แกะรอย ประวัติศาสตร์แห่ง ‘อาทิตย์ 3 ดวง’ หรือ ‘Sundogs’ (2)

Multiverse | บัญชา ธนบุญสมบัติ

ในบทความตอนแรก ผมได้เล่าเรื่อง ‘ซันด็อก’ ซึ่งเป็นแถบแสงอยู่ข้างดวงอาทิตย์ จัดเป็นการทรงกลดรูปแบบหนึ่ง อาจมีเพียงข้างเดียว (เรียกว่า a sundog) หรือมาครบ 2 ข้าง (เรียกว่า sundogs) รวมทั้งเล่าถึงกลไกการเกิด กล่าวคือ แสงอาทิตย์ถูกหักเหโดยผลึกน้ำแข็งรูปแผ่น

ซันด็อกยังมีชื่อเรียกอื่น เช่น พาร์ฮีเลียน (parhelion) และดวงอาทิตย์เลียนแบบ (mock sun) ทั้งนี้ หากซันด็อก 2 ข้างสว่างมาก ก็เปรียบเสมือนว่าบนฟ้ามีดวงอาทิตย์ถึง 3 ดวง

ส่วนมิติทางประวัติศาสตร์ ในโลกตะวันตก อริสโตเติลกล่าวถึงซันด็อกไว้ในหนังสือ มีทีโอโรลอจิกา (Meteorologica) ซึ่งเผยแพร่เมื่อ 340 ปีก่อนคริสต์ศักราช

ส่วนโลกตะวันออก หนังสือของจีนชื่อ เทียนหยวนอี้ว์ลี่เสียงอี้ฟู่ (???????) ซึ่งตีพิมพ์เผยแพร่ครั้งแรกใน ค.ศ.1425 ก็มีภาพวาดซันด็อกอย่างชัดเจน ผมนำภาพวาดดังกล่าวมาให้ชมอีกครั้ง เพราะน่าจะหาชมไม่ง่ายนัก

แล้วแถบบ้านเราล่ะ มีข้อมูลอะไรเกี่ยวกับซันด็อกไหม?

คำตอบคือ มี และน่าสนใจอย่างยิ่งด้วยครับ

ผมเคยอ่านหนังสือ ‘การศึกษาประวัติศาสตร์ไทอาหม’ เขียนโดย ศาสตราจารย์ ดร.ฉัตรทิพย์ นาถสุภา และรองศาสตราจารย์เรณู วิชาศิลป์ พบว่าในหน้า 118 ระบุคำศัพท์ที่ใช้เรียกปรากฏการณ์ ธรรมชาติคือ “วันออกสองลูกสามลูก” แปลว่า ตะวันออกพร้อมกันสองดวงสามดวง

ตอนอ่านเจอครั้งแรกนี่รู้สึกปลื้มปีติเลยครับ เพราะเชื่อว่านี่คือชื่อเรียกซันด็อกที่สว่างมากๆ นั่นเอง

กล่าวคือ หากเห็นแถบแสงสว่างเพียงข้างเดียว ก็เสมือนว่าบนฟ้ามีดวงอาทิตย์จริงหนึ่ง + ดวงอาทิตย์เลียนแบบอีกหนึ่ง รวมเป็น “วันออกสองลูก”

แต่หากเห็นแถบแสงสว่างสองข้าง ก็เสมือนว่าบนฟ้าก็จะมีดวงอาทิตย์จริงหนึ่ง + ดวงอาทิตย์เลียนแบบอีกสอง รวมเป็น “วันออกสามลูก”

ผมเคยเล่าเรื่องนี้ให้โพรดิวเซอร์คนหนึ่งของบริษัทเวิร์คพอยท์ฟังเล่นๆ พอเขาฟังแล้วก็บอกว่าเรื่องนี้นำไปออกอากาศดีกว่า ภาพ ‘วันออกสองลูกสามลูก’ ถ่ายโดยคุณดวงพร เกี๋ยงคำ ก็เลยถูกใช้เปิดรายการ ‘คุณพระช่วย’ เมื่อวันที่ 29 มีนาคม 2558 ในช่วง ‘คุณพระเชี่ยว’ ตอน ‘ฝน ฟ้า อากาศ…ปรากฏการณ์น่ารู้’ ครับ ถ้าสนใจก็ตามลิงก์นี้ไปได้เลย เนื้อหาอยู่ช่วงนาทีที่ 00:00-00:19 และ 04:44-22:22 นะครับ

ผมลองตามเอกสารต้นทางจากเชิงอรรถระบุไว้ในหนังสือ ‘การศึกษาประวัติศาสตร์ไทอาหม’ พบว่ามี 2 ฉบับ ได้แก่ Ahom Buranji และ Tai Ahoms and the Stars เขียนโดย B.J. Terwiel และ Ranoo Wichasin พบข้อความดังนี้

ในเอกสาร Ahom Buranji หรืออาหม บุราณจี หน้า 293 มีภาษาไทอาหมทางซ้ายพร้อมคำแปลเป็นภาษาอังกฤษคู่ขนานทางขวา มีข้อความส่วนหนึ่งดังนี้ (ผมเน้นตัวเข้มสำหรับข้อความที่เกี่ยวข้องไว้ให้)

“Then a comet appeared in the sky and also a fire was seen burning in the air. It rained blood, tortoise, and shells from the sky. A piece of big stone came floating in the Jhanji river. A violent storm passed over the country from west to east, which showered a great number of monkeys in the lakes and the rivers. Then two moons and two suns appeared in the sky and fought with each other. Many of bad omens took place in different parts of the country.”

“จากนั้นได้มีดาวหางปรากฏขึ้นบนท้องฟ้า และยังพบเห็นเพลิงลุกไหม้อยู่กลางอากาศ เกิดฝนตกลงมาเป็นโลหิต เต่าและเปลือกหอยจากฟากฟ้า มีหินก้อนใหญ่ชิ้นหนึ่งลอยน้ำมาตามแม่น้ำจันจิ พายุรุนแรงระลอกหนึ่งพัดผ่านจากทิศตะวันตกไปยังทิศตะวันออก ส่งผลให้มีลิงจำนวนมหาศาลตกลงมาราวกับห่าฝนสู่ทะเลสาบและแม่น้ำต่างๆ หลังจากนั้นได้มีดวงจันทร์สองดวงและดวงอาทิตย์สองดวงปรากฏขึ้นบนท้องฟ้าและต่อสู้กันเอง ลางร้ายต่างๆ นานาพากันเกิดขึ้นในหลายพื้นที่ในบ้านเมือง”

เรื่องดวงจันทร์สองดวงและดวงอาทิตย์สองดวงตามที่คัดมานี้ ดูเหมือนว่าอาจจะไม่เกี่ยวกับซันด็อกเท่าใดนัก

ส่วนเอกสาร Tai Ahoms and the Stars หน้า 84 สองบรรทัดสุดท้าย มีข้อความในภาษาไทอาหมว่า

“sang ban nu’n han ban 2 luk sam luk ti caw ti mu’ng baw ni” ถอดเสียงเป็น “สัง วัน เดือน หัน วัน ๒ ลูก สาม ลูก ที่ เจ้า ที่ เมือง บ่ ดี”

ทั้งนี้ ในหน้า 85 มีคำแปลเป็นภาษาอังกฤษอยู่คู่กับคำแปลภาษาไทย ดังนี้

“If on any day, during any month the sun appears as two suns or three suns, the ruler and the country will be unhappy”

“หากวันใดเดือนใดเห็นตะวัน ๒ ดวง ๓ ดวง ขุนเมืองบ้านเมืองไม่ดี”

นั่นคือ หาก “ตะวัน ๒ ดวง ๓ ดวง” หรือ “วันออกสองลูกสามลูก” คือ ซันด็อกที่สว่างมากๆ ตามที่ผมสันนิษฐาน ก็แสดงว่าคนไทอาหมถือว่าซันด็อกเป็นลางบอกเหตุที่ไม่ดีต่อบ้านเมืองนั่นเอง

ถึงตรงนี้ทำให้อดตั้งคำถามไม่ได้ว่า แล้วคนที่พูดภาษาไท-ไตกลุ่มอื่นๆ มีความเชื่อทำนองนี้บ้างไหม? ถ้ามีความเชื่อเป็นอย่างไรและคำที่ใช้คืออะไร?

คราวนี้ขอย้อนกลับไปที่คำว่า sundog หรือ sun dog ในภาษาอังกฤษ โดยตั้งคำถามว่าคำคำนี้มีที่มาอย่างไร?

สารานุกรม Wikipedia (เข้าถึงเมื่อวันที่ 20 พฤษภาคม 2569) ระบุว่ารากศัพท์ที่มาที่แท้จริงของคำว่า sun dog ยังคงเป็นปริศนาอยู่มาก โดยระบุว่า “พจนานุกรมภาษาอังกฤษออกซฟอร์ดกล่าวว่าเป็น ‘ที่มาที่ไม่ชัดเจน (of obscure origin)'”

ด้วยเหตุนี้ จึงมีคำอธิบายที่มาของคำว่า sun dog หลายแบบ ลองดูคำอธิบายอย่างง่ายๆ กันก่อนครับ

แมรี แมคอินไทร์ (Mary McIntyre) เขียนไว้ในบทความเรื่อง Sundogs – The Fact and Fiction! ว่า

“หากมีแสงสว่างสองจุดปรากฏขึ้นเคียงข้างดวงอาทิตย์ และเคลื่อนตามมันไปเหมือนสุนัขที่ติดตามเจ้านาย นี่อาจเป็นหนึ่งในที่มาของคำว่า sundog อย่างไรก็ตาม คำอธิบายที่ดีกว่าอาจมาจากเทพปกรณัมเจอร์มานิก (Germanic mythology) ซึ่งเล่าว่า โอดิน (Odin) เทพแห่งท้องฟ้า มีสุนัขสองตัวชื่อ เกรี (Geri) และเฟรคิ (Freki) ดังนั้น เมื่อผู้คนเห็นเทพเจ้าของตนปรากฏขึ้นพร้อมกับสหายผู้ซื่อสัตย์ทั้งสอง ก็อาจเป็นต้นกำเนิดของชื่อ sundog ได้เช่นกัน”

ใครสนใจบทความของแมรี แมคอินไทร์ ก็อ่านได้ที่นี่นะครับ https://marysastronomyblogs.blogspot.com/2014/06/sundogs-fact-and-fiction.html

พื้นที่หมดพอดี ไว้มาอ่านประวัติที่น่าสนใจของคำว่า sun dog กันต่อในบทความสุดท้ายครั้งหน้าครับ!

แกะรอย ประวัติศาสตร์แห่ง ‘อาทิตย์ 3 ดวง’ หรือ ‘Sundogs’ (1)