห้าทศวรรษ ประชากรเซินเจิ้นเพิ่มขึ้นจากไม่กี่แสนคนเป็น 17 ล้านคน พร้อมกับจีดีพีที่โตขึ้นมาหมื่นกว่าเท่า

เมืองที่งอกขึ้นมาตรงนั้นไม่ได้ถูกออกแบบมาเพื่อผลิตผู้ได้รับรางวัลโนเบล มันไม่มีมหาวิทยาลัยเก่าแก่ ไม่มีราชบัณฑิตยสภาโบราณ ไม่มีโรงเรียนแพทย์ที่มีตำนาน มันมีแค่ท่าเรือ โรงงาน และความอดทนแบบเกือบจะผิดปกติต่อคนที่อยากจะลองอะไรใหม่ๆ

แล้วมันก็มีหัวเฉียงเป่ย

หัวเฉียงเป่ย (???) คือย่านหนึ่งในเขตฝูเถียนที่ตลอดสองทศวรรษเราสามารถหาซื้อชิ้นส่วนอิเล็กทรอนิกส์อะไรก็ได้ที่มนุษย์บนโลกนี้ผลิตขึ้น

ทั้งชั้นเต็มไปด้วยคอนเนกเตอร์ ทั้งซอยเต็มไปด้วยตัวเก็บประจุ แผงกว้างหนึ่งเมตรที่ขายแต่โมดูลกล้อง หรือมอเตอร์สั่น หรือเซลล์ลิเทียม ถ้าคุณกำลังสร้างอุปกรณ์อะไรสักอย่าง คุณเดินตลาดหนึ่งเช้าแล้วถือชิ้นส่วนครบทั้งรายการอยู่ในมือก่อนมื้อเที่ยงได้เลย

นี่คือที่มาของมือถือชานไจ้ และเป็นคำอธิบายว่ามันเกิดขึ้นได้อย่างไร บริษัทที่มีพนักงานสี่คนสามารถซื้อแพลตฟอร์มชิปแบบเบ็ดเสร็จมาชุดหนึ่ง ซึ่งมีทั้งแบบอ้างอิงวงจร เลย์เอาต์แผงวงจร รายการชิ้นส่วน และซอฟต์แวร์ พูดง่ายๆ คือมือถือทั้งเครื่องบรรจุอยู่ในกล่อง แล้วส่งสินค้าพร้อมขายออกตลาดได้ภายในราวหนึ่งสัปดาห์ ของก๊อปแบบนี้ไม่ใช่ทางลัดที่เลี่ยงงานวิศวกรรม มันคืองานวิศวกรรมที่รอบการทำงานถูกบีบอัดจนสั้นที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้

เซินเจิ้นกลายเป็นบ้านเกิดของหลายบริษัทเทคโนโลยีสัญชาติจีนที่ชาวโลกคุ้นชื่อ

Huawei ก่อตั้งในปี 1987 โดยเหริน เจิ้งเฟย อดีตวิศวกรทหาร ด้วยทุนจดทะเบียนสองหมื่นหนึ่งพันหยวน

เริ่มต้นจากการรับตู้ชุมสายโทรศัพท์จากฮ่องกงมาขายต่อ มันคือธุรกิจพ่อค้าคนกลางขนานแท้ที่ไม่ได้สร้างสรรค์อะไรให้โลกเลย

แต่พอถึงปี 1993 Huawei สร้างตู้ชุมสายของตัวเองได้ในชื่อ C&C08 พอถึงทศวรรษ 2010 กลายเป็นผู้ผลิตอุปกรณ์โทรคมนาคมรายใหญ่ที่สุดในโลกถึงขั้นที่ปี 2019 สหรัฐขึ้นบัญชีดำตัดขาดการเข้าถึงชิปขั้นสูงเพื่อสกัดดาวรุ่ง คนส่วนใหญ่คิดว่านั่นคือจุดจบ

แล้วเดือนสิงหาคม 2023 Huawei ก็ปล่อยโทรศัพท์เครื่องหนึ่งออกมาเงียบๆ ข้างในมีชิปเจ็ดนาโนเมตรที่ผลิตในประเทศ

พิสูจน์ตัวเองว่ามีทีเด็ดไม่แพ้ใครในฝั่งตะวันตก

Tencent ก่อตั้งปี 1998 โดย โพนี หม่า บัณฑิตจากมหาวิทยาลัยเซินเจิ้น พร้อมโปรแกรมแชตชื่อ QQ ซึ่งในจุดตั้งต้นคือของก๊อป ICQ ของอิสราเอล สิบสามปีต่อมาบริษัทเดียวกันนี้ปล่อย WeChat ซึ่งไม่มีของเทียบเคียงในโลกตะวันตก เพราะไม่มีแอพไหนที่นั่นสามารถจะทั้งคุยแชต โอนเงิน เรียกรถ จองคิวร้านอาหาร นัดหมายโรงพยาบาล ฯลฯ

BYD ก่อตั้งปี 1995 โดย หวัง ชวนฟู เพื่อผลิตแบตเตอรี่ชาร์จซ้ำ บริษัทไม่มีเงินซื้อสายการผลิตอัตโนมัติแบบที่เจ้าตลาดญี่ปุ่นใช้ จึงแตกกระบวนการออกเป็นขั้นตอนย่อยๆ ที่มือคนทำได้แล้วตัดราคาลงมา ฟังดูเหมือนการลอกเลียนแบบราคาถูกที่หยาบที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้

วันนี้ BYD คือผู้ผลิตรถยนต์ไฟฟ้ารายใหญ่ที่สุดในโลก ด้วยยอดขายทะลุสองล้านคัน แซงหน้าเบอร์หนึ่งฝั่งอเมริกาอย่าง Tesla ไปในปี 2025

DJI ก่อตั้งปี 2006 โดย แฟรงค์ หวัง นักศึกษาจากมหาวิทยาลัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีฮ่องกง ทำงานจากห้องหอพักด้วยแรงเชียร์และเงินทุนจากอาจารย์ เขาหยิบมอเตอร์ กิมบอล กล้อง แบตเตอรี่ และวิทยุของเซินเจิ้น ซึ่งวางขายอยู่ในตลาดทั้งหมด มาทำให้โดรนผู้บริโภคกลายเป็นสินค้าประเภทหนึ่งขึ้นมา แล้วก็ครองส่วนแบ่งตลาดโลกไว้ราว 70%

รูปแบบของเรื่องนี้ไม่ใช่ว่าการลอกเลียนจะกลายเป็นความคิดริเริ่มได้อย่างมหัศจรรย์ แต่คือการที่ห่วงโซ่อุปทานซึ่งหนาแน่นพอจะกดต้นทุนของ “ความพยายามที่ล้มเหลว” ให้เหลือแทบเป็นศูนย์ และถ้าเราล้มเหลวได้ถูกและบ่อยพอ สุดท้ายเราจะสร้างบางอย่างที่ยังไม่มีใครเคยสร้างขึ้นมาจนได้

จุดแข็งดังกล่าวมอบแต้มต่อสุดพิเศษให้วงการไบโอเทคของเซินเจิ้น