อ่านเป็นภาษาล้านนาว่า “ผักขี้เหล็ก”
ผักขี้เหล็ก หรือ ขี้เหล็กหลวง เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลาง มีตั้งแต่ต้นเล็กไปจนถึงลำต้นขนาดใหญ่ มียอดสีเขียวอ่อนและแบบยอดสีแดง คนล้านนาเรียกว่าผักขี้เหล็กยอดขาว กับผักขี้เหล็กยอดแดง
ตามตำรายาไทย ขี้เหล็กถูกใช้เป็นยาทั้งต้น ได้แก่
ใบ ใช้รักษาโรคบิด เบาหวาน แก้ร้อนใน รักษาฝีมะม่วง รักษาโรคเหน็บชา ลดความดันโลหิตสูง ขับพยาธิ เป็นยาระบาย และรักษาอาการนอนไม่หลับ
ดอก ใช้รักษาโรคเกี่ยวกับระบบประสาท นอนไม่หลับ รักษาหืด รักษาโรคโลหิตพิการ ขับพยาธิ
เปลือกต้น รักษาโรคริดสีดวงทวาร หิด แก้กระษัย และใช้เป็นยาระบาย
แก่น รักษาเบาหวาน หนองใน วัณโรค ปอดอักเสบ และใช้เป็นยาระบาย
ราก รักษาไข้ โรคเหน็บชา แก้ฟกช้ำ บำรุงธาตุ
ทั้งต้น แก้กระษัย ดับพิษไข้ แก้พิษเสมหะ หนองใน บำรุงน้ำดี ทำให้เส้นเอ็นหย่อน ใช้เป็นยาระบาย
ฝัก ใช้แก้พิษไข้เพื่อน้ำดี พิษไข้เพื่อเสมหะ แก้ลมขึ้นเบื้องสูง โลหิตขึ้นเบื้องบน ท้องไส้ปั่นป่วน
เปลือกฝัก ใช้แก้เส้นเอ็นพิการ
จะเห็นว่าคุณประโยชน์ของขี้เหล็กนั้นหลากหลาย
สําหรับคนล้านนาโบราณจะนำเอาใบแก่มาบ่มกล้วย มะม่วงให้สุก ทำให้ผลไม้มีสีสวยน่ากิน
ส่วนยอดอ่อนนำมาลวกสุก มีรสขมเป็นสมุนไพรใช้ทางยา
ตามความเชื่อของคนล้านนาที่สืบทอดกันมาแต่โบราณ เมื่อถึง “เดือน 6 เป็ง” หรือวันเพ็ญเดือน 6 (เหนือ) น้ำในโลกถูกอิทธิพลของดวงจันทร์ ทำให้น้ำและแร่ธาตุในดินถูกดูดขึ้นไปรวมกันอยู่ที่ยอดขี้เหล็ก ทำให้คุณประโยชน์ทางยาของยอดขี้เหล็กมีสูงสุดในรอบปี
เมื่อนำเอายอดผักขี้เหล็กมาลวกสุก เอาน้ำต้มดื่มกินในวันนั้น หรือเอายอดผักขี้เหล็กไปจิ้มน้ำพริก จะได้สรรพคุณทางยาดังกล่าวมามากที่สุด
ปฏิบัติดังนี้จะไม่ป่วยไข้ กินข้าวอร่อย และนอนหลับสบาย
หากนำเอายอดอ่อนกับดอกขี้เหล็กมาลวกสุก ตักออกแช่น้ำ จะทำเป็นอาหารบีบน้ำออกทำแกงกะทิ แกงใส่น้ำคั้นยอดฟักทอง หรือใบย่านาง เอาความหวานของกะทิกับน้ำผักมาแก้ความขม ส่วนยอดและดอกขี้เหล็กนิยมเอามาแกงใส่เนื้อย่างหรือเนื้อหมูย่างก็ได้
คนล้านนายังเอายอดอ่อนกับดอกขี้เหล็กมาคั่วใส่น้ำพริกหมูสับ
เอายอดผักขี้เหล็กลวกจิ้มน้ำพริกอ่องได้รสเผ็ด เค็ม เปรี้ยว ขมนิด มัน หวาน ครบรส
เชื่อเถอะว่าน้ำพริกอ่องคู่กับผักขี้เหล็ก ลองชิมดู จะรู้ว่ามันเลิศรสนัก
